رەتىن تاۋىپ، بۇل تاقىرىپتىڭ بەتىن ءبىرجولاتا جابايىق. سولاي جاساردىڭ الدىندا بىرنەشە جايتتىڭ شەتىن شيىرلاپ تاستايىق، قاجەت دەپ تاپقاندار ءوزارا تالقىلاي جاتار. پىكىر ءبىلدىرۋ، ويىڭدى اشىق ايتۋ ەركىندىگى بار قوعامدا دەموكراتيا جايىنداعى كەڭقولتىق ۇعىمدى تىم سۇمىرەيتە بەرۋگە دە بولماس. ارينە، رەتىن تاۋىپ، نەگىزىن كورسەتىپ ايتسا، ساۋاتتى سىنعا قاي كەزدە دە ورىن تابىلادى. بىراق مىندەتتى تۇردە ءبىر جاعىنا قاراي قىڭىر قيسايىپ جۇرمەسە، كوڭىلى كونشي بەرمەيتىن پەندە ۇنەمى سولاي ەتە بەرە مە؟

جاسىراتىنى جوق، كەيىنگى كەزدە ءبىزدىڭ جۇرت عىلىمي نەگىزدى، ساۋاتتى پىكىردى كوڭىلگە تيەتىن ءتۇرپى كۇستانامەن اۋىستىرىڭقىراپ العان. ال ورىندى سىن ايتىلۋ ءۇشىن قاي نارسەنىڭ دە ارتىق، كەم تۇسى تەڭ تارازىلانۋى شارت. ونىڭ ۇستىنە، سوزىڭە قاراۋىل قويىپ، انىق باسپاساڭ، قازىرگى قوعام، ءبىرىنىڭ ءىزىن ءبىرى اڭدىعان تىمىسكى ادام ۇلتتىق قۇندىلىق اتاۋلىعا قاتىستى شالىس باسقان «قارساق تابان، مىسىق باس» پيعىلدى كەشىرە المايتىن دارەجەگە جەتكەن. ال ەندى سودان كەيىن قوعامداستارىڭنان بىلاي، بەيتاراپ ءومىر ءسۇرىپ كور.

ابايعا قاتىستى ابايسىزدىق تانىتقان الگى ناشار بالانىڭ باستى قاتەلىگى — سوزىنە ارقاۋ ەتكەن مالىمەتتى ءوزى مالدانعان، وقۋ-تاجىريبەلىك ماقساتتى كوزدەگەندىكتەن، «وتباسى حرەستوماتياسى» دەگەن انىقتامانى يەلەنىپ جۇرگەن «سالت-ءداستۇر سويلەيدى» [سالت-ءداستۇر سويلەيدى: وتباسى حرەستوماتياسى. –– الماتى : «وتباسى حرەستوماتياسى» قق، 2022. — 280 بەت.] دەگەن ۇجىمدىق ەڭبەككە سىلتەمە جاساماۋى ەدى. ءسويتىپ، كەزىندە «قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ 2014 جىلعى قازانداعى № 04-04-14 / 4071 حاتىنا سايكەس «ءدىنتانۋ» ساراپتاماسىنان وتكەن بەس اۆتوردىڭ ماتىنىندەگى ءبىر حيكايانى ءوز سوزىنە اينالدىرامىن دەپ، باسى بالەگە قالىپ، جىعىلعان ۇستىنە تومپەشتى جۇدىرىقتىڭ استىندا قالدى.

جالپى، بۇل ءبىر عانا قاراكوز قارىنداسقا ءتان جەكە سيپات ەمەس. كەيىنگى كەزدە ءوزىن ەلدىڭ ءسوزىن سويلەۋشى سەزىنگىسى كەلەتىن، ءسويتىپ، كوپتىڭ الدىنا شىعۋعا قۇمار كەيبىر جۋرناليست ءھام بلوگەرلەر وزگەنىڭ ءتول ءسوزىن ەلەكتەن وتكىزبەستەن، باسىبايلى اۆتورلىق سوزگە اينالدىرۋ ارقىلى شوق باسىپ قالىپ جۇرگەنى سوندىقتان. وسىنداي جايتتاردى كورىپ وتىرعان كوزى اشىقتاردىڭ «مۇنىڭ ارتىندا وزگە كۇش، باسقا بىرەۋلەر تۇرۋى مۇمكىن» دەپ ۇركە كۇدىكتەنۋىن دە تۇسىنۋگە بولاتىن سياقتى. جالپى، كۇدىك كيلىككەن جەردىڭ ءبارى كۇماندى. ال ورىندى-ورىنسىز جىلتىڭداي بەرەتىن كۇمان بارلىق نارسەنىڭ انىقتاۋىشى بولادى دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك.

