XVIII ghasyr  halqymyzdyn  tarihyndaghy últ jәne memleket retinde saqtalyp qalu jәne qala almau mәselesindegi eng bir sheshushi kezeng boldy.  Óitkeni osy kezde bizding jerimiz, halqymyz aldymen jongharlardyn, odan song Resey men Sin imperiyasynyng qat-qabat shapqynshylyghyna úshyrady. Jan-jaqtan tóngen syrtqy kýshtermen  jantalasa shayqasa jýrip halqymyz últtyq bolmysy men  memlekettiligin saqtap qaldy. Qazaq handyghy ózining hany, әskeri, zany, halqy, dәstýri jәne territoriyasy bar memleket retinde kórshi elderge tanyldy. Dәl osy kezende Qazaqstannyng býgingi memlekettik shekarasynyng tarihy negizderi aiqyndaldy.  Sondyqtan, búghan deyin belgili bolghan jәne belgili bolmaghan týrli derekterdi ghylymy ainalymgha qosu arqyly búl kezenning tarihyn dúrys zerdeleu eng aldymen býgingi otandyq tarihnamanyng basty maqsattarynyng biri bolmaq. Sol túrghydan býgin túsauy kesilgeli otyrghan tarihshy, derektanushy, doktor Baqyt Ejenhanúlynyng «Abylay han dәuirindegi Qazaq-Sin qarym-qatynastary» dep atalatyn búl kitaby osy baghyttaghy biregey zertteu enbegi bolyp tabylady.

Kitap derektanulyq, tarihnamalyq baghyttaghy enbek. Búl ekeui tarih ghylymynyng jany. Payda bolu negizine baylanysty, derek әr týrli subekti tarapynan әr týrli maqsatta, әr týrli dengeyde jazyluy mýmkin. Sondyqtan, derekterdi sóiletu, tarihtan dúrys qorytyndy shygharu ýshin,  oghan derektanulyq saraptama jәne syn qajet. Búl bir. Ekinshiden qolda bar derekterdi ghylymy ainalymgha qosu ýshin jalpygha birdey (әlemdik) tarihnamalyq ústanymdar, әdis-tәsilder basshylyqqa alynady. Osylar negizinde tarih ghylymyndaghy últtyq, memlekettik aspektiler ortagha shyghady. Búl kitapty jazuda avtor osynday derektanulyq jәne tarihnamalyq prinsipterge berik arqa sýiegenin bayqaugha bolady. Sonymen birge, Dj. Ferbank, Dj. Millvart, N. D. Kosmo, O. Takahiro, S. Toru, J. Noda sekildi sheteldik avtorlar men K.Sh. Hafizova, E. Aughali, D. Ábilәshimúly sekildi qazaq avtorlarynyng pikrlerine, teoriyalyq tújyrymdaryna da toqtalghan.

Sonymen birge, jekelegen Qytay zertteushilerinin  songhy kezdegi qytaylyq tarihnamanyng keybir imperlik pighyldaghy konsepsiyalaryna jәne dәstýrli qytay tildi búrmalanghan derekkózderge ghana sýienip, «Sin patshalyghy dәuirinde qazaqtar týgelimen Sin patshalyghynyng bodany bolghan», «Balqashtyng shyghysy men ontýstigi Sin patshalyghy dәuirinde Qytaydyng jeri bolghan» degen әngimelerdi jalghastyryp kele jatqanyn tilge tiyek etedi. Oghan dәiek retinde Qytay ghalymy Ly Shenning 2004 jyly shygharghan «XV ghasyrdan HH ghasyrdyng ortasyna deyingi Qazaqstan men Qytaydyng Shynjang ólkesi arasyndaghy qarym-qatynastar» atty enbegindegi kóptegen búrmalanghan, qate tújyrymdardy ortagha salady. Ókinishke oray, múnday kereghar pikirler kórshi  elde bilim alatyn jastardyng sanasyn kýlegeyleydi, shatastyrady. Sol sebepti, bir kezde, tipti,  keybir tisqaqty ghalymdardyng enbekterinde osynday iydeyalar oryn alghan bolatyn.

