Qazaq halqynyng dýniyetanymynda aq peyil úghymynyng orny erekshe. Aq peyil – tek adamnyng taza niyeti ghana emes, ózgege degen qúrmeti men izetining kýndelikti ómirdegi kórinisi. Ol adamnyng amandasuynan, sóilesu mәnerinen, ýlkenge kórsetken qúrmeti men kishige tanytqan izetinen, ainalasyndaghy adamdardyng qadir-qasiyeti men jeke kenistigin syilay biluinen angharylady. Sondyqtan mәdeniyet muzeyden de, kitaphanadan da búryn әr adamnyng minez-qúlqynan bastalady dep oilaymyn.

Jyly sóz aitu, alghys bildiru, oryn beru, jón-joralghyny saqtau – halqymyzdyng ghasyrlar boyy qalyptasqan mәdeny qúndylyqtarynyng ajyramas bóligi. Solardyng ishinde sәlem beru әdebine qazaq halqy airyqsha mәn bergen. «Sәlem – sózding anasy» degen naqyldyng ózi osynyng dәleli.

Ár halyqtyng ózindik sәlemdesu mәdeniyeti bar. Búl – jay ghana kýndelikti әreket emes, tútas últtyng dýniyetanymyn, tәrbiyesin jәne adamgha degen kózqarasyn tanytatyn mәdeny belgi. Qazaq ýshin amandasu – eng aldymen qúrmetting kórinisi. Qoldy jýrek túsyna qoyyp, «Assalaumaghaleykum!», «Sәlemetsiz be?» dep izet bildiru – syrtqy rәsim ghana emes, últtyq mәdeniyetimizding ajyramas bóligi. Ókinishke qaray, songhy jyldary halqymyzdyng bolmysyna jat keybir qarym-qatynas ýlgileri beleng alyp keledi. Ásirese, bir-birin jaqyn tanymaytyn adamdardyng qúshaqtasyp nemese betten sýiip amandasuy qalypty jaghdaygha ainalyp bara jatqanday. Múnday әreket qazaqy әdeppen de, últtyq tanymmen de tolyq ýilese bermeydi.

Ádep – tek sypayylyq emes. Ádep – adamnyng shekarasyn sezine bilu, ózgening ar-namysy men qadir-qasiyetin qúrmetteu. Amandasu da osy ústanymnan bastau aluy tiyis. Óitkeni әrbir adam – bir әuletting perzenti, bireuding jary, anasy, әkesi, bauyry. Oghan qúrmetpen qarau – óz mәdeniyetimizge degen qúrmet.

Múny ózgege tyiym salu nemese ózge mәdeniyetti joqqa shygharu dep týsinbeuimiz kerek. Ár halyqtyng ózine tәn әdebi bar. Ózgeni qúrmetteu – óz bolmysynnan bas tartu degen sóz emes. Kerisinshe, әlemning baylyghy – әr últtyng óz ereksheligin saqtay biluinde. Óner jolynda jýrip bir aqiqatty tereng týsindim. Orkestrdegi әrbir aspaptyng óz ýni bar. Dombyra qobyzdyng ýnin qaytalamaydy, qobyz sybyzghynyng ornyn baspaydy. Árqaysysy óz tabighaty men boyauyn saqtaghanda ghana ýilesimdi әuen dýniyege keledi. Eger barlyq aspap bir-birine úqsaugha tyryssa, orkestrding sәni de, sazy da joghalar edi. Ómirde de dәl solay. Halyqtar arasyndaghy jarasym әrkimning óz mәdeny ýnin saqtay biluinen bastalady. Amandasu әdebi, sóileu mәdeniyeti, ýlkenge qúrmet, kishige izet, adamnyng jeke kenistigin syilau – múnyng bәri halqymyzdyng ghasyrlar boyy qalyptasqan qaytalanbas ruhany bolmysy.

Últtyng mәdeniyeti tek ýlken merekelerde nemese saltanatty jiyndarda emes, kýndelikti qarapayym qarym-qatynastan kórinedi. Aq peyilimizdi, izetimizdi, amandasu mәdeniyetimizdi jәne bir-birimizge degen syilastyghymyzdy saqtay alsaq, ata-babamyz amanattaghan ruhany múramyzdyng da ghúmyry úzaq bolmaq.

Jýregimizden aq peyil, sózimizden izgilik, isimizden qúrmet arylmasyn. Barshanyzgha amandyq, bereke jәne ózara syilastyq tileymin!

Arman Jýdebaev

Abai.kz