ابايدى اباي ەتكەن نەگىزگى كۇش - قۇنانبايدىڭ مالى ەمەس، ونىڭ تابيعاتىنان بولەك جاراتىلعان اقىل قۋاتى، بىلىمگە دەگەن تويىمسىز قۇمارلىعى مەن ۇزدىكسىز ىزدەنىسى ەدى!

ارينە، قۇنانبايدىڭ داۋلەتى ابايدىڭ الدىنان بەلگىلى ءبىر ەسىكتەردى اشتى، جاقسى ورتاعا ارالاسۋىنا، ءبىلىم ىزدەۋىنە، تۇرمىس تاۋقىمەتىنەن ءبىرشاما ەركىن بولۋىنا جاعداي جاسادى. بىراق مۇمكىندىك پەن قابىلەت ءبىر نارسە ەمەس. اقشا كىتاپ ساتىپ اپەرە الادى، الايدا سول كىتاپتىڭ تەرەڭ ماعىناسىن تۇسىنەتىن اقىلدى ساتىپ الا المايدى. اقشا ادامعا بوس ۋاقىت بەرە الادى، بىراق سول ۋاقىتتى ويىن ساۋىققا ەمەس، عىلىم مەن فيلوسوفياعا جۇمساۋعا ءماجبۇر ەتەتىن تانىمدىق قۇمارلىق بەرە المايدى. سوندىقتان قۇنانبايدىڭ داۋلەتىن ابايدىڭ ۇلىلىعىنىڭ سەبەبى ەمەس، ونىڭ قابىلەتىنىڭ اشىلۋىنا كومەكتەسكەن سىرتقى جاعدايلاردىڭ ءبىرى دەپ قاراعان دۇرىسىراق.

ابايدىڭ شىن فەنومەنى ونىڭ قانداي كىتاپتارعا قول جەتكىزگەنىندە عانا ەمەس، سول كىتاپتاردى ءتۇسىنىپ وقي العانىندا جاتىر. ءحىح عاسىردىڭ قازاق دالاسىندا تۋعان، بۇگىنگىدەي ينتەرنەتى، ىزدەۋ جۇيەسى، يۋتۋبتاعى ۆيدەو لەكتسيالار، ەلەكتروندى ەنتسيكلوپەدياسى جوق ادامنىڭ درەپەر مەن بوكل سەكىلدى اۋىر اۆتورلارعا بويلاۋىنىڭ ءوزى تاڭعالارلىق قۇبىلىس. درەپەردىڭ ەۋروپانىڭ اقىل ويىنىڭ دامۋ تاريحى دەگەن ەڭبەگىندە ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسىنان باستاپ حريستياندىقتىڭ قالىپتاسۋى، يسلام وركەنيەتى، اراب عىلىمى، كوپەرنيك پەن گاليلەي، گەولوگيا مەن ادامزات ويىنىڭ ەۆوليۋتسياسىنا دەيىنگى اسا كۇردەلى ماسەلەلەر قامتىلادى. مۇنداي كىتاپتى قازىرگى جوعارى ءبىلىمى بار قايسىمىز وقىپ، تۇسىنە الىپ جاتىرمىز؟  سولاردى وقىعان، وقىسا ءتۇسىنىپ، تالداپ بەرە الاتىن قازاق كوپ پە قازىر؟  ال اباي وسى ەڭبەكتەردى ورىس تىلىندەگى اۋدارمالار ارقىلى وقىپ، تۇسىنبەگەن ۇعىمدارىن ءبىلىمدى ادامدارمەن تالقىلاپ وتىرعان. بۇل جاي عانا كىتاپ وقۋعا جاعدايى بولعان اۋقاتتى ادامنىڭ ارەكەتى ەمەس، بىلىمگە دەگەن اسقان قۇمارلىقتىڭ بەلگىسى.

ابايدىڭ الەكساندر لەونتەۆتەن يندۋكتسيا مەن دەدۋكتسيانىڭ ايىرماسىن سۇراۋى دا وسى تۇرعىدان ەرەكشە ءماندى. بۇل ەكى ۇعىم جاي جاتتاپ الاتىن تەرمين ەمەس، عىلىمي ويلاۋدىڭ ەكى ىرگەلى ءتاسىلى. يندۋكتسيا جەكە دەرەكتەردى، باقىلاۋلاردى جيناپ، سولاردان جالپى زاڭدىلىققا قاراي كوتەرىلۋدى بىلدىرسە، دەدۋكتسيا جالپى قاعيدادان ناقتى قورىتىندى شىعارۋعا نەگىزدەلەدى. ياعني اباي وقىعان اۆتورلاردىڭ نە ايتقانىن عانا ەمەس، ولاردىڭ ويدى قالاي قۇرعانىن تۇسىنۋگە تىرىسقان. بۇل جەردە ادامنىڭ تەك ەستە ساقتاۋ قابىلەتى ەمەس، ابستراكتىلى ويلاۋى، لوگيكالىق قۇرىلىمدى اجىراتۋى، ءتۇرلى يدەيالاردى ءوزارا بايلانىستىرا ءبىلۋى قاجەت. وسىنداي قاسيەتتەر ابايدىڭ ينتەللەكتۋالدىق تابيعاتىنىڭ قاتارداعى ادامنان وزگەشە بولعانىن اڭعارتادى.

بوكلدىڭ ەڭبەكتەرى دە جەڭىل وقىلاتىن كىتاپتار قاتارىنا جاتپايدى. ول تاريحتى پاتشالار مەن سوعىستاردىڭ تىزبەگى رەتىندە ەمەس، قوعامنىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن كليمات، ەكونوميكا، ءبىلىم، ءداستۇر، عىلىم، ەركىن وي سەكىلدى كوپتەگەن فاكتوردىڭ ءوزارا بايلانىسى رەتىندە قاراستىرادى. ءبىر حالىق نەگە داميدى، ەكىنشىسى نەگە توقىرايدى، ءبىلىم مەن قوعامدىق ورتا ادامنىڭ مىنەزىنە قالاي ىقپال ەتەدى دەگەن ۇلكەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى. مۇنداي دۇنيەلەردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن وقىرمان تاريحتى عانا ەمەس، فيلوسوفيانى، قوعامتانۋدى، لوگيكانى دا قوسا مەڭگەرۋى كەرەك. ابايدىڭ وسىنداي ادەبيەتتى تاڭداپ وقۋىنىڭ ءوزى ونىڭ سانا كوكجيەگىنىڭ قانداي كەڭ بولعانىن كورسەتەدى. سوندىقتان ماسەلەنى تەك قۇنانبايدىڭ مالىنا تىرەپ قويۋ ابايدىڭ وسى ىشكى ينتەللەكتۋالدىق ەڭبەگىن تىم قارابايىر ءتۇسىندىرۋ بولىپ شىعادى.

تاريحتا مۇنداي ادامداردى كەيدە فەنومەن دەپ اتايمىز. ولار وزگەلەر كورىپ جۇرگەن دۇنيەدەن باسقا نارسە كورەدى، وزگەلەر وقىپ شىققان كىتاپتان وزگە قورىتىندى شىعارادى، كوپشىلىكتىڭ باسىنا كەلمەيتىن سۇراقتاردى ەرتە قويا باستايدى. يلون ماسكتىڭ دا ءجاسوسپىرىم كەزىنەن ءومىردىڭ ءمانى تۋرالى ويلانىپ، شوپەنگاۋەر مەن نيتسشە سەكىلدى اۋىر فيلوسوفتاردى وقۋى، پروگراممالاۋدى ەرتە مەڭگەرىپ، ون ەكى جاسىندا كومپيۋتەرلىك ويىن جازۋى وسىنداي ەرەكشە تانىمدىق بەيىمدىلىكتىڭ ءبىر مىسالى. ميلليونداعان بالانىڭ ۇيىندە كىتاپ تا، كومپيۋتەر دە بار، بىراق ولاردىڭ ءبارى ون ەكى جاسىندا پروگرامما جازىپ ساتپايدى نەمەسە ءجاسوسپىرىم شاعىندا ءومىردىڭ ءمانىن فيلوسوفيادان ىزدەمەيدى. دەمەك، مۇمكىندىك پەن ادامنىڭ ىشكى قۋاتىن تاعى دا اجىراتا ءبىلۋىمىز كەرەك. سىرتقى جاعداي ەسىك اشادى، بىراق سول ەسىكتىڭ ار جاعىندا قانشا جەر جۇرەتىنىڭدى ادامنىڭ ءوز تابيعاتى، ىنتاسى مەن ەڭبەگى انىقتايدى.