Búl rette B. Ejenhanúly sol dәuirdegi halyqaralyq jaghdayattargha tolyq nazar  audara otyryp, eki el arasynda qarym-qatynastyng әlemdik, aimaqtyq qyrlaryna manyz beredi. Qazaq-Sin qarym-qatynasyn qalypty halyqaralyq, diplomatiyalyq qatynas túrghysynan zerdeleydi.

Ol kezde Man-Sin imperiyasynyng memlekettik tili manju tili boldy. Qytay tili imperiya qúramyndaghy Qytaylardyng últtyq tili retinde ekinshi orynda qoldanyldy jәne bir bólim memlekettik qújattar qytay tiline de audaryldy. Sol kezde orda kәtipteri manjushagha audaru barysynda týimedeydi týiedey etip kórsetip, kóp nәrseni jandarynan qosyp jibergen. Alayda, manju tilinde qalyptasqan qújattardyng barlyghy derlik audarylghan joq. Avtor osynau manju tildi derekterdi zertteu arqyly Qazaq-Qytay qarym-qatynasynda búrynnan qalyptasqan әlgindey kereghar tújyrymdardy teriske shygharady.

Búl jerde sonau XVIII ghasyrdyng ekinshi jartysynan beri qaray qytay tarihnamasynda qalyptasqan jәne jogharydaghy Ly Shen siyaqty tarihshylarynyng sózine túzdyq bolyp kelgen Abylaydyng Sin imperatoryna jibergen túnghysh hatynyng qytaysha audarmasy turaly  aitpay ketuge bolmaydy. Búl hat kópten beri qytaylyq tarihnamada «Qazaq Orta jýzi men Úly jýzining Qytygha bodandyghynyng dәiegi» retinde qarastyrylyp keldi.  Alayda janadan tabylghan Abylay hannyng 1757 jyly Syanilungha jazghan hatynyng totyn-monghol tilindegi óndelgen núsqasy men manju tilindegi eki núsqasyn búdan búryn keng taralghan qytay tilindegi núsqasymen salystyra kelip, mynanday qorytyndy shygharady: Abylay hannyng osy bir diplomatiyalyq hattamasyn Sin ordasynyng orda kәtipteri óz mýddelerine say etip óndep, ózgertken. Demek, sol bir jalghan qújat negizinde jasalghan tarihy tújyrymnyng eshqanday qisynsyz ekeni belgili boldy. Búl turaly B. Ejenhanúly ózining 2010 jyly jaryq kórgen «Istoriya y legendy: Vokrug pervogo pisima Abylay hana kitayskomu imperatoru Syanilunu» jәne «Abylay hannyng Sin patshalyghy ordasyna  joldaghan túnghysh haty jәne odan tuyndaghan tarihy mәsele» atty maqalallarynda jәne basqa da kitaptarynda anaghúrlym tereng taldanghan edi. Avtor búl joly  osy taqyrypty ary qaray jalghastyryp, atalmysh tarihy mәselening ózge de kýngirt tústaryn anyqtaugha kýsh salady.

