Altyn Orda beynesi: Kenestik mifter men stereotipter
Qazaqstan memleket basshysy dengeyinde Altyn Ordanyng beynesin ýstirt kenestik stereotipterden tazartu jәne Joshy úlysyn últtyq jәne әlemdik tarihtaghy shynayy ornyna qaytaru turaly sheshim qabyldady. Búl bir ghana jarlyq nemese bir rettik eske alu nauqany emes, memlekettik sayasattyng dәiektiligi.
Preziydent Qasym-Jomart Toqaev býkil әlemde Altyn Orda retinde belgili Joshy úlysy Úly Dalanyng keng baytaq kenistigindegi memlekettik qúrylystyng shyny bolghanyn birneshe ret atap ótti. Memleket basshysynyng aituynsha, onyng sayasy jәne geosayasy múrasy birqatar Euraziya memleketterinin, sonyng ishinde Qazaq handyghynyng qúryluyna negiz boldy.
Jenimpazdar jazghan tariyh!
Onjyldyqtar boyy Altyn Orda tarihy Resey imperiyasynyn, sodan keyin kenestik tarihnama túrghysynan úsynyldy. Altyn Orda negizinen joyqyn kýsh, qysymnyn, artta qalushylyqtyng jәne zorlyq-zombylyqtyng kózi retinde beynelendi. Onyng memlekettik instituttary, diplomatiyalyq jýiesi, sauda joldary, salyq әkimshiligi, qala mәdeniyeti jәne Euraziyanyng qalyptasuyna әseri ne eleusiz qaldyryldy, ne әdeyi artqa tastaldy.
Búl týsindirme imperlyq ortalyq ýshin ynghayly boldy. Ol Úly Dala memleketterin tarihy túrghydan shetkeri, tәuelsiz últtyq damugha qabiletsiz dep kórsetuge mýmkindik berdi. Osy shenberde Qazaqstan tarihy quatty dala imperiyalarynan emes, shyn mәninde, qazaq jerlerin Resey imperiyasyna qosudan bastaluy kerek edi. Býginde Qazaqstan búl kózqarasty joqqa shygharady.
Joshy úlysy endi bóten jәne jau memleket retinde emes, ózining tarihy dәstýrining manyzdy bóligi retinde qarastyrylady. Qazaq handyghy keyinirek múra etken sayasy instituttar, diplomatiyalyq әdet-ghúryptar, әskeriy-әkimshilik jýie jәne mәdeny orta onyng aumaghynda qúryldy.
Toqaevtyng ózi Joshy úlysynyng aumaghy ózining shynynda alty million sharshy shaqyrymnan asqanyn atap ótti. Búl әlemdegi eng iri imperiyalarmen salystyrugha bolatyn keng auqymdaghy euraziyalyq derjava boldy.
«Monghol-tatar moyyntúryghynan» memlekettik múragha deyin...
Qazirgi tarihy sayasattyng negizgi mәni - kózqarastyng ózgerui. Altyn Orda endi tek orys knyazidikterimen qarym-qatynas tarihy arqyly qarastyrylmaydy. Ol orys tarihynyng qosymshasy nemese Mәskeuding kóteriluine uaqytsha kedergi bolghan joq. Ol Shyghys pen Batys arasyndaghy negizgi sauda joldaryn baqylap, Europamen, islam әlemimen, Kavkazben, Ortalyq Aziyamen jәne Qytaymen diplomatiyalyq baylanystardy saqtap otyrghan Úly Dalanyng tәuelsiz memleketi boldy.
Joshy úlysynyng aumaghynda iri qalalar, ózindik moneta shygharu, salyq jýiesi, poshta bólimsheleri jәne әkimshilik boldy. Memleket әrtýrli halyqtar men dinderdi biriktirdi, al onyng sayasy mәdeniyeti býkil Euraziya әlemine tereng әser etti. Búl faktini moyyndau qazaq memlekettiligining shyghu tegi turaly týsinigimizdi de ózgertedi.
Qazaq handyghy esh jerden payda bolghan joq. Búl Joshy úlysy men onyng shyghys bóligi - Aq Ordada bolyp jatqan sayasy prosesterding tikeley jalghasy boldy. Mine, sondyqtan Altyn Orda tarihyn qalpyna keltiru tek ghylymy ghana emes, sonymen qatar últtyq tirshiligining mәselesi.
Memleketting sayasaty qazirding ózinde qúrylghan. Qazaqstanda Joshy úlysyn zertteu instituty qúryldy. Memleket basshysy onyng ghylymy әleuetin nyghaytu qajettiligi turaly erekshe aitty. Halyqaralyq simpoziumdar men arheologiyalyq zertteuler ótkizilip, ghylymy enbekter jariyalanyp, ejelgi qonystar men tarihy eskertkishterdi saqtau mәselesi kóterilude.
Joshy úlysynyng tarihy birtindep elding mәdeni, bilim beru jәne әleumettik kýn tәrtibining bir bóligine ainaluda. Búl júmystyng preziydenttik dengeyde jýrgizilip jatqany erekshe manyzdy. Búl jeke tarihshylar arasyndaghy dau emes, últtyq tarihtyng tútas tújyrymdamasyn qayta qarau degendi bildiredi. Qazaqstan mәlimdeydi - Altyn Orda tarihy basqa bireuding tarihy emes.
Búl Úly Dalanyng memleketterinin, halyqtarynyng jәne aumaqtarynyng tarihy, al qazaq halqy osy órkeniyetting negizgi múragerlerining biri. Sonymen qatar, tarihy әdilettilikti qalpyna keltiru jana mifterdi jasaugha úlaspauy kerek. Kenestik shtamptardyng jenildetilgen madaqtaumen almastyrugha bolmaydy. Joshy úlysynyng derekkózderin, arheologiyasyn, tilin, ekonomikasyn jәne sayasy qúrylymyn tereng zertteu qajet.
Negizgi qadam jasaldy!
Memlekettik dengeyde imperlyq jәne kenestik tarihnama qalyptastyrghan Altyn Orda beynesining birjaqty jәne kóbinese sayasy túrghydan negizdelgeni moyyndaldy. Qazaqstan óz tarihyn aitu qúqyghyn qaytaryp aluda — búrynghy imperlyq ortalyqtyng kózimen emes, memlekettiligi Joshy úlysynyng dәl jýreginde qalyptasqan halyqtyng kózqarasy túrghysynan.
Altyn Orda endi sheteldik shapqynshylyqtyng simvoly emes. Ol Úly Dalanyng eng iri derjavalarynyng biri jәne qazaq memlekettiligining damuyndaghy sheshushi kezeng retinde Qazaqstannyng tarihy jadyna oraluda.
Kerimsal Júbatqanov
Abai.kz