قىرعىزستاننىڭ شيپاجايلى شولپان-اتا قالاسىندا «ورتالىق ازيا – ءازىربايجان» سامميتىنە دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر. بۇل تۋرالى قىرعىزستان پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى اسقات الاگوزوۆ حابارلادى.

ول تامچى حالىقارالىق اۋەجايىنان شولپان-اتاعا دەيىنگى جول 30 شىلدە مەن 1 تامىز ارالىعىندا جابىلاتىنىن ەسكەرتتى. ويتكەنى ىستىقكول جاعالاۋىندا بۇل فورماتتاعى سامميت العاش رەت وتكىزىلمەك.

ايماق تۇرعىندارى مەن جۇرگىزۋشىلەرگە ساپارلارىن جوسپارلاعاندا ۋاقىتشا شەكتەۋلەردى ەسكەرۋ ەسكەرتىلدى. قىرعىزستان ىشكى ىستەر مينيسترلىگى دە قاۋىپسىزدىك شارالارىنا بايلانىستى تامچى اۋەجايىنان شولپان-اتاعا دەيىنگى جول مەزگىل-مەزگىل جابىلىپ تۇراتىنىن حابارلادى.

«قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە رەسمي دەلەگاتسيالاردىڭ كەدەرگىسىز ءوتۋى ءۇشىن كەيبىر اۋماقتاردا كولىك قوزعالىسى ۋاقىتشا شەكتەلەدى»، — دەپ حابارلادى قىرعىزستان ءىىم.

ءتارتىپ ساقشىلارى تۇرعىندار مەن تۋريستەردەن ۋاقىتشا قولايسىزدىقتارعا تۇسىنىستىكپەن قاراپ، ىستىقكولگە بارار باعىتتى الدىن الا جوسپارلاۋدى ءوتىندى.

گەوساياسي ءمانى مەن قالىپتاسۋ تاريحى

ورتالىق ازيانىڭ بەس رەسپۋبليكاسى قاتىساتىن بىرقاتار ىنتىماقتاستىق فورماتى بار. مىسالى، 2025 جىلدىڭ ساۋىرىندە وزبەكستاننىڭ سامارقاند قالاسىندا العاش رەت «ەۋروپالىق وداق – ورتالىق ازيا» ءسامميتى ءوتتى. سونىمەن قاتار «ورتالىق ازيا – اقش» ديالوگى دا جۇمىس ىستەيدى.

ال «ءازىربايجان – ورتالىق ازيا» فورماتىنىڭ نەگىزى 2025 جىلدىڭ 16 قاراشاسىندا قالاندى. ول كۇنى وزبەكستان استاناسىندا يلحام اليەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ورتالىق ازيا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋىندە ازىربايجانعا وسى فورماتتىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسى مارتەبەسى بەرىلدى.

نەگىزىنەن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى باسشىلارىنىڭ العاشقى كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى كسرو ىدىراعانعا دەيىن — 1990 جىلى تامىزدا الماتىدا وتكەن ەدى. 1991 جىلدىڭ تامىزىندا بۇل فورماتقا ءازىربايجان قوسىلدى. بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بارلىعى 7 كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى ءوتىپ، ونىڭ ۇشەۋىنە ازەربايجان قاتىستى.

ايماقتى بايلانىستىراتىن التىن كوپىر

ءازىربايجاننىڭ قاتىسۋىمەن جاڭا فورماتتىڭ قۇرىلۋى ورتالىق ازيا مەن وڭتۇستىك كاۆكاز اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋ تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى. ءازىربايجان وسى ەكى ايماقتىڭ، كەڭىرەك ايتقاندا شىعىس پەن باتىستىڭ، سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتىڭ اراسىن جالعايتىن كوپىر ءرولىن اتقارادى.

كاسپي تەڭىزى ارقىلى وتەتىن ءدالىز ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ءازىربايجان نارىعىنا دا، گۇرجىستان، تۇركيا جانە ەۋروپالىق وداق نارىقتارىنا دا شىعۋعا ءتيىمدى مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل كولىك باعدارلارىن ارتۇرلەندىرۋگە (ديۆەرسيفيكاتسيالاۋعا) جانە سىرتقى ساۋدانىڭ شەكتەۋلى باعىتتارعا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋعا جول اشادى. وسى تۇرعىدا ءازىربايجان — ورتالىق ازيا مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى دامىتۋدا دا باستى ەل.

يلحام اليەۆ ورتالىق ازيا بويىنشا كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋدە سويلەگەن سوزىندە باقىنىڭ وڭتۇستىك كاۆكازدا ورنالاسقانىنا قاراماستان، بەلسەندى ىقپالداستىقتىڭ ارقاسىندا ءازىربايجان مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى الەمدەگى ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقان ءبىرتۇتاس گەوساياسي ءارى گەوەكونوميكالىق ايماقتى قۇرايتىنىن اتاپ ءوتتى:

«ءبىز حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندە دە تابىستى ارىپتەستىك ورناتىپ، ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ باستامالارىمىزدى قولداپ كەلەمىز. جاھاندىق جانە ايماقتىق ماسەلەلەردى شەشۋدە ورتاق ۇستانىم قالىپتاستىرىپ وتىرمىز»، — دەدى ازەربايجان باسشىسى.

