قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمىندا اق پەيىل ۇعىمىنىڭ ورنى ەرەكشە. اق پەيىل – تەك ادامنىڭ تازا نيەتى عانا ەمەس، وزگەگە دەگەن قۇرمەتى مەن ىزەتىنىڭ كۇندەلىكتى ومىردەگى كورىنىسى. ول ادامنىڭ امانداسۋىنان، سويلەسۋ مانەرىنەن، ۇلكەنگە كورسەتكەن قۇرمەتى مەن كىشىگە تانىتقان ىزەتىنەن، اينالاسىنداعى ادامداردىڭ قادىر-قاسيەتى مەن جەكە كەڭىستىگىن سىيلاي بىلۋىنەن اڭعارىلادى. سوندىقتان مادەنيەت مۋزەيدەن دە، كىتاپحانادان دا بۇرىن ءار ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنان باستالادى دەپ ويلايمىن.

جىلى ءسوز ايتۋ، العىس ءبىلدىرۋ، ورىن بەرۋ، ءجون-جورالعىنى ساقتاۋ – حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان مادەني قۇندىلىقتارىنىڭ اجىراماس بولىگى. سولاردىڭ ىشىندە سالەم بەرۋ ادەبىنە قازاق حالقى ايرىقشا ءمان بەرگەن. «سالەم – ءسوزدىڭ اناسى» دەگەن ناقىلدىڭ ءوزى وسىنىڭ دالەلى.

ءار حالىقتىڭ وزىندىك سالەمدەسۋ مادەنيەتى بار. بۇل – جاي عانا كۇندەلىكتى ارەكەت ەمەس، تۇتاس ۇلتتىڭ دۇنيەتانىمىن، تاربيەسىن جانە ادامعا دەگەن كوزقاراسىن تانىتاتىن مادەني بەلگى. قازاق ءۇشىن امانداسۋ – ەڭ الدىمەن قۇرمەتتىڭ كورىنىسى. قولدى جۇرەك تۇسىنا قويىپ، «اسسالاۋماعالەيكۋم!»، «سالەمەتسىز بە؟» دەپ ىزەت ءبىلدىرۋ – سىرتقى ءراسىم عانا ەمەس، ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ اجىراماس بولىگى. وكىنىشكە قاراي، سوڭعى جىلدارى حالقىمىزدىڭ بولمىسىنا جات كەيبىر قارىم-قاتىناس ۇلگىلەرى بەلەڭ الىپ كەلەدى. اسىرەسە، ءبىر-ءبىرىن جاقىن تانىمايتىن ادامداردىڭ قۇشاقتاسىپ نەمەسە بەتتەن ءسۇيىپ امانداسۋى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارا جاتقانداي. مۇنداي ارەكەت قازاقى ادەپپەن دە، ۇلتتىق تانىممەن دە تولىق ۇيلەسە بەرمەيدى.

ادەپ – تەك سىپايىلىق ەمەس. ادەپ – ادامنىڭ شەكاراسىن سەزىنە ءبىلۋ، وزگەنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋ. امانداسۋ دا وسى ۇستانىمنان باستاۋ الۋى ءتيىس. ويتكەنى ءاربىر ادام – ءبىر اۋلەتتىڭ پەرزەنتى، بىرەۋدىڭ جارى، اناسى، اكەسى، باۋىرى. وعان قۇرمەتپەن قاراۋ – ءوز مادەنيەتىمىزگە دەگەن قۇرمەت.

مۇنى وزگەگە تىيىم سالۋ نەمەسە وزگە مادەنيەتتى جوققا شىعارۋ دەپ تۇسىنبەۋىمىز كەرەك. ءار حالىقتىڭ وزىنە ءتان ادەبى بار. وزگەنى قۇرمەتتەۋ – ءوز بولمىسىڭنان باس تارتۋ دەگەن ءسوز ەمەس. كەرىسىنشە، الەمنىڭ بايلىعى – ءار ۇلتتىڭ ءوز ەرەكشەلىگىن ساقتاي بىلۋىندە. ونەر جولىندا ءجۇرىپ ءبىر اقيقاتتى تەرەڭ ءتۇسىندىم. وركەستردەگى ءاربىر اسپاپتىڭ ءوز ءۇنى بار. دومبىرا قوبىزدىڭ ءۇنىن قايتالامايدى، قوبىز سىبىزعىنىڭ ورنىن باسپايدى. ارقايسىسى ءوز تابيعاتى مەن بوياۋىن ساقتاعاندا عانا ۇيلەسىمدى اۋەن دۇنيەگە كەلەدى. ەگەر بارلىق اسپاپ ءبىر-بىرىنە ۇقساۋعا تىرىسسا، وركەستردىڭ ءسانى دە، سازى دا جوعالار ەدى. ومىردە دە ءدال سولاي. حالىقتار اراسىنداعى جاراسىم اركىمنىڭ ءوز مادەني ءۇنىن ساقتاي بىلۋىنەن باستالادى. امانداسۋ ادەبى، سويلەۋ مادەنيەتى، ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت، ادامنىڭ جەكە كەڭىستىگىن سىيلاۋ – مۇنىڭ ءبارى حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قايتالانباس رۋحاني بولمىسى.

ۇلتتىڭ مادەنيەتى تەك ۇلكەن مەرەكەلەردە نەمەسە سالتاناتتى جيىنداردا ەمەس، كۇندەلىكتى قاراپايىم قارىم-قاتىناستان كورىنەدى. اق پەيىلىمىزدى، ىزەتىمىزدى، امانداسۋ مادەنيەتىمىزدى جانە ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن سىيلاستىعىمىزدى ساقتاي الساق، اتا-بابامىز اماناتتاعان رۋحاني مۇرامىزدىڭ دا عۇمىرى ۇزاق بولماق.

جۇرەگىمىزدەن اق پەيىل، سوزىمىزدەن ىزگىلىك، ىسىمىزدەن قۇرمەت ارىلماسىن. بارشاڭىزعا اماندىق، بەرەكە جانە ءوزارا سىيلاستىق تىلەيمىن!

ارمان جۇدەباەۆ

Abai.kz