قوش، سونىمەن، ابايدىڭ مۇراجايىنداعى جەڭىل «ءازىلدىڭ» اقىرى باتپان زىلگە اينالىپ، ءدىني قيسسا، اڭىز، ءاپسانا جيناقتاعان اۆتورلاردىڭ اڭداتپاداعى سوزىمەن ايتقاندا «...قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ىرىم-تيىمدارىنىڭ شىعۋىنا سەبەپ بولعان» باسىلىمنىڭ جاعداياتى بورتپە داۋعا ۇلاسىپ الا جونەلدى. جالپى، وسى كىتاپتىڭ بەتاشارىنداعى «قۇراستىرۋشى» دەگەن انىقتاما ءوز ورنىندا، بەلگىلى ءبىر اتقارىم اياسىندا تۇرماعانداي اسەر ەتتى ماعان. ايتپەسە، اۆتورلاردىڭ ءتورت كوزى تۇگەل تۇرعاندا، ادەتتە «بىرنەشە اۆتوردىڭ شىعارمالارىنان، ءارتۇرلى كوزدەردەن ماتەريال جيناقتاپ، باسىلىمدى قۇرساتىرىپ جاريالاۋ» كەزىندە پايدالانىلاتىن، عىلىمي ماشىققا ءتان «قۇراستىرۋشى» اتقارىمى بۇل جەردە نە ماقساتتا تۇرعانىن جىعا تۇسىنە المادىق. ويتكەنى، حرەستوماتيانىڭ اڭداتپاسىندا بۇل باسىلىم «وتباسى حرەستوماتياسى» قوعامدىق قورىنىڭ جوباسى، جوبانىڭ اۆتورى سانجار كەرىمباي، جوباعا كەڭەسشىلىك ەتكەن ەتنوگراف بولات بوپايۇلى، ال اۆتورلار ب. بوپايۇلى، س. كەرىمباي، م. تولەگەن، ءا. ءنابي، ا. تاسبولات ەكەنى، كىتاپتىڭ نە ءۇشىن قۇراستىرىلعانى، ياعني ماقساتى مەن مىندەتى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلىپ تۇر ەمەس پە؟ شاماسى، اۋەلدە بىلايعى جۇرتتى شاتاستىرۋعا سەبەپ بولعان: «بۇل حرەستوماتيالىق جيناق پا، الدە اۆتورلار ۇجىمىنىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسىنىڭ جەمىسى مە؟» — دەگەن تۇيتكىلدى سۇراقتىڭ قۇلاعى وسى جەردە قىلتيىپ قالسا كەرەك. مەيلى، ۋاقىت الدىرىپ، جۇرتتى شارۋاسىنان قالدىرىپ، بۇل شەشىمىن تاپتىرماستىڭ توڭىرەگىنە كوپ ايالداي بەرمەيىك، ماسەلەنىڭ اۋجايى ونسىز دا تۇسىنىكتى شىعار؟

بۇل جولى بۇرىن بىلدىرگەن بىرنەشە پىكىرىمدى جيناقتاپ، بەلىنەن ءبىر بۋىپ تاستاعىم كەلىپ وتىر. ايتپەسە، ءار جەردە ايتقانىمدى اركىم ءوز مۇددەسىنە قاراي جاقىنداتىپ، كۇلشەلەرىنە شوق تارتا باستاپتى. قولقاداعى قولامتا قوزدى ۇرلەپ، مازداتا بەرنەننەن كىمگە نە پايدا؟ ونسىز دا ەستىنىڭ ءىشى بىلەتىن، ەسسىز ارتىن جالاڭاشتاپ كۇلەتىن جايت كوبەيىپ تۇرعان كەزەڭ عوي. جالپى، بىزدەگى جاپپاي قولايسىز ۇردىسكە اينالىپ بارا جاتقان ادەتتەردىڭ ءبىرى — جالپاق جۇرت سانجار كەرىمباي دەسە «سوپى»، ال مۇحامەدجان تازابەكتىڭ ەسىمى اتالعان جەر بولسا، «ۋاحاب» دەپ دۇرلىگىپ، اتوي، اتتانعا باساتىن بولعان. سوندا قالاي، قازىرگى ءدۇنياۋي ءبىلىم مەن ءدىني تانىمنىڭ بار دەڭگەيى مەن كورسەتكىشى وسى بولعانى ما؟ بۇل جولى تاعى دا سوعان كۋا بولدىق، ءسويتىپ، الگى باسىلىمدى عىلىم قاعيداتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ، تالقىلاۋ جايىنداعى جىلت ەتكەن ءۇمىت ءۇزىلدى. ءيا، ەكەۋى دە ءدىني ءتالىم يەسى، ءبىرى — شىعىستانۋشى، ەكىنشىسى — حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتى جانرىنىڭ وكىلى. باستىسى: ايتىپ، دالەلدەپ جۇرگەن اقيدالارى توڭىرەگىندە اجەپتاۋىر دايىندىقتارى بار. ارينە، كوزقاراستارى قيىسىڭقىرامايدى دەمەسەڭ. ولاي بولسا، ولارمەن پاردالاسىپ، پايىم وزدىرماسا دا، ەڭ بولماسا، قاتار ءىلبىپ وتىرۋ ءۇشىن قاراپايىم قايماناعا دا ازىن-اۋلاق دايىندىق كەرەك سياقتى. ال ونى قايدان الماق، كىتاپتان باسقا؟

جالپى، كەيىنگى جىلدارى حالىقتىڭ اراسىندا «سارى كىتاپ» اتانىپ ