ايعىز كوشىمبايقىزى

(1876 ج.- 1918 ج.)

ءيا، ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا، ازامات سوعىسى جىلدارىندا ەرلەرمەن بىرگە كۇرەسكە شىققان باتىر قىز - ايعىز كوشىمبايقىزىنىڭ تۋعانىنا بيىل 150 جىل.

XX عاسىردىڭ باسىنداعى دۇربەلەڭ، 1916 جىلعى كوتەرىلىس پەن ازامات سوعىسى كەزىندە ەرلىك كورسەتكەن، بىراق تاريحتا ەسىمى ءاليا مەن مانشۇكتەي كەڭ تانىلا قويماعان بىرەگەي تاريحي تۇلعا 1876 جىلى قازىرگى اباي وبلىسى اياگوز اۋدانىنا قاراستى سارى بۇيرات دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. نايمان تايپاسىنىڭ سىبان رۋىنان تاراعان – تولەن. جاستايىنان اتا-اناسىنان ايىرىلىپ، جەتىمدىك كورىپ وسكەن ول العىر، وجەت، ەڭبەك سۇيگىش بولادى. سول كەزەڭدەگى اۋىل ءومىرىنىڭ قيىندىعى ونىڭ مىنەزىن ەرتە شىڭداپ، ەر ازاماتتارمەن قاتار ءجۇرىپ، اۋىر جۇمىستارعا ارالاسادى. اۋىل ازاماتتارى ەگىن ەگىپ، سۋارۋ ءۇشىن ارىق قازعاندا ازاماتتارمەن بىرگە بولىپ، سول ارىقتىڭ ۋاقتىلى بىتۋىنە ۇلەس قوسقان. ەڭبەگىنە سۇيسىنگەن ەل ۇزىندىعى 4-5 شاقىرىمعا سوزىلعان ارىقتى «ايعىز ارىعى» دەپ اتاعان. «ايعىز ارىعى» — بۇل جاي عانا سۋ جۇيەسى ەمەس، اياگوز وڭىرىندەگى قازاق حالقىنىڭ ەگىنشىلىك مادەنيەتى مەن ۇجىمدىق ەڭبەگىنىڭ جانە ايعىز كوشىمبايقىزىنىڭ قايسارلىعىنىڭ تىكەلەي سيمۆولى.

ءاليا، مانشۇك، حيۋازدار مايداندا تىكەلەي قارۋمەن جاۋ كوزىن جويسا، ايعىز كوشىمبايقىزى كوبىنە تىلدىق ۇيىمداستىرۋشىلىق، مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ جانە ساياسي ۇگىت-ناسيحات باعىتىندا بەلسەندىلىك تانىتتى. بوپاي حانىم سياقتى بيلەۋشى تاپتان ەمەس، قاراپايىم حالىق اراسىنان، شارۋا وتباسىنان شىقتى. بارلىق اتالعان قازاق قىزدارى سياقتى ايعىز دا ەل باسىنا كۇن تۋعاندا جانىن پيدا ەتۋگە دايىن بولدى. ەل ماقساتى جولىندا بار بولعانى 42 جاسىندا ازاپتالىپ ءولتىرىلدى.

تاعدىرى ەرتە شىڭداعان باتىر قىز باقتاي اتتى ازاماتقا تۇرمىسقا شىعادى. الايدا وتباسىلىق ءومىرى ۇزاققا سوزىلماي، جولداسى ەرتە قايتىس بولادى. جاس كۇنىندە جەسىر قالعان ايعىز كەيىن سەرگيوپولگە، قازىرگى اياگوز ماڭىنا كوشىپ كەلەدى. سول جەردە ول قوعامدىق ومىرگە ارالاسىپ، وڭىردەگى ساياسي وزگەرىستەرگە بەلسەنە ارالاسادى. ءحىح-حح عاسىردىڭ باسىنداعى اياگوز وڭىرىندەگى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك، جەر ماسەلەسى، جەرگىلىكتى حالىققا كورسەتىلگەن قىسىم، پاتشا وتارشىلارىنىڭ زورلىق-زومبىلىقتارىنىڭ كۋاسى بولادى. ازامات سوعىسىنىڭ ارداگەرى ءارى قاhارمانى. سەرگيوپولدەگى (قازىرگى مامىرسۋ) قازاق ەسكادرونىن قارۋسىزداندىرۋعا جانە قورعانىس كۇندەرى وكوپقا ءشاي، تاماق تاسىپ، جارالانعاندارعا كومەكتەسىپ جۇرەدى. كەيبىر دەرەكتەردە ونىڭ جارالىلارعا ارنالعان شاعىن ەمدەۋ پۋنكتىن ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسقانى ايتىلادى. الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرى ءارى كەڭەستىك كوميسسارى سابىرجان عابباسوۆپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەگەن ايعىز سەرگيوپولدە ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، حالىق اراسىندا كەڭەس بيلىگىن قولداۋ باعىتىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. جەرگىلىكتى پارتيزان جاساقتارىن ۇيىمداستىرۋعا كومەكتەسەدى. 1918 جىلعى 11 ناۋرىزدا اياگوزدەگى جۇمىسشىلار مەن شارۋالاردىڭ كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ جەرگىلىكتى ورگانىن قۇلاتۋعا اتسالىسادى. وسىدان كەيىن سەرگيوپولدە كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ جۇمىستارى كۇشەيىپ، ميتينگىلەر وتكىزىلىپ، جاڭا بيلىكتى قولدايتىن توپتار قالىپتاسا باستايدى. سول ميتينگىلەردىڭ بىرىندە سابىرجان عابباسوۆتان كەيىن ايعىز دا سويلەگەنى دەرەكتەردە ايتىلادى. بۇل – سول كەزەڭدەگى قازاق ايەلدەرىنىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرگە بەلسەندى ارالاسا باستاعانىن كورسەتەتىن سيرەك مىسالداردىڭ ءبىرى. ايعىز كوشىمبايقىزىنىڭ سول كەزەڭدەگى قىزمەتىنە قاتىستى ەڭ كوپ ايتىلاتىن دەرەكتەردىڭ ءبىرى – ونىڭ پولكوۆنيك يارۋشين كەڭسەسىندە جۇمىس ىستەۋى. كەي دەرەكتەردە ول كەڭسەدە ءۇي سىپىرۋشى بولعانىن ايتادى. الايدا بۇل قىزمەتتى ول قارسى جاقتىڭ ارەكەتتەرىن باقىلاۋ ءۇشىن پايدالانعان دەگەن مالىمەتتەر ساقتالعان. كەڭسەدە ەستىگەن قۇپيا اقپاراتتاردى سابىرجان عابباسوۆقا جەتكىزىپ تۇرعانى تۋرالى زەرتتەۋلەردە كەزدەسەدى.