Kitapta qarastyrylghan taghy bir  mәsele — qytaylyq tarihnamadaghy atalmysh «Balqashtyng shyghysy men ontýstigindegi qoldan ketken jerler» turaly zertteuler. 1760 jyly Siyn  imperatory Syanilun men onyng Shyghys Týrkistangha jibergen shekarashy úlyqtary mynany aita bastaghan: Búrynghy Jongharlardyng at túyaghy jetken, basqaruynda bolghan jerler endi Sin әuletining basqaruynda boluy kerek. Óitkeni jonghar memleketin joyghan Sin әuleti! Búl kezde Abylay men Ábilpeyiz súltan jәne qazaqtyng ataqty batyrlary bastaghan Ýsh jýzding qoly 1753-1760 jyldary bas-ayaghy 6 jylda jatpay-túrmay soghysyp,  qalmaqtardy Qazaqstannyng qazirgi memleket shekarasynyng syrtyna yghystyryp shygharghan edi. Demek, Ábilmәmbet han, Abylay, Ábilpeyiz súltandar men qazaqtyng marqasqa biyleri, batyrlary Ejen hannyng (Sin әuleti) kýnderding kýninde osylay talap qoyaryn bilgen edi. Bilip, jiti qimyldap jongharlardan azat etilgen Qazaq jerining shekarasyn qazirgi memleket shekarasy túrghan shekke deyin jetkizgen edi. Soghan qaramastan, Sin әuleti әlgindey syltaumen qazaqtardy Ayakóz-balqash-Shu syzyghynan yghystyru sayasatyn qoldana bastady. B. Ejenhannyng pikirinshe osy bir kertartpa tújyrymnyng әseri kýni býginge deyin jetip otyr. Alayda jerding týpkilikti iyesi qazaq halqy Sin imperiyasynyng búl sayasatyna tabandy týrde qarsy shyqty. Abylay hannyng «beybit týrde kóship kiru» sayasatynyng yqpalymen qarapayym sharualar jayylymdyq jer jetpispeushiligin kóldeneng tartyp, shekara attap, jongharlardan bosaghan jerlerge kóship bara bastady.  Osynday jaghdayda Sin shekara qarauyldary beybit halyqqa qarsy qaru qoldanugha sharasyz qaldy. Qazaq hany Abylay da osy orayda Sin ordasyna hat jazyp, qazaqtyng «ejelgi jerlerin» súrady. B. Ejenhannyng jazuynsha tarihy qújattar arasynan manjusha audarma týrinde bizge jetken Abylay hannyng bir ghana hatyn erekshe ataugha bolady. Búl hatty Abylay han 1761 jyly Jolbarys súltan arqyly imperator Syanilungha joldaghan eken.  Hattyng manju tilindegi audarma núsqasynda bylay delinedi:

-«Elimning qonystary shyghysy Chorgha jerine, ontýstigi Shsary bel, Ortasy lepsige deyin jetip túr».

Avtordyng zertteuine sýiensek, Chorgha jeri Tarbaghatay tauynyng qazirgi Qytaydyng Dórbeljin auylyna qaray sozylyp jatqan shyghys jaq beti, Emil ózenining jogharghy saghasy. Yaghni, Tarbaghatay tauynyng eki jaq etegindegi úlan jazyq týgel Chorgha (Shorgha) dep atalghan.  Qazaqtar 1753 jylghy Shorgha shayqasy arqyly Tarbaghataydyng kýngeyi men teriskeyine birdey iyelik etken. Al Sharbel(Sarybel) degeni qazirgi Qastek asuy jәne oghan jalghasyp jatqan tauly aimaq. Abylay hannyng osy hatynda qyzyl tanba basylghan hatty súrauy Sin ordasy tarapynan atalmysh shekara syzyghyn moyyndatqyzyp alu ýshin edi. Búl hattyng qalyptasu barysy, ondaghy tarihiy-geografiyalyq mәlimetter turaly avtor ózinin  aghylshyn tilindegi “Sarksaha” (Manchu sdudy journal, 2019. Michigan) jariyalaghan maqalasynda egjey-tegjeyli taldau jasaghan bolatyn.

Avtor ózining hronologiyalyq shenberine kiruden búryn qytay derekterindegi qazaqqa qatysty derekterge qysqasha toqtalady. Yaghni, әngimeni «qazaq» etnoniymining qytay tilinde alghash tolyq jazyluynan bastaydy. Yaghny «qazaq» sózi eng alghash Sin әuleti ordasynda qyzmet etken belgiyalyq iyezuit missioner Ferdinand Perbisting 1674 jyly basyp shygharghan «Kuniuy suanitu» (坤舆全图), yaghni, «Álemning geografiyalyq kartasy» dep atalatyn ýlken atlasynda  加撒基 (Jiasaji- kasaki) týrinde jazylghan.  Odan son, sin әuletinde qazaqtar turaly mәlimetter Halqa mongholdary manjuar tarapynan basyp alynghan 1697 jyldan keyin jazylghan Shilulerde (实录-orda estelikterinde) kezdese bastaydy. Odan keyin, Suan Rabdan ózderining qazaqtardan kórgen qorlyghyn aityp, imperator Kansiyge hat jazyp, qolbastap baryp kek alugha rúqsat súraydy.