ەكونوميكالىق الەۋەت جانە ورتا ءدالىز

وزبەكستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر مەن رەفورمالار ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى ەدۆارد رومانوۆ سوڭعى جىلدارى ورتالىق ازيا حالىقارالىق ارەنادا ءبىرتۇتاس ايماق رەتىندە ءجيى بوي كورسەتىپ كەلە جاتقانىن جازادى. ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارمەن قاتار «ورتالىق ازيا پليۋس» فورماتتارى دا دامىپ كەلەدى. بۇل ايماق ەلدەرىنە سىرتقى ونىكتەستەرمەن ساۋدا، ينۆەستيتسيا، ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا، كولىك، ەنەرگەتيكا جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن بىرلەسە تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

وسىلايشا، «ورتالىق ازيا پليۋس» فورماتتارى ايماققا ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە باعىت بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا جاعداي جاسايدى. ولاردىڭ ماقساتى — ءبىر عانا سەرىكتەستى نەمەسە باعىتتى تاڭداۋ ەمەس، ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ جانە سىرتقى وزگەرىستەرگە ايماقتىڭ توزىمدىلىگىن ارتتىرۋ.

«ورتالىق ازيا + ءازىربايجان» فورماتىنىڭ باسقا الاڭداردان ايىرماشىلىعى — ءازىربايجاننىڭ كاسپي تەڭىزى ارقىلى ايماقپەن تىكەلەي شەكتەسىپ جاتقاندىعىندا. ول — وڭتۇستىك كاۆكاز، تۇركيا جانە ەۋروپا باعىتىنداعى لوگيستيكالىق باعدارلاردىڭ ءتۇيىندى ەلەمەنتى. ورتالىق ازيا ءۇشىن ءازىربايجان — ماڭىزدى ترانزيتتىك، ينۆەستيتسيالىق جانە ونەركاسىپتىك سەرىكتەس. ال ءازىربايجان ءۇشىن ورتالىق ازيا ەلدەرى — ءوسىپ كەلە جاتقان ۇلكەن نارىق ءارى پورتى، تەمىرجولى مەن لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمى ءۇشىن جۇك اعىنىنىڭ كوزى. سوندىقتان بۇل جاڭا فورماتتىڭ ساياسي عانا ەمەس، ناقتى ەكونوميكالىق سالماعى بار»، — دەپ جازادى ساراپشى.

ماقالادا ساۋدا مەن ونەركاسىپتىك كووپەراتسيانى كەڭەيتۋ ءۇشىن سەنىمدى كولىك ينفراقۇرىلىمى قاجەت ەكەنى ايتىلعان. تەڭىزگە تىكەلەي شىعا المايتىن وزبەكستان ءۇشىن بالاما باعىتتاردى دامىتۋ — سىرتقى ساۋدانىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋدىڭ باستى شارتى.

ورتا ءدالىز (ورتالىق باعدار) قىتاي مەن ورتالىق ازيانى وڭتۇستىك كاۆكاز، تۇركيا جانە ەۋروپامەن بايلانىستىرادى. وزبەكستاننان شىققان جۇكتەر قازاقستان نەمەسە تۇركىمەنستان ارقىلى كاسپي پورتتارىنا جەتكىزىلەدى، ودان ارى تەڭىز ارقىلى ازىربايجانعا، ودان كەيىن گرۋزيا، تۇركيا نەمەسە قارا تەڭىز ارقىلى ەۋروپا نارىعىنا جول تارتادى.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باعالاۋىنشا، ينفراقۇرىلىمدىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق رەفورمالار ءساتتى جۇرگىزىلسە، 2030 جىلعا قاراي ورتا كوريدور ارقىلى جۇك تاسىمالى 3 ەسەگە ارتىپ، ال جەتكىزۋ ۋاقىتى ەكى ەسەگە قىسقارۋى مۇمكىن.

بۇدان بولەك، زانگەزۋر كوريدورىنىڭ اشىلۋى دا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ءۇشىن قوسىمشا مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى.

«وزبەكستان ءۇشىن «ورتالىق ازيا + ازەربايجان» فورماتى ەكسپورتتى كەڭەيتۋگە، كولىك باعىتتارىن ارتۇرلەندىرۋگە جانە ءوندىرىس پەن لوگيستيكاعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا جول اشادى. ال باسقا ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن باتىس نارىعىنا شىعاتىن قوسىمشا وتكەل بەرەدى. ءسامميتتىڭ ءارى قارايعى ماڭىزى ەلدەردىڭ ورتا كوريدوردى قانشالىقتى جۇيەلى دامىتا الاتىنىنا بايلانىستى بولماق. الداعى كەزدەسۋ ءوزارا ءتيىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا سەرپىن بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە»، — دەپ تۇيىندەدى ە. رومانوۆ.

ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz