XVIII عاسىر  حالقىمىزدىڭ  تاريحىنداعى ۇلت جانە مەملەكەت رەتىندە ساقتالىپ قالۋ جانە قالا الماۋ ماسەلەسىندەگى ەڭ ءبىر شەشۋشى كەزەڭ بولدى.  ويتكەنى وسى كەزدە ءبىزدىڭ جەرىمىز، حالقىمىز الدىمەن جوڭعارلاردىڭ، ودان سوڭ رەسەي مەن تسين يمپەرياسىنىڭ قات-قابات شاپقىنشىلىعىنا ۇشىرادى. جان-جاقتان تونگەن سىرتقى كۇشتەرمەن  جانتالاسا شايقاسا ءجۇرىپ حالقىمىز ۇلتتىق بولمىسى مەن  مەملەكەتتىلىگىن ساقتاپ قالدى. قازاق حاندىعى ءوزىنىڭ حانى، اسكەرى، زاڭى، حالقى، ءداستۇرى جانە تەرريتورياسى بار مەملەكەت رەتىندە كورشى ەلدەرگە تانىلدى. ءدال وسى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ بۇگىنگى مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ تاريحي نەگىزدەرى ايقىندالدى.  سوندىقتان، بۇعان دەيىن بەلگىلى بولعان جانە بەلگىلى بولماعان ءتۇرلى دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا قوسۋ ارقىلى بۇل كەزەڭنىڭ تاريحىن دۇرىس زەردەلەۋ ەڭ الدىمەن بۇگىنگى وتاندىق تاريحنامانىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى بولماق. سول تۇرعىدان بۇگىن تۇساۋى كەسىلگەلى وتىرعان تاريحشى، دەرەكتانۋشى، دوكتور باقىت ەجەنحانۇلىنىڭ «ابىلاي حان داۋىرىندەگى قازاق-تسين قارىم-قاتىناستارى» دەپ اتالاتىن بۇل كىتابى وسى باعىتتاعى بىرەگەي زەرتتەۋ ەڭبەگى بولىپ تابىلادى.

كىتاپ دەرەكتانۋلىق، تاريحنامالىق باعىتتاعى ەڭبەك. بۇل ەكەۋى تاريح عىلىمىنىڭ جانى. پايدا بولۋ نەگىزىنە بايلانىستى، دەرەك ءار ءتۇرلى سۋبەكتى تاراپىنان ءار ءتۇرلى ماقساتتا، ءار ءتۇرلى دەڭگەيدە جازىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان، دەرەكتەردى سويلەتۋ، تاريحتان دۇرىس قورىتىندى شىعارۋ ءۇشىن،  وعان دەرەكتانۋلىق ساراپتاما جانە سىن قاجەت. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن قولدا بار دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا قوسۋ ءۇشىن جالپىعا بىردەي (الەمدىك) تاريحنامالىق ۇستانىمدار، ءادىس-تاسىلدەر باسشىلىققا الىنادى. وسىلار نەگىزىندە تاريح عىلىمىنداعى ۇلتتىق، مەملەكەتتىك اسپەكتىلەر ورتاعا شىعادى. بۇل كىتاپتى جازۋدا اۆتور وسىنداي دەرەكتانۋلىق جانە تاريحنامالىق پرينتسيپتەرگە بەرىك ارقا سۇيەگەنىن بايقاۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە، دج. فەربانك، دج. ميللۆارت، ن. د. كوسمو، و. تاكاحيرو، س. تورۋ، ج. نودا سەكىلدى شەتەلدىك اۆتورلار مەن ك.ش. حافيزوۆا، ە. اۋعالي، د. ءابىلاشىمۇلى سەكىلدى قازاق اۆتورلارىنىڭ پىكرلەرىنە، تەوريالىق تۇجىرىمدارىنا دا توقتالعان.

سونىمەن بىرگە، جەكەلەگەن قىتاي زەرتتەۋشىلەرىنىڭ  سوڭعى كەزدەگى قىتايلىق تاريحنامانىڭ كەيبىر يمپەرلىك پيعىلداعى كونتسەپتسيالارىنا جانە ءداستۇرلى قىتاي ءتىلدى بۇرمالانعان دەرەككوزدەرگە عانا سۇيەنىپ، «تسين پاتشالىعى داۋىرىندە قازاقتار تۇگەلىمەن تسين پاتشالىعىنىڭ بودانى بولعان»، «بالقاشتىڭ شىعىسى مەن وڭتۇستىگى تسين پاتشالىعى داۋىرىندە قىتايدىڭ جەرى بولعان» دەگەن اڭگىمەلەردى جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتەدى. وعان دايەك رەتىندە قىتاي عالىمى لي شەننىڭ 2004 جىلى شىعارعان «XV عاسىردان حح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىنگى قازاقستان مەن قىتايدىڭ شىنجاڭ ولكەسى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار» اتتى ەڭبەگىندەگى كوپتەگەن بۇرمالانعان، قاتە تۇجىرىمداردى ورتاعا سالادى. وكىنىشكە وراي، مۇنداي كەرەعار پىكىرلەر كورشى  ەلدە ءبىلىم الاتىن جاستاردىڭ ساناسىن كۇلەگەيلەيدى، شاتاستىرادى. سول سەبەپتى، ءبىر كەزدە، ءتىپتى،  كەيبىر تىسقاقتى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە وسىنداي يدەيالار ورىن العان بولاتىن.