Demek, manju-qytay tilindegi  osynday derekter 1761 jylgha deyin kóbeye týsedi. Búl derekter Baqyt Ejenhannyng búdan búrynghy zertteu enbekterinde keninen qarastyrylghan bolatyn.

Búl joly da jalpy taldaugha alynghan, zerdelengen derekter óte kóp. Olar negizinen manju tilindegi qazaqqa qatysty múraghat qorynan alynghan  1761-1783 jyldargha tәn týpnúsqa derekter men Pekindegi Qytaydyng birinshi tarihy múraghatynyn  «Qazaq qoryndaghy» 1783-1786 jәne 1787-1791 jyldardaghy týp derekterden túrady. Búl qújattar osy kýnge deyin esh jerde jariyalanbaghan. B. Ejenhan bastaghan ekspedisiya 2015 jyly atalghan ýsh qordaghy manjusha derekterdi tolyq kóshirip aldy. Búl jalpy 171 qújattan túratyn, óz kezinde  manjusha qattalghan asa mol týpnúsqa derekter qory edi. Búl qújattar Qazaq handyghynyng shyghys ónirining 1783 jylgha deyingi tarihyn zerdeleuge kómektesedi. Óitkeni, búl kezde Abylay han da, Ábilpeyiz súltan da dýniyeden ótken bolatyn. Degenmen, avtordyng pikirinshe atalmysh derekterde 1761-1783 jyldar aralyghynda Qazaq ordasy men Manju-sin imperiyasy arasynda bolghan kóptegen diplomatiyalyq qatynastar tolyqtay qamtylghan deuge kelmeydi. Qújattardy zerdeley kele, avtor 1783 jylgha deyingi kezendi Qazaq-Sin diplomatiyalyq qatynasynyng qalyptasu kezeni deuge bolady deydi.

Kitapta avtor  Qytaydyng birinshi tarihy múrajayynda jәne basqa da jerlerde saqtauly 1000-nan astam múraghat qújatyn oqyp shyghyp, olardyng ishinen 164 qújatty týpnúsqasynan qazirgi qazaq tiline audarghan әri tiyisti derektanulyq, tarihnamalyq týsindirme jasaghan. Kitaptyng basty jetistigi de osy manju tildi jәne qazaqtardan barghan shaghatay, totyn monghol jazuynda jazylghan hattardy audaryp, salystyra zerdelep, ghylymy ainalymgha qosuy deuge bolady. Sondyqtan derekterding atauy, tarnskripsiyasy, audarmasy, týsinikteri tolyq berilgen.

Ár betinde asa tiyanaqty, shynayy, irgeli zertteulerge, oilargha jәne tújyrymdargha oryn berilgen búl enbekti  tәuelsizdik alghaly beri otandyq tarihnamanyng qol jetkizgen aiyryqsha, iri jetistikterining biri dep baghalaugha bolady. Alayda, búl jeke bir ghalymnyn  biliktiligi men izdenisinin, qajyr-qayratynyn  arqasynda  jaryqqa shyqqan enbek ekenin de aita ketken jón. Avtor býginde milliondaghan qarajat júmsap, jobalyq retinde iske asyrugha túrarlyq  asa auqymdy әri kýrdeli júmysty bir ózi oryndap shyqqan.

Kitaptyng túsaukeserine oray óz oilarymyzdy qysqasha oylay ghana jetkizdik. Aldaghy uaqytta búl ghylymy enbek turaly terenirek toqtalatyn bolamyz. Túsaukeser qútty bolsyn! Sózimning sonynda otandyq tarihnamadaghy B. Ejenhanúly syndy tabandy, tiyanaqty, prinsipshil әri kez-kelgen mәselege óte jauapkershilikpen qaraytyn naghyz zamanauy ghalymgha denine saulyq, shygharmashylyq tabystar tileymin.