سوندىقتان ابايدى تەك بايلىقتىڭ جەمىسى دەپ ءتۇسىندىرۋدىڭ قيسىنى ءالسىز. ەگەر بايلىقتىڭ ءوزى دانىشپاندىق تۋدىراتىن بولسا، قۇنانبايدىڭ وزگە بالالارىنىڭ اراسىنان دا بىرنەشە اباي شىعۋى كەرەك ەدى. ودان دا باي اۋلەتتەردىڭ بارىنەن عالىم، فيلوسوف، اقىن، رەفورماتورلار ۇزدىكسىز تۋىپ وتىرار ەدى. بىراق تاريح بىزگە بۇلاي ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. ۇلى تۇلعالار بايدىڭ ۇيىنەن دە، ورتاشا وتباسىنان دا، كەدەيدىڭ شاڭىراعىنان دا شىعادى. بايلىق ولاردىڭ جولىن جەڭىلدەتۋى مۇمكىن، بىراق تابيعي ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتتى، تاباندىلىقتى، شىعارماشىلىق قۋاتتى جانە بىلىمگە دەگەن قۇمارلىقتى وزدىگىنەن تۋدىرا المايدى.

وسى جەردە ماسەلەنى ودان دا كەڭىرەك قاراستىرعان ءجون. ۇلتتىڭ ماقساتى بىرنەشە داۋلەتتى ادامدى كوبەيتىپ، سولاردىڭ بالالارىنان جاڭا ابايلار شىعارۋدى كۇتۋ بولماۋى كەرەك. مۇنداي قوعامدا تالانتتىڭ تاعدىرى تۋعان وتباسىنىڭ قالتاسىنا تاۋەلدى بولىپ قالادى. بايدىڭ بالاسى جاقسى مەكتەپكە بارىپ، جاقسى كىتاپقا، جاقسى ۇستازعا قول جەتكىزەدى دە، ءدال سونداي قابىلەتتى كەدەيدىڭ بالاسى ءومىر بويى كۇنكورىستىڭ قامىمەن جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن. بۇل ۇلت ءۇشىن وراسان شىعىن. سوندىقتان ادىلەتتى قوعامنىڭ مىندەتى تالانتتىڭ كىمنىڭ ۇيىندە تۋعانىنا قاراماي، ونىڭ الدىنان مۇمكىندىك اشۋ بولۋى كەرەك.

ەۋروپانىڭ دامۋىن دا تەك بايلاردىڭ كوبەيۋىمەن تۇسىندىرۋگە بولمايدى. ونىڭ ۇلكەن تاريحي جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى ءبىلىمدى بىرتىندەپ اقسۇيەكتەر مەن داۋلەتتى ادامداردىڭ جەكە ارتىقشىلىعىنان شىعارىپ، كەڭ حالىققا تاراتا الۋىندا جاتىر. مەكتەپتەر كوبەيدى، ۋنيۆەرسيتەتتەر دامىدى، كىتاپحانالار اشىلدى، عىلىم جەكە عۇلامالاردىڭ ەرمەگى ەمەس، قوعامدىق ينستيتۋتقا اينالدى. قاراپايىم ادامنىڭ بالاسىنا دا وقۋ مەن ماماندىق يگەرۋدىڭ جولى اشىلا باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە قوعام بىرەن ساران دانىشپانعا ەمەس، ميلليونداعان ساۋاتتى ازاماتقا سۇيەنەتىن دەڭگەيگە كوتەرىلدى. وركەنيەتتىڭ بەرىكتىگى دە وسىندا، ويتكەنى ءبىر ادام ولەدى، ءبىر باي كەدەيلەنەدى، ءبىر اۋلەت جوعالادى، ال جاقسى قۇرىلعان ينستيتۋت ۇرپاقتان ۇرپاققا قىزمەت ەتەدى.

مەن بايلىقتى جامان قۇبىلىس دەپ ەسەپتەمەيمىن. ادال ەڭبەكپەن كەلگەن داۋلەت كاسىپ اشۋعا، جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا، عىلىمدى قارجىلاندىرۋعا، مادەنيەت پەن ءبىلىمدى قولداۋعا قىزمەت ەتسە، ونىڭ قوعامعا پايداسى زور. بىراق ءبىر حالىقتىڭ كەلەشەگىن بىرنەشە باي ادامنىڭ ادامگەرشىلىگى مەن قايىرىمدىلىعىنا بايلاپ قويۋعا بولمايدى. بۇگىن ءبىر باي مەكتەپ سالادى، ەرتەڭ ونىڭ بالاسى سول مەكتەپتى ساۋدا ورتالىعىنا اينالدىرۋى مۇمكىن. ازاماتتىڭ ءبىلىم الۋ قۇقىعى بىرەۋدىڭ كوڭىل كۇيىنە نەمەسە جومارتتىعىنا تاۋەلدى بولماۋى ءتيىس. ناعىز ازاماتتىق قوعام دەگەنىمىز ادامنىڭ ومىرلىك مۇمكىندىگىن جەكە بايلىق ەمەس، ادىلەتتى زاڭ، ساپالى ءبىلىم، اشىق باسەكە جانە جۇمىس ىستەيتىن قوعامدىق ينستيتۋتتار قامتاماسىز ەتەتىن ورتا.

سوندىقتان مەنىڭ ارمانىم قازاقستاندا مىڭداعان قۇنانبايدىڭ پايدا بولۋى عانا ەمەس. قازاقتىڭ بايى دا كوبەيسىن، كاسىپكەرى دە كوبەيسىن، بىراق ودان بۇرىن ءبىلىمدى، ويلايتىن، جاۋاپكەرشىلىگى بار ازامات كوبەيسىن. قاراپايىم قويشىنىڭ بالاسى مەن ميللياردەردىڭ بالاسى بىردەي قابىلەتتى بولسا، ەكەۋىنىڭ دە عىلىمعا، جاقسى مەكتەپكە، ۋنيۆەرسيتەتكە جەتۋ جولى اشىق بولسىن. سوندا ءبىز كەدەيدىڭ ۇيىندە تۋعان ابايدى جوعالتپايمىز، شالعاي اۋىلدا تۋعان فارادەيدى قارا جۇمىسقا كومىپ قويمايمىز، وزگەشە ويلايتىن بالانىڭ تالابىن جوقشىلىق تۇنشىقتىرمايدى. دانىشپانداردى قولدان جاساي المايمىز، ويتكەنى ولار سيرەك تۋاتىن تابيعي قۇبىلىس. بىراق قوعام سول سيرەك تۋعان دارىندى تانىپ، ونىڭ جولىن اشاتىن جۇيە جاساي الادى.

سوندىقتان مەن ءۇشىن ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى وتە قاراپايىم. قۇنانبايدىڭ مالى ابايعا مۇمكىندىك بەرگەن شىعار، بىراق سول مۇمكىندىكتى ۇلىلىققا اينالدىرعان ابايدىڭ ءوزى. اقشا كىتاپقا جەتكىزدى، ال كىتاپتىڭ ىشىندەگى ويعا جەتكەن ابايدىڭ اقىلى بولدى. بايلىق سىرتقى جاعداي جاسادى، ال درەپەر مەن بوكلدىڭ كۇردەلى دۇنيەسىن قورىتىپ، ونى قازاقتىڭ رۋحاني الەمىمەن ساباقتاستىرعان ابايدىڭ ينتەللەكتۋالدىق قۋاتى ەدى. سوندىقتان ءبىز «قۇنانبايلار كوبەيسە، ابايلار كوبەيەدى» دەگەننەن گورى، «ءار قازاق بالاسىنىڭ الدىنان ابايدىڭ الدىنان اشىلعانداي مۇمكىندىك اشىلسىن» دەگەن مۇراتتى جوعارى قويۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ۇلتتى بىرەن ساران باي كوتەرمەيدى، ۇلتتى ءبىلىمدى، ەركىن ويلايتىن، قابىلەتى تۇنشىقپايتىن حالىق كوتەرەدى.

احمەتبەك نۇرسيلا

Abai.kz