بۇل رەتتە ب. ەجەنحانۇلى سول داۋىردەگى حالىقارالىق جاعداياتتارعا تولىق نازار  اۋدارا وتىرىپ، ەكى ەل اراسىندا قارىم-قاتىناستىڭ الەمدىك، ايماقتىق قىرلارىنا ماڭىز بەرەدى. قازاق-تسين قارىم-قاتىناسىن قالىپتى حالىقارالىق، ديپلوماتيالىق قاتىناس تۇرعىسىنان زەردەلەيدى.

ول كەزدە مان-تسين يمپەرياسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى مانجۋ ءتىلى بولدى. قىتاي ءتىلى يمپەريا قۇرامىنداعى قىتايلاردىڭ ۇلتتىق ءتىلى رەتىندە ەكىنشى ورىندا قولدانىلدى جانە ءبىر ءبولىم مەملەكەتتىك قۇجاتتار قىتاي تىلىنە دە اۋدارىلدى. سول كەزدە وردا كاتىپتەرى مانجۋشاعا اۋدارۋ بارىسىندا تۇيمەدەيدى تۇيەدەي ەتىپ كورسەتىپ، كوپ نارسەنى جاندارىنان قوسىپ جىبەرگەن. الايدا، مانجۋ تىلىندە قالىپتاسقان قۇجاتتاردىڭ بارلىعى دەرلىك اۋدارىلعان جوق. اۆتور وسىناۋ مانجۋ ءتىلدى دەرەكتەردى زەرتتەۋ ارقىلى قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناسىندا بۇرىننان قالىپتاسقان الگىندەي كەرەعار تۇجىرىمداردى تەرىسكە شىعارادى.

بۇل جەردە سوناۋ XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان بەرى قاراي قىتاي تاريحناماسىندا قالىپتاسقان جانە جوعارىداعى لي شەن سياقتى تاريحشىلارىنىڭ سوزىنە تۇزدىق بولىپ كەلگەن ابىلايدىڭ تسين يمپەراتورىنا جىبەرگەن تۇڭعىش حاتىنىڭ قىتايشا اۋدارماسى تۋرالى  ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. بۇل حات كوپتەن بەرى قىتايلىق تاريحنامادا «قازاق ورتا ءجۇزى مەن ۇلى ءجۇزىنىڭ قىتيعا بوداندىعىنىڭ دايەگى» رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلدى.  الايدا جاڭادان تابىلعان ابىلاي حاننىڭ 1757 جىلى تسيانلۋنعا جازعان حاتىنىڭ توتىن-موڭعول تىلىندەگى وڭدەلگەن نۇسقاسى مەن مانجۋ تىلىندەگى ەكى نۇسقاسىن بۇدان بۇرىن كەڭ تارالعان قىتاي تىلىندەگى نۇسقاسىمەن سالىستىرا كەلىپ، مىنانداي قورىتىندى شىعارادى: ابىلاي حاننىڭ وسى ءبىر ديپلوماتيالىق حاتتاماسىن تسين ورداسىنىڭ وردا كاتىپتەرى ءوز مۇددەلەرىنە ساي ەتىپ وڭدەپ، وزگەرتكەن. دەمەك، سول ءبىر جالعان قۇجات نەگىزىندە جاسالعان تاريحي تۇجىرىمنىڭ ەشقانداي قيسىنسىز ەكەنى بەلگىلى بولدى. بۇل تۋرالى ب. ەجەنحانۇلى ءوزىنىڭ 2010 جىلى جارىق كورگەن «يستوريا ي لەگەندى: ۆوكرۋگ پەرۆوگو پيسما ابىلاي حانا كيتايسكومۋ يمپەراتورۋ تسيانلۋنۋ» جانە «ابىلاي حاننىڭ تسين پاتشالىعى ورداسىنا  جولداعان تۇڭعىش حاتى جانە ودان تۋىنداعان تاريحي ماسەلە» اتتى ماقالاللارىندا جانە باسقا دا كىتاپتارىندا اناعۇرلىم تەرەڭ تالدانعان ەدى. اۆتور بۇل جولى  وسى تاقىرىپتى ارى قاراي جالعاستىرىپ، اتالمىش تاريحي ماسەلەنىڭ وزگە دە كۇڭگىرت تۇستارىن انىقتاۋعا كۇش سالادى.

كىتاپتا قاراستىرىلعان تاعى ءبىر  ماسەلە — قىتايلىق تاريحناماداعى اتالمىش «بالقاشتىڭ شىعىسى مەن وڭتۇستىگىندەگى قولدان كەتكەن جەرلەر» تۋرالى زەرتتەۋلەر. 1760 جىلى تسين  يمپەراتورى تسيانلۋن مەن ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا جىبەرگەن شەكاراشى ۇلىقتارى مىنانى ايتا باستاعان: بۇرىنعى جوڭعارلاردىڭ ات تۇياعى جەتكەن، باسقارۋىندا بولعان جەرلەر ەندى تسين اۋلەتىنىڭ باسقارۋىندا بولۋى كەرەك. ويتكەنى جوڭعار مەملەكەتىن جويعان تسين اۋلەتى! بۇل كەزدە ابىلاي مەن ابىلپەيىز سۇلتان جانە قازاقتىڭ اتاقتى باتىرلارى باستاعان ءۇش ءجۇزدىڭ قولى 1753-1760 جىلدارى باس-اياعى 6 جىلدا جاتپاي-تۇرماي سوعىسىپ،  قالماقتاردى قازاقستاننىڭ قازىرگى مەملەكەت شەكاراسىنىڭ سىرتىنا ىعىستىرىپ شىعارعان ەدى. دەمەك، ابىلمامبەت حان، ابىلاي، ابىلپەيىز سۇلتاندار مەن قازاقتىڭ مارقاسقا بيلەرى، باتىرلارى ەجەن حاننىڭ (تسين اۋلەتى) كۇندەردىڭ كۇنىندە وسىلاي تالاپ قويارىن بىلگەن ەدى. ءبىلىپ، ءجىتى قيمىلداپ جوڭعارلاردان ازات ەتىلگەن قازاق جەرىنىڭ شەكاراسىن قازىرگى مەملەكەت شەكاراسى تۇرعان شەككە دەيىن جەتكىزگەن ەدى. سوعان قاراماستان، تسين اۋلەتى الگىندەي سىلتاۋمەن قازاقتاردى اياكوز-بالقاش-شۋ سىزىعىنان ىعىستىرۋ ساياساتىن قولدانا باستادى. ب. ەجەنحاننىڭ پىكىرىنشە وسى ءبىر كەرتارتپا تۇجىرىمنىڭ اسەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتىپ وتىر. الايدا جەردىڭ تۇپكىلىكتى يەسى قازاق حالقى تسين يمپەرياسىنىڭ بۇل ساياساتىنا تاباندى تۇردە قارسى شىقتى. ابىلاي حاننىڭ «بەيبىت تۇردە كوشىپ كىرۋ» ساياساتىنىڭ ىقپالىمەن قاراپايىم شارۋالار جايىلىمدىق جەر جەتپىسپەۋشىلىگىن كولدەنەڭ تارتىپ، شەكارا اتتاپ، جوڭعارلاردان بوساعان جەرلەرگە كوشىپ بارا باستادى.  وسىنداي جاعدايدا تسين شەكارا قاراۋىلدارى بەيبىت حالىققا قارسى قارۋ قولدانۋعا شاراسىز قالدى. قازاق حانى ابىلاي دا وسى ورايدا تسين ورداسىنا حات جازىپ، قازاقتىڭ «ەجەلگى جەرلەرىن» سۇرادى. ب. ەجەنحاننىڭ جازۋىنشا تاريحي قۇجاتتار اراسىنان مانجۋشا اۋدارما تۇرىندە بىزگە جەتكەن ابىلاي حاننىڭ ءبىر عانا حاتىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. بۇل حاتتى ابىلاي حان 1761 جىلى جولبارىس سۇلتان ارقىلى يمپەراتور تسيانلۋنعا جولداعان ەكەن.  حاتتىڭ مانجۋ تىلىندەگى اۋدارما نۇسقاسىندا بىلاي دەلىنەدى:

-«ەلىمنىڭ قونىستارى شىعىسى چورعا جەرىنە، وڭتۇستىگى شسارى بەل، ورتاسى لەپسىگە دەيىن جەتىپ تۇر».

اۆتوردىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك، چورعا جەرى تارباعاتاي تاۋىنىڭ قازىرگى قىتايدىڭ دوربەلجىن اۋىلىنا قاراي سوزىلىپ جاتقان شىعىس جاق بەتى، ەمىل وزەنىنىڭ جوعارعى ساعاسى. ياعني، تارباعاتاي تاۋىنىڭ ەكى جاق ەتەگىندەگى ۇلان جازىق تۇگەل چورعا (شورعا) دەپ اتالعان.  قازاقتار 1753 جىلعى شورعا شايقاسى ارقىلى تارباعاتايدىڭ كۇنگەيى مەن تەرىسكەيىنە بىردەي يەلىك ەتكەن. ال شاربەل(سارىبەل) دەگەنى قازىرگى قاستەك اسۋى جانە وعان جالعاسىپ جاتقان تاۋلى ايماق. ابىلاي حاننىڭ وسى حاتىندا قىزىل تاڭبا باسىلعان حاتتى سۇراۋى تسين ورداسى تاراپىنان اتالمىش شەكارا سىزىعىن مويىنداتقىزىپ الۋ ءۇشىن ەدى. بۇل حاتتىڭ قالىپتاسۋ بارىسى، ونداعى تاريحي-گەوگرافيالىق مالىمەتتەر تۋرالى اۆتور ءوزىنىڭ  اعىلشىن تىلىندەگى “Sarksaha” (Manchu sdudy journal, 2019. Michigan) جاريالاعان ماقالاسىندا ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جاساعان بولاتىن.

اۆتور ءوزىنىڭ حرونولوگيالىق شەڭبەرىنە كىرۋدەن بۇرىن قىتاي دەرەكتەرىندەگى قازاققا قاتىستى دەرەكتەرگە قىسقاشا توقتالادى. ياعني، اڭگىمەنى «قازاق» ەتنونيمىنىڭ قىتاي تىلىندە العاش تولىق جازىلۋىنان باستايدى. ياعني «قازاق» ءسوزى ەڭ العاش تسين اۋلەتى ورداسىندا قىزمەت ەتكەن بەلگيالىق يەزۋيت ميسسيونەر فەرديناند پەربيستىڭ 1674 جىلى باسىپ شىعارعان «كۋنيۋي تسيۋانتۋ» (坤舆全图), ياعني، «الەمنىڭ گەوگرافيالىق كارتاسى» دەپ اتالاتىن ۇلكەن اتلاسىندا  加撒基 (Jiasaji- kasaki) تۇرىندە جازىلعان.  ودان سوڭ، تسين اۋلەتىندە قازاقتار تۋرالى مالىمەتتەر حالقا موڭعولدارى مانجۋار تاراپىنان باسىپ الىنعان 1697 جىلدان كەيىن جازىلعان شيلۋلەردە (实录-وردا ەستەلىكتەرىندە) كەزدەسە باستايدى. ودان كەيىن، سۋان رابدان وزدەرىنىڭ قازاقتاردان كورگەن قورلىعىن ايتىپ، يمپەراتور كانسيگە حات جازىپ، قولباستاپ بارىپ كەك الۋعا رۇقسات سۇرايدى.

دەمەك، مانجۋ-قىتاي تىلىندەگى  وسىنداي دەرەكتەر 1761 جىلعا دەيىن كوبەيە تۇسەدى. بۇل دەرەكتەر باقىت ەجەنحاننىڭ بۇدان بۇرىنعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە كەڭىنەن قاراستىرىلعان بولاتىن.

بۇل جولى دا جالپى تالداۋعا الىنعان، زەردەلەنگەن دەرەكتەر وتە كوپ. ولار نەگىزىنەن مانجۋ تىلىندەگى قازاققا قاتىستى مۇراعات قورىنان الىنعان  1761-1783 جىلدارعا ءتان تۇپنۇسقا دەرەكتەر مەن پەكيندەگى قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىنىڭ  «قازاق قورىنداعى» 1783-1786 جانە 1787-1791 جىلدارداعى ءتۇپ دەرەكتەردەن تۇرادى. بۇل قۇجاتتار وسى كۇنگە دەيىن ەش جەردە جاريالانباعان. ب. ەجەنحان باستاعان ەكسپەديتسيا 2015 جىلى اتالعان ءۇش قورداعى مانجۋشا دەرەكتەردى تولىق كوشىرىپ الدى. بۇل جالپى 171 قۇجاتتان تۇراتىن، ءوز كەزىندە  مانجۋشا قاتتالعان اسا مول تۇپنۇسقا دەرەكتەر قورى ەدى. بۇل قۇجاتتار قازاق حاندىعىنىڭ شىعىس ءوڭىرىنىڭ 1783 جىلعا دەيىنگى تاريحىن زەردەلەۋگە كومەكتەسەدى. ويتكەنى، بۇل كەزدە ابىلاي حان دا، ابىلپەيىز سۇلتان دا دۇنيەدەن وتكەن بولاتىن. دەگەنمەن، اۆتوردىڭ پىكىرىنشە اتالمىش دەرەكتەردە 1761-1783 جىلدار ارالىعىندا قازاق ورداسى مەن مانجۋ-تسين يمپەرياسى اراسىندا بولعان كوپتەگەن ديپلوماتيالىق قاتىناستار تولىقتاي قامتىلعان دەۋگە كەلمەيدى. قۇجاتتاردى زەردەلەي كەلە، اۆتور 1783 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدى قازاق-تسين ديپلوماتيالىق قاتىناسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى دەۋگە بولادى دەيدى.

كىتاپتا اۆتور  قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراجايىندا جانە باسقا دا جەرلەردە ساقتاۋلى 1000-نان استام مۇراعات قۇجاتىن وقىپ شىعىپ، ولاردىڭ ىشىنەن 164 قۇجاتتى تۇپنۇسقاسىنان قازىرگى قازاق تىلىنە اۋدارعان ءارى ءتيىستى دەرەكتانۋلىق، تاريحنامالىق تۇسىندىرمە جاساعان. كىتاپتىڭ باستى جەتىستىگى دە وسى مانجۋ ءتىلدى جانە قازاقتاردان بارعان شاعاتاي، توتىن موڭعول جازۋىندا جازىلعان حاتتاردى اۋدارىپ، سالىستىرا زەردەلەپ، عىلىمي اينالىمعا قوسۋى دەۋگە بولادى. سوندىقتان دەرەكتەردىڭ اتاۋى، تارنسكريپتسياسى، اۋدارماسى، تۇسىنىكتەرى تولىق بەرىلگەن.

ءار بەتىندە اسا تياناقتى، شىنايى، ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە، ويلارعا جانە تۇجىرىمدارعا ورىن بەرىلگەن بۇل ەڭبەكتى  تاۋەلسىزدىك العالى بەرى وتاندىق تاريحنامانىڭ قول جەتكىزگەن ايىرىقشا، ءىرى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋعا بولادى. الايدا، بۇل جەكە ءبىر عالىمنىڭ  بىلىكتىلىگى مەن ىزدەنىسىنىڭ، قاجىر-قايراتىنىڭ  ارقاسىندا  جارىققا شىققان ەڭبەك ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. اۆتور بۇگىندە ميلليونداعان قاراجات جۇمساپ، جوبالىق رەتىندە ىسكە اسىرۋعا تۇرارلىق  اسا اۋقىمدى ءارى كۇردەلى جۇمىستى ءبىر ءوزى ورىنداپ شىققان.

كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە وراي ءوز ويلارىمىزدى قىسقاشا وىلاي عانا جەتكىزدىك. الداعى ۋاقىتتا بۇل عىلىمي ەڭبەك تۋرالى تەرەڭىرەك توقتالاتىن بولامىز. تۇساۋكەسەر قۇتتى بولسىن! ءسوزىمنىڭ سوڭىندا وتاندىق تاريحناماداعى ب. ەجەنحانۇلى سىندى تاباندى، تياناقتى، ءپرينتسيپشىل ءارى كەز-كەلگەن ماسەلەگە وتە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ناعىز زاماناۋي عالىمعا دەنىنە ساۋلىق، شىعارماشىلىق تابىستار تىلەيمىن.

تۇرسىنقان زاكەنۇلى

Abai.kz

 XVIII عاسىر  حالقىمىزدىڭ  تاريحىنداعى ۇلت جانە مەملەكەت رەتىندە ساقتالىپ قالۋ جانە قالا الماۋ ماسەلەسىندەگى ەڭ ءبىر شەشۋشى كەزەڭ بولدى.  ويتكەنى وسى كەزدە ءبىزدىڭ جەرىمىز، حالقىمىز الدىمەن جوڭعارلاردىڭ، ودان سوڭ رەسەي مەن تسين يمپەرياسىنىڭ قات-قابات شاپقىنشىلىعىنا ۇشىرادى. جان-جاقتان تونگەن سىرتقى كۇشتەرمەن  جانتالاسا شايقاسا ءجۇرىپ حالقىمىز ۇلتتىق بولمىسى مەن  مەملەكەتتىلىگىن ساقتاپ قالدى. قازاق حاندىعى ءوزىنىڭ حانى، اسكەرى، زاڭى، حالقى، ءداستۇرى جانە تەرريتورياسى بار مەملەكەت رەتىندە كورشى ەلدەرگە تانىلدى. ءدال وسى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ بۇگىنگى مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ تاريحي نەگىزدەرى ايقىندالدى.  سوندىقتان، بۇعان دەيىن بەلگىلى بولعان جانە بەلگىلى بولماعان ءتۇرلى دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا قوسۋ ارقىلى بۇل كەزەڭنىڭ تاريحىن دۇرىس زەردەلەۋ ەڭ الدىمەن بۇگىنگى وتاندىق تاريحنامانىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى بولماق. سول تۇرعىدان بۇگىن تۇساۋى كەسىلگەلى وتىرعان تاريحشى، دەرەكتانۋشى، دوكتور باقىت ەجەنحانۇلىنىڭ «ابىلاي حان داۋىرىندەگى قازاق-تسين قارىم-قاتىناستارى» دەپ اتالاتىن بۇل كىتابى وسى باعىتتاعى بىرەگەي زەرتتەۋ ەڭبەگى بولىپ تابىلادى.

كىتاپ دەرەكتانۋلىق، تاريحنامالىق باعىتتاعى ەڭبەك. بۇل ەكەۋى تاريح عىلىمىنىڭ جانى. پايدا بولۋ نەگىزىنە بايلانىستى، دەرەك ءار ءتۇرلى سۋبەكتى تاراپىنان ءار ءتۇرلى ماقساتتا، ءار ءتۇرلى دەڭگەيدە جازىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان، دەرەكتەردى سويلەتۋ، تاريحتان دۇرىس قورىتىندى شىعارۋ ءۇشىن،  وعان دەرەكتانۋلىق ساراپتاما جانە سىن قاجەت. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن قولدا بار دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا قوسۋ ءۇشىن جالپىعا بىردەي (الەمدىك) تاريحنامالىق ۇستانىمدار، ءادىس-تاسىلدەر باسشىلىققا الىنادى. وسىلار نەگىزىندە تاريح عىلىمىنداعى ۇلتتىق، مەملەكەتتىك اسپەكتىلەر ورتاعا شىعادى. بۇل كىتاپتى جازۋدا اۆتور وسىنداي دەرەكتانۋلىق جانە تاريحنامالىق پرينتسيپتەرگە بەرىك ارقا سۇيەگەنىن بايقاۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە، دج. فەربانك، دج. ميللۆارت، ن. د. كوسمو، و. تاكاحيرو، س. تورۋ، ج. نودا سەكىلدى شەتەلدىك اۆتورلار مەن ك.ش. حافيزوۆا، ە. اۋعالي، د. ءابىلاشىمۇلى سەكىلدى قازاق اۆتورلارىنىڭ پىكرلەرىنە، تەوريالىق تۇجىرىمدارىنا دا توقتالعان.

سونىمەن بىرگە، جەكەلەگەن قىتاي زەرتتەۋشىلەرىنىڭ  سوڭعى كەزدەگى قىتايلىق تاريحنامانىڭ كەيبىر يمپەرلىك پيعىلداعى كونتسەپتسيالارىنا جانە ءداستۇرلى قىتاي ءتىلدى بۇرمالانعان دەرەككوزدەرگە عانا سۇيەنىپ، «تسين پاتشالىعى داۋىرىندە قازاقتار تۇگەلىمەن تسين پاتشالىعىنىڭ بودانى بولعان»، «بالقاشتىڭ شىعىسى مەن وڭتۇستىگى تسين پاتشالىعى داۋىرىندە قىتايدىڭ جەرى بولعان» دەگەن اڭگىمەلەردى جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتەدى. وعان دايەك رەتىندە قىتاي عالىمى لي شەننىڭ 2004 جىلى شىعارعان «XV عاسىردان حح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىنگى قازاقستان مەن قىتايدىڭ شىنجاڭ ولكەسى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار» اتتى ەڭبەگىندەگى كوپتەگەن بۇرمالانعان، قاتە تۇجىرىمداردى ورتاعا سالادى. وكىنىشكە وراي، مۇنداي كەرەعار پىكىرلەر كورشى  ەلدە ءبىلىم الاتىن جاستاردىڭ ساناسىن كۇلەگەيلەيدى، شاتاستىرادى. سول سەبەپتى، ءبىر كەزدە، ءتىپتى،  كەيبىر تىسقاقتى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە وسىنداي يدەيالار ورىن العان بولاتىن.

بۇل رەتتە ب. ەجەنحانۇلى سول داۋىردەگى حالىقارالىق جاعداياتتارعا تولىق نازار  اۋدارا وتىرىپ، ەكى ەل اراسىندا قارىم-قاتىناستىڭ الەمدىك، ايماقتىق قىرلارىنا ماڭىز بەرەدى. قازاق-تسين قارىم-قاتىناسىن قالىپتى حالىقارالىق، ديپلوماتيالىق قاتىناس تۇرعىسىنان زەردەلەيدى.

ول كەزدە مان-تسين يمپەرياسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى مانجۋ ءتىلى بولدى. قىتاي ءتىلى يمپەريا قۇرامىنداعى قىتايلاردىڭ ۇلتتىق ءتىلى رەتىندە ەكىنشى ورىندا قولدانىلدى جانە ءبىر ءبولىم مەملەكەتتىك قۇجاتتار قىتاي تىلىنە دە اۋدارىلدى. سول كەزدە وردا كاتىپتەرى مانجۋشاعا اۋدارۋ بارىسىندا تۇيمەدەيدى تۇيەدەي ەتىپ كورسەتىپ، كوپ نارسەنى جاندارىنان قوسىپ جىبەرگەن. الايدا، مانجۋ تىلىندە قالىپتاسقان قۇجاتتاردىڭ بارلىعى دەرلىك اۋدارىلعان جوق. اۆتور وسىناۋ مانجۋ ءتىلدى دەرەكتەردى زەرتتەۋ ارقىلى قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناسىندا بۇرىننان قالىپتاسقان الگىندەي كەرەعار تۇجىرىمداردى تەرىسكە شىعارادى.

بۇل جەردە سوناۋ XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان بەرى قاراي قىتاي تاريحناماسىندا قالىپتاسقان جانە جوعارىداعى لي شەن سياقتى تاريحشىلارىنىڭ سوزىنە تۇزدىق بولىپ كەلگەن ابىلايدىڭ تسين يمپەراتورىنا جىبەرگەن تۇڭعىش حاتىنىڭ قىتايشا اۋدارماسى تۋرالى  ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. بۇل حات كوپتەن بەرى قىتايلىق تاريحنامادا «قازاق ورتا ءجۇزى مەن ۇلى ءجۇزىنىڭ قىتيعا بوداندىعىنىڭ دايەگى» رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلدى.  الايدا جاڭادان تابىلعان ابىلاي حاننىڭ 1757 جىلى تسيانلۋنعا جازعان حاتىنىڭ توتىن-موڭعول تىلىندەگى وڭدەلگەن نۇسقاسى مەن مانجۋ تىلىندەگى ەكى نۇسقاسىن بۇدان بۇرىن كەڭ تارالعان قىتاي تىلىندەگى نۇسقاسىمەن سالىستىرا كەلىپ، مىنانداي قورىتىندى شىعارادى: ابىلاي حاننىڭ وسى ءبىر ديپلوماتيالىق حاتتاماسىن تسين ورداسىنىڭ وردا كاتىپتەرى ءوز مۇددەلەرىنە ساي ەتىپ وڭدەپ، وزگەرتكەن. دەمەك، سول ءبىر جالعان قۇجات نەگىزىندە جاسالعان تاريحي تۇجىرىمنىڭ ەشقانداي قيسىنسىز ەكەنى بەلگىلى بولدى. بۇل تۋرالى ب. ەجەنحانۇلى ءوزىنىڭ 2010 جىلى جارىق كورگەن «يستوريا ي لەگەندى: ۆوكرۋگ پەرۆوگو پيسما ابىلاي حانا كيتايسكومۋ يمپەراتورۋ تسيانلۋنۋ» جانە «ابىلاي حاننىڭ تسين پاتشالىعى ورداسىنا  جولداعان تۇڭعىش حاتى جانە ودان تۋىنداعان تاريحي ماسەلە» اتتى ماقالاللارىندا جانە باسقا دا كىتاپتارىندا اناعۇرلىم تەرەڭ تالدانعان ەدى. اۆتور بۇل جولى  وسى تاقىرىپتى ارى قاراي جالعاستىرىپ، اتالمىش تاريحي ماسەلەنىڭ وزگە دە كۇڭگىرت تۇستارىن انىقتاۋعا كۇش سالادى.

كىتاپتا قاراستىرىلعان تاعى ءبىر  ماسەلە — قىتايلىق تاريحناماداعى اتالمىش «بالقاشتىڭ شىعىسى مەن وڭتۇستىگىندەگى قولدان كەتكەن جەرلەر» تۋرالى زەرتتەۋلەر. 1760 جىلى تسين  يمپەراتورى تسيانلۋن مەن ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا جىبەرگەن شەكاراشى ۇلىقتارى مىنانى ايتا باستاعان: بۇرىنعى جوڭعارلاردىڭ ات تۇياعى جەتكەن، باسقارۋىندا بولعان جەرلەر ەندى تسين اۋلەتىنىڭ باسقارۋىندا بولۋى كەرەك. ويتكەنى جوڭعار مەملەكەتىن جويعان تسين اۋلەتى! بۇل كەزدە ابىلاي مەن ابىلپەيىز سۇلتان جانە قازاقتىڭ اتاقتى باتىرلارى باستاعان ءۇش ءجۇزدىڭ قولى 1753-1760 جىلدارى باس-اياعى 6 جىلدا جاتپاي-تۇرماي سوعىسىپ،  قالماقتاردى قازاقستاننىڭ قازىرگى مەملەكەت شەكاراسىنىڭ سىرتىنا ىعىستىرىپ شىعارعان ەدى. دەمەك، ابىلمامبەت حان، ابىلاي، ابىلپەيىز سۇلتاندار مەن قازاقتىڭ مارقاسقا بيلەرى، باتىرلارى ەجەن حاننىڭ (تسين اۋلەتى) كۇندەردىڭ كۇنىندە وسىلاي تالاپ قويارىن بىلگەن ەدى. ءبىلىپ، ءجىتى قيمىلداپ جوڭعارلاردان ازات ەتىلگەن قازاق جەرىنىڭ شەكاراسىن قازىرگى مەملەكەت شەكاراسى تۇرعان شەككە دەيىن جەتكىزگەن ەدى. سوعان قاراماستان، تسين اۋلەتى الگىندەي سىلتاۋمەن قازاقتاردى اياكوز-بالقاش-شۋ سىزىعىنان ىعىستىرۋ ساياساتىن قولدانا باستادى. ب. ەجەنحاننىڭ پىكىرىنشە وسى ءبىر كەرتارتپا تۇجىرىمنىڭ اسەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتىپ وتىر. الايدا جەردىڭ تۇپكىلىكتى يەسى قازاق حالقى تسين يمپەرياسىنىڭ بۇل ساياساتىنا تاباندى تۇردە قارسى شىقتى. ابىلاي حاننىڭ «بەيبىت تۇردە كوشىپ كىرۋ» ساياساتىنىڭ ىقپالىمەن قاراپايىم شارۋالار جايىلىمدىق جەر جەتپىسپەۋشىلىگىن كولدەنەڭ تارتىپ، شەكارا اتتاپ، جوڭعارلاردان بوساعان جەرلەرگە كوشىپ بارا باستادى.  وسىنداي جاعدايدا تسين شەكارا قاراۋىلدارى بەيبىت حالىققا قارسى قارۋ قولدانۋعا شاراسىز قالدى. قازاق حانى ابىلاي دا وسى ورايدا تسين ورداسىنا حات جازىپ، قازاقتىڭ «ەجەلگى جەرلەرىن» سۇرادى. ب. ەجەنحاننىڭ جازۋىنشا تاريحي قۇجاتتار اراسىنان مانجۋشا اۋدارما تۇرىندە بىزگە جەتكەن ابىلاي حاننىڭ ءبىر عانا حاتىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. بۇل حاتتى ابىلاي حان 1761 جىلى جولبارىس سۇلتان ارقىلى يمپەراتور تسيانلۋنعا جولداعان ەكەن.  حاتتىڭ مانجۋ تىلىندەگى اۋدارما نۇسقاسىندا بىلاي دەلىنەدى:

-«ەلىمنىڭ قونىستارى شىعىسى چورعا جەرىنە، وڭتۇستىگى شسارى بەل، ورتاسى لەپسىگە دەيىن جەتىپ تۇر».

اۆتوردىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك، چورعا جەرى تارباعاتاي تاۋىنىڭ قازىرگى قىتايدىڭ دوربەلجىن اۋىلىنا قاراي سوزىلىپ جاتقان شىعىس جاق بەتى، ەمىل وزەنىنىڭ جوعارعى ساعاسى. ياعني، تارباعاتاي تاۋىنىڭ ەكى جاق ەتەگىندەگى ۇلان جازىق تۇگەل چورعا (شورعا) دەپ اتالعان.  قازاقتار 1753 جىلعى شورعا شايقاسى ارقىلى تارباعاتايدىڭ كۇنگەيى مەن تەرىسكەيىنە بىردەي يەلىك ەتكەن. ال شاربەل(سارىبەل) دەگەنى قازىرگى قاستەك اسۋى جانە وعان جالعاسىپ جاتقان تاۋلى ايماق. ابىلاي حاننىڭ وسى حاتىندا قىزىل تاڭبا باسىلعان حاتتى سۇراۋى تسين ورداسى تاراپىنان اتالمىش شەكارا سىزىعىن مويىنداتقىزىپ الۋ ءۇشىن ەدى. بۇل حاتتىڭ قالىپتاسۋ بارىسى، ونداعى تاريحي-گەوگرافيالىق مالىمەتتەر تۋرالى اۆتور ءوزىنىڭ  اعىلشىن تىلىندەگى “Sarksaha” (Manchu sdudy journal, 2019. Michigan) جاريالاعان ماقالاسىندا ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جاساعان بولاتىن.

اۆتور ءوزىنىڭ حرونولوگيالىق شەڭبەرىنە كىرۋدەن بۇرىن قىتاي دەرەكتەرىندەگى قازاققا قاتىستى دەرەكتەرگە قىسقاشا توقتالادى. ياعني، اڭگىمەنى «قازاق» ەتنونيمىنىڭ قىتاي تىلىندە العاش تولىق جازىلۋىنان باستايدى. ياعني «قازاق» ءسوزى ەڭ العاش تسين اۋلەتى ورداسىندا قىزمەت ەتكەن بەلگيالىق يەزۋيت ميسسيونەر فەرديناند پەربيستىڭ 1674 جىلى باسىپ شىعارعان «كۋنيۋي تسيۋانتۋ» (坤舆全图), ياعني، «الەمنىڭ گەوگرافيالىق كارتاسى» دەپ اتالاتىن ۇلكەن اتلاسىندا  加撒基 (Jiasaji- kasaki) تۇرىندە جازىلعان.  ودان سوڭ، تسين اۋلەتىندە قازاقتار تۋرالى مالىمەتتەر حالقا موڭعولدارى مانجۋار تاراپىنان باسىپ الىنعان 1697 جىلدان كەيىن جازىلعان شيلۋلەردە (实录-وردا ەستەلىكتەرىندە) كەزدەسە باستايدى. ودان كەيىن، سۋان رابدان وزدەرىنىڭ قازاقتاردان كورگەن قورلىعىن ايتىپ، يمپەراتور كانسيگە حات جازىپ، قولباستاپ بارىپ كەك الۋعا رۇقسات سۇرايدى.

دەمەك، مانجۋ-قىتاي تىلىندەگى  وسىنداي دەرەكتەر 1761 جىلعا دەيىن كوبەيە تۇسەدى. بۇل دەرەكتەر باقىت ەجەنحاننىڭ بۇدان بۇرىنعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە كەڭىنەن قاراستىرىلعان بولاتىن.

بۇل جولى دا جالپى تالداۋعا الىنعان، زەردەلەنگەن دەرەكتەر وتە كوپ. ولار نەگىزىنەن مانجۋ تىلىندەگى قازاققا قاتىستى مۇراعات قورىنان الىنعان  1761-1783 جىلدارعا ءتان تۇپنۇسقا دەرەكتەر مەن پەكيندەگى قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىنىڭ  «قازاق قورىنداعى» 1783-1786 جانە 1787-1791 جىلدارداعى ءتۇپ دەرەكتەردەن تۇرادى. بۇل قۇجاتتار وسى كۇنگە دەيىن ەش جەردە جاريالانباعان. ب. ەجەنحان باستاعان ەكسپەديتسيا 2015 جىلى اتالعان ءۇش قورداعى مانجۋشا دەرەكتەردى تولىق كوشىرىپ الدى. بۇل جالپى 171 قۇجاتتان تۇراتىن، ءوز كەزىندە  مانجۋشا قاتتالعان اسا مول تۇپنۇسقا دەرەكتەر قورى ەدى. بۇل قۇجاتتار قازاق حاندىعىنىڭ شىعىس ءوڭىرىنىڭ 1783 جىلعا دەيىنگى تاريحىن زەردەلەۋگە كومەكتەسەدى. ويتكەنى، بۇل كەزدە ابىلاي حان دا، ابىلپەيىز سۇلتان دا دۇنيەدەن وتكەن بولاتىن. دەگەنمەن، اۆتوردىڭ پىكىرىنشە اتالمىش دەرەكتەردە 1761-1783 جىلدار ارالىعىندا قازاق ورداسى مەن مانجۋ-تسين يمپەرياسى اراسىندا بولعان كوپتەگەن ديپلوماتيالىق قاتىناستار تولىقتاي قامتىلعان دەۋگە كەلمەيدى. قۇجاتتاردى زەردەلەي كەلە، اۆتور 1783 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدى قازاق-تسين ديپلوماتيالىق قاتىناسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى دەۋگە بولادى دەيدى.

كىتاپتا اۆتور  قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراجايىندا جانە باسقا دا جەرلەردە ساقتاۋلى 1000-نان استام مۇراعات قۇجاتىن وقىپ شىعىپ، ولاردىڭ ىشىنەن 164 قۇجاتتى تۇپنۇسقاسىنان قازىرگى قازاق تىلىنە اۋدارعان ءارى ءتيىستى دەرەكتانۋلىق، تاريحنامالىق تۇسىندىرمە جاساعان. كىتاپتىڭ باستى جەتىستىگى دە وسى مانجۋ ءتىلدى جانە قازاقتاردان بارعان شاعاتاي، توتىن موڭعول جازۋىندا جازىلعان حاتتاردى اۋدارىپ، سالىستىرا زەردەلەپ، عىلىمي اينالىمعا قوسۋى دەۋگە بولادى. سوندىقتان دەرەكتەردىڭ اتاۋى، تارنسكريپتسياسى، اۋدارماسى، تۇسىنىكتەرى تولىق بەرىلگەن.

ءار بەتىندە اسا تياناقتى، شىنايى، ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە، ويلارعا جانە تۇجىرىمدارعا ورىن بەرىلگەن بۇل ەڭبەكتى  تاۋەلسىزدىك العالى بەرى وتاندىق تاريحنامانىڭ قول جەتكىزگەن ايىرىقشا، ءىرى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋعا بولادى. الايدا، بۇل جەكە ءبىر عالىمنىڭ  بىلىكتىلىگى مەن ىزدەنىسىنىڭ، قاجىر-قايراتىنىڭ  ارقاسىندا  جارىققا شىققان ەڭبەك ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. اۆتور بۇگىندە ميلليونداعان قاراجات جۇمساپ، جوبالىق رەتىندە ىسكە اسىرۋعا تۇرارلىق  اسا اۋقىمدى ءارى كۇردەلى جۇمىستى ءبىر ءوزى ورىنداپ شىققان.

كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە وراي ءوز ويلارىمىزدى قىسقاشا وىلاي عانا جەتكىزدىك. الداعى ۋاقىتتا بۇل عىلىمي ەڭبەك تۋرالى تەرەڭىرەك توقتالاتىن بولامىز. تۇساۋكەسەر قۇتتى بولسىن! ءسوزىمنىڭ سوڭىندا وتاندىق تاريحناماداعى ب. ەجەنحانۇلى سىندى تاباندى، تياناقتى، ءپرينتسيپشىل ءارى كەز-كەلگەن ماسەلەگە وتە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ناعىز زاماناۋي عالىمعا دەنىنە ساۋلىق، شىعارماشىلىق تابىستار تىلەيمىن.

تۇرسىنقان زاكەنۇلى

Abai.kz