Túrsynqan Zәkenúly

Abai.kz

 XVIII ghasyr  halqymyzdyn  tarihyndaghy últ jәne memleket retinde saqtalyp qalu jәne qala almau mәselesindegi eng bir sheshushi kezeng boldy.  Óitkeni osy kezde bizding jerimiz, halqymyz aldymen jongharlardyn, odan song Resey men Sin imperiyasynyng qat-qabat shapqynshylyghyna úshyrady. Jan-jaqtan tóngen syrtqy kýshtermen  jantalasa shayqasa jýrip halqymyz últtyq bolmysy men  memlekettiligin saqtap qaldy. Qazaq handyghy ózining hany, әskeri, zany, halqy, dәstýri jәne territoriyasy bar memleket retinde kórshi elderge tanyldy. Dәl osy kezende Qazaqstannyng býgingi memlekettik shekarasynyng tarihy negizderi aiqyndaldy.  Sondyqtan, búghan deyin belgili bolghan jәne belgili bolmaghan týrli derekterdi ghylymy ainalymgha qosu arqyly búl kezenning tarihyn dúrys zerdeleu eng aldymen býgingi otandyq tarihnamanyng basty maqsattarynyng biri bolmaq. Sol túrghydan býgin túsauy kesilgeli otyrghan tarihshy, derektanushy, doktor Baqyt Ejenhanúlynyng «Abylay han dәuirindegi Qazaq-Sin qarym-qatynastary» dep atalatyn búl kitaby osy baghyttaghy biregey zertteu enbegi bolyp tabylady.

Kitap derektanulyq, tarihnamalyq baghyttaghy enbek. Búl ekeui tarih ghylymynyng jany. Payda bolu negizine baylanysty, derek әr týrli subekti tarapynan әr týrli maqsatta, әr týrli dengeyde jazyluy mýmkin. Sondyqtan, derekterdi sóiletu, tarihtan dúrys qorytyndy shygharu ýshin,  oghan derektanulyq saraptama jәne syn qajet. Búl bir. Ekinshiden qolda bar derekterdi ghylymy ainalymgha qosu ýshin jalpygha birdey (әlemdik) tarihnamalyq ústanymdar, әdis-tәsilder basshylyqqa alynady. Osylar negizinde tarih ghylymyndaghy últtyq, memlekettik aspektiler ortagha shyghady. Búl kitapty jazuda avtor osynday derektanulyq jәne tarihnamalyq prinsipterge berik arqa sýiegenin bayqaugha bolady. Sonymen birge, Dj. Ferbank, Dj. Millvart, N. D. Kosmo, O. Takahiro, S. Toru, J. Noda sekildi sheteldik avtorlar men K.Sh. Hafizova, E. Aughali, D. Ábilәshimúly sekildi qazaq avtorlarynyng pikrlerine, teoriyalyq tújyrymdaryna da toqtalghan.

Sonymen birge, jekelegen Qytay zertteushilerinin  songhy kezdegi qytaylyq tarihnamanyng keybir imperlik pighyldaghy konsepsiyalaryna jәne dәstýrli qytay tildi búrmalanghan derekkózderge ghana sýienip, «Sin patshalyghy dәuirinde qazaqtar týgelimen Sin patshalyghynyng bodany bolghan», «Balqashtyng shyghysy men ontýstigi Sin patshalyghy dәuirinde Qytaydyng jeri bolghan» degen әngimelerdi jalghastyryp kele jatqanyn tilge tiyek etedi. Oghan dәiek retinde Qytay ghalymy Ly Shenning 2004 jyly shygharghan «XV ghasyrdan HH ghasyrdyng ortasyna deyingi Qazaqstan men Qytaydyng Shynjang ólkesi arasyndaghy qarym-qatynastar» atty enbegindegi kóptegen búrmalanghan, qate tújyrymdardy ortagha salady. Ókinishke oray, múnday kereghar pikirler kórshi  elde bilim alatyn jastardyng sanasyn kýlegeyleydi, shatastyrady. Sol sebepti, bir kezde, tipti,  keybir tisqaqty ghalymdardyng enbekterinde osynday iydeyalar oryn alghan bolatyn.

Búl rette B. Ejenhanúly sol dәuirdegi halyqaralyq jaghdayattargha tolyq nazar  audara otyryp, eki el arasynda qarym-qatynastyng әlemdik, aimaqtyq qyrlaryna manyz beredi. Qazaq-Sin qarym-qatynasyn qalypty halyqaralyq, diplomatiyalyq qatynas túrghysynan zerdeleydi.

Ol kezde Man-Sin imperiyasynyng memlekettik tili manju tili boldy. Qytay tili imperiya qúramyndaghy Qytaylardyng últtyq tili retinde ekinshi orynda qoldanyldy jәne bir bólim memlekettik qújattar qytay tiline de audaryldy. Sol kezde orda kәtipteri manjushagha audaru barysynda týimedeydi týiedey etip kórsetip, kóp nәrseni jandarynan qosyp jibergen. Alayda, manju tilinde qalyptasqan qújattardyng barlyghy derlik audarylghan joq. Avtor osynau manju tildi derekterdi zertteu arqyly Qazaq-Qytay qarym-qatynasynda búrynnan qalyptasqan әlgindey kereghar tújyrymdardy teriske shygharady.

Búl jerde sonau XVIII ghasyrdyng ekinshi jartysynan beri qaray qytay tarihnamasynda qalyptasqan jәne jogharydaghy Ly Shen siyaqty tarihshylarynyng sózine túzdyq bolyp kelgen Abylaydyng Sin imperatoryna jibergen túnghysh hatynyng qytaysha audarmasy turaly  aitpay ketuge bolmaydy. Búl hat kópten beri qytaylyq tarihnamada «Qazaq Orta jýzi men Úly jýzining Qytygha bodandyghynyng dәiegi» retinde qarastyrylyp keldi.  Alayda janadan tabylghan Abylay hannyng 1757 jyly Syanilungha jazghan hatynyng totyn-monghol tilindegi óndelgen núsqasy men manju tilindegi eki núsqasyn búdan búryn keng taralghan qytay tilindegi núsqasymen salystyra kelip, mynanday qorytyndy shygharady: Abylay hannyng osy bir diplomatiyalyq hattamasyn Sin ordasynyng orda kәtipteri óz mýddelerine say etip óndep, ózgertken. Demek, sol bir jalghan qújat negizinde jasalghan tarihy tújyrymnyng eshqanday qisynsyz ekeni belgili boldy. Búl turaly B. Ejenhanúly ózining 2010 jyly jaryq kórgen «Istoriya y legendy: Vokrug pervogo pisima Abylay hana kitayskomu imperatoru Syanilunu» jәne «Abylay hannyng Sin patshalyghy ordasyna  joldaghan túnghysh haty jәne odan tuyndaghan tarihy mәsele» atty maqalallarynda jәne basqa da kitaptarynda anaghúrlym tereng taldanghan edi. Avtor búl joly  osy taqyrypty ary qaray jalghastyryp, atalmysh tarihy mәselening ózge de kýngirt tústaryn anyqtaugha kýsh salady.

Kitapta qarastyrylghan taghy bir  mәsele — qytaylyq tarihnamadaghy atalmysh «Balqashtyng shyghysy men ontýstigindegi qoldan ketken jerler» turaly zertteuler. 1760 jyly Siyn  imperatory Syanilun men onyng Shyghys Týrkistangha jibergen shekarashy úlyqtary mynany aita bastaghan: Búrynghy Jongharlardyng at túyaghy jetken, basqaruynda bolghan jerler endi Sin әuletining basqaruynda boluy kerek. Óitkeni jonghar memleketin joyghan Sin әuleti! Búl kezde Abylay men Ábilpeyiz súltan jәne qazaqtyng ataqty batyrlary bastaghan Ýsh jýzding qoly 1753-1760 jyldary bas-ayaghy 6 jylda jatpay-túrmay soghysyp,  qalmaqtardy Qazaqstannyng qazirgi memleket shekarasynyng syrtyna yghystyryp shygharghan edi. Demek, Ábilmәmbet han, Abylay, Ábilpeyiz súltandar men qazaqtyng marqasqa biyleri, batyrlary Ejen hannyng (Sin әuleti) kýnderding kýninde osylay talap qoyaryn bilgen edi. Bilip, jiti qimyldap jongharlardan azat etilgen Qazaq jerining shekarasyn qazirgi memleket shekarasy túrghan shekke deyin jetkizgen edi. Soghan qaramastan, Sin әuleti әlgindey syltaumen qazaqtardy Ayakóz-balqash-Shu syzyghynan yghystyru sayasatyn qoldana bastady. B. Ejenhannyng pikirinshe osy bir kertartpa tújyrymnyng әseri kýni býginge deyin jetip otyr. Alayda jerding týpkilikti iyesi qazaq halqy Sin imperiyasynyng búl sayasatyna tabandy týrde qarsy shyqty. Abylay hannyng «beybit týrde kóship kiru» sayasatynyng yqpalymen qarapayym sharualar jayylymdyq jer jetpispeushiligin kóldeneng tartyp, shekara attap, jongharlardan bosaghan jerlerge kóship bara bastady.  Osynday jaghdayda Sin shekara qarauyldary beybit halyqqa qarsy qaru qoldanugha sharasyz qaldy. Qazaq hany Abylay da osy orayda Sin ordasyna hat jazyp, qazaqtyng «ejelgi jerlerin» súrady. B. Ejenhannyng jazuynsha tarihy qújattar arasynan manjusha audarma týrinde bizge jetken Abylay hannyng bir ghana hatyn erekshe ataugha bolady. Búl hatty Abylay han 1761 jyly Jolbarys súltan arqyly imperator Syanilungha joldaghan eken.  Hattyng manju tilindegi audarma núsqasynda bylay delinedi:

-«Elimning qonystary shyghysy Chorgha jerine, ontýstigi Shsary bel, Ortasy lepsige deyin jetip túr».

Avtordyng zertteuine sýiensek, Chorgha jeri Tarbaghatay tauynyng qazirgi Qytaydyng Dórbeljin auylyna qaray sozylyp jatqan shyghys jaq beti, Emil ózenining jogharghy saghasy. Yaghni, Tarbaghatay tauynyng eki jaq etegindegi úlan jazyq týgel Chorgha (Shorgha) dep atalghan.  Qazaqtar 1753 jylghy Shorgha shayqasy arqyly Tarbaghataydyng kýngeyi men teriskeyine birdey iyelik etken. Al Sharbel(Sarybel) degeni qazirgi Qastek asuy jәne oghan jalghasyp jatqan tauly aimaq. Abylay hannyng osy hatynda qyzyl tanba basylghan hatty súrauy Sin ordasy tarapynan atalmysh shekara syzyghyn moyyndatqyzyp alu ýshin edi. Búl hattyng qalyptasu barysy, ondaghy tarihiy-geografiyalyq mәlimetter turaly avtor ózinin  aghylshyn tilindegi “Sarksaha” (Manchu sdudy journal, 2019. Michigan) jariyalaghan maqalasynda egjey-tegjeyli taldau jasaghan bolatyn.

Avtor ózining hronologiyalyq shenberine kiruden búryn qytay derekterindegi qazaqqa qatysty derekterge qysqasha toqtalady. Yaghni, әngimeni «qazaq» etnoniymining qytay tilinde alghash tolyq jazyluynan bastaydy. Yaghny «qazaq» sózi eng alghash Sin әuleti ordasynda qyzmet etken belgiyalyq iyezuit missioner Ferdinand Perbisting 1674 jyly basyp shygharghan «Kuniuy suanitu» (坤舆全图), yaghni, «Álemning geografiyalyq kartasy» dep atalatyn ýlken atlasynda  加撒基 (Jiasaji- kasaki) týrinde jazylghan.  Odan son, sin әuletinde qazaqtar turaly mәlimetter Halqa mongholdary manjuar tarapynan basyp alynghan 1697 jyldan keyin jazylghan Shilulerde (实录-orda estelikterinde) kezdese bastaydy. Odan keyin, Suan Rabdan ózderining qazaqtardan kórgen qorlyghyn aityp, imperator Kansiyge hat jazyp, qolbastap baryp kek alugha rúqsat súraydy.

Demek, manju-qytay tilindegi  osynday derekter 1761 jylgha deyin kóbeye týsedi. Búl derekter Baqyt Ejenhannyng búdan búrynghy zertteu enbekterinde keninen qarastyrylghan bolatyn.

Búl joly da jalpy taldaugha alynghan, zerdelengen derekter óte kóp. Olar negizinen manju tilindegi qazaqqa qatysty múraghat qorynan alynghan  1761-1783 jyldargha tәn týpnúsqa derekter men Pekindegi Qytaydyng birinshi tarihy múraghatynyn  «Qazaq qoryndaghy» 1783-1786 jәne 1787-1791 jyldardaghy týp derekterden túrady. Búl qújattar osy kýnge deyin esh jerde jariyalanbaghan. B. Ejenhan bastaghan ekspedisiya 2015 jyly atalghan ýsh qordaghy manjusha derekterdi tolyq kóshirip aldy. Búl jalpy 171 qújattan túratyn, óz kezinde  manjusha qattalghan asa mol týpnúsqa derekter qory edi. Búl qújattar Qazaq handyghynyng shyghys ónirining 1783 jylgha deyingi tarihyn zerdeleuge kómektesedi. Óitkeni, búl kezde Abylay han da, Ábilpeyiz súltan da dýniyeden ótken bolatyn. Degenmen, avtordyng pikirinshe atalmysh derekterde 1761-1783 jyldar aralyghynda Qazaq ordasy men Manju-sin imperiyasy arasynda bolghan kóptegen diplomatiyalyq qatynastar tolyqtay qamtylghan deuge kelmeydi. Qújattardy zerdeley kele, avtor 1783 jylgha deyingi kezendi Qazaq-Sin diplomatiyalyq qatynasynyng qalyptasu kezeni deuge bolady deydi.

Kitapta avtor  Qytaydyng birinshi tarihy múrajayynda jәne basqa da jerlerde saqtauly 1000-nan astam múraghat qújatyn oqyp shyghyp, olardyng ishinen 164 qújatty týpnúsqasynan qazirgi qazaq tiline audarghan әri tiyisti derektanulyq, tarihnamalyq týsindirme jasaghan. Kitaptyng basty jetistigi de osy manju tildi jәne qazaqtardan barghan shaghatay, totyn monghol jazuynda jazylghan hattardy audaryp, salystyra zerdelep, ghylymy ainalymgha qosuy deuge bolady. Sondyqtan derekterding atauy, tarnskripsiyasy, audarmasy, týsinikteri tolyq berilgen.

Ár betinde asa tiyanaqty, shynayy, irgeli zertteulerge, oilargha jәne tújyrymdargha oryn berilgen búl enbekti  tәuelsizdik alghaly beri otandyq tarihnamanyng qol jetkizgen aiyryqsha, iri jetistikterining biri dep baghalaugha bolady. Alayda, búl jeke bir ghalymnyn  biliktiligi men izdenisinin, qajyr-qayratynyn  arqasynda  jaryqqa shyqqan enbek ekenin de aita ketken jón. Avtor býginde milliondaghan qarajat júmsap, jobalyq retinde iske asyrugha túrarlyq  asa auqymdy әri kýrdeli júmysty bir ózi oryndap shyqqan.

Kitaptyng túsaukeserine oray óz oilarymyzdy qysqasha oylay ghana jetkizdik. Aldaghy uaqytta búl ghylymy enbek turaly terenirek toqtalatyn bolamyz. Túsaukeser qútty bolsyn! Sózimning sonynda otandyq tarihnamadaghy B. Ejenhanúly syndy tabandy, tiyanaqty, prinsipshil әri kez-kelgen mәselege óte jauapkershilikpen qaraytyn naghyz zamanauy ghalymgha denine saulyq, shygharmashylyq tabystar tileymin.

Túrsynqan Zәkenúly

Abai.kz