1918 جىلى كولچاك اسكەرى سەرگيوپولدى ۋاقىتشا باسىپ العان كەزدە ايعىز كوشىمبايقىزى جاۋ قولىنا ءتۇسىپ، وكوپتارعا تاماق تاسىپ، ساياسي ميتينگىلەردە ءسوز سويلەگەنى ءۇشىن اياۋسىز ازاپتالعانى تۋرالى 1919 جىلى 8 تامىزدا جارىق كورگەن «گولوس سەميرەچيا» گازەتىندە جاريالانعان. وندا: «سەرگيوپولدەگى قورعانىس كۇندەرى قازاق ايەلى ايعىز وكوپقا شاي، تاماق تاسىپ، جارالانعاندارعا كومەك كورسەتكەن. ول ميتينگىلەردە سويلەپ، وپاسىزداردى اشكەرەلەدى. الاشورداشىلار مەن بايلار ونى جاۋعا ۇستاپ بەرگەن ايعىزدىدى كازارما ماڭىندا جەندەتتەر كوپ ۋاقىت جابىرلەيدى. ونىڭ مۇرنىن، قۇلاعىن، ەمشەگىن كەسىپ الىپ، كوزىن شۇقىپ شىعارعان، قول- اياعىن شاۋىپ تاستاعان» دەيدى. بۇل ماتەريال ايعىز كوشىمبايقىزىنىڭ ەرلىگى تۋرالى دەرەكتەردىڭ سول كەزەڭنىڭ وزىندە-اق، ازامات سوعىسى اياقتالماي تۇرىپ-اق باسپاسوزدە جاريالانعانىن كورسەتەدى.

ايقىز تۋرالى «قازاقستان تاريحى» باسپاسىنا جاريالانعان ەرنۇر ءىزىمنىڭ ماقالاسى بار. ايعىز قاھارماندىعى مەن ءومىرى تۋرالى العاش قاعازعا ءتۇسىرىپ، كوپكە پاش ەتكەن – قالمۇقان يساباەۆ، اۋەلى حابار جازىلدى، ودان كەيىن ماقالا، ودان كەيىن وچەرك، ارتىنان رومان جازادى. «ايقىز» رومانى 1967 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان، 1989 «جالىن» باسپاسىنان جارىق كوردى. ءاليا، مانشۇك، حيۋاز ەسىمدەرى جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە مەكتەپ وقۋلىقتارى ارقىلى كەڭ تانىلسا، ايعىز كوشىمبايقىزىنىڭ ەسىمى كوبىنە اياگوز وڭىرىندە («ايعىز ارىعى»، اۋىل ەسىمدەرى) جانە ارنايى تاريحي زەرتتەۋلەر مەن ق. يساباەۆتىڭ «ايعىز» رومانى ارقىلى بەلگىلى. قالمۇقان يساباەۆتىڭ «ايعىز» رومانى — تاريحي دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن، 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى مەن ازامات سوعىسى كەزىندەگى قازاق دالاسىنىڭ اۋىر تاعدىرىن جانە باس كەيىپكەر ايعىزدىڭ قايسار بەينەسىن سۋرەتتەيتىن كولەمدى شىعارما. كولچاك اسكەرىنىڭ جازالاۋشى وتريادتارى ايعىزدى ۇستاپ الىپ، پارتيزانداردىڭ ورنىن، ولاردىڭ جوسپارلارىن بىلمەك بولىپ اياۋسىز ازاپتاعانى روماندا ايقىن سۋرەتەلەدى.

قازاق قىزدارىنىڭ ىشىندەگى اياۋلى باتىر قىز ايعىز كوشىمبايقىزى دا كازىرگى جاستارعا ونەگە بولارلىق قايسار تۇلعا اياگوز وڭىرىندە عانا ەمەس، جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە ناسيحاتتالسا دەگەن ۇمىتتەمىز.

الماحان مۇحامەتقاليقىزى

Abai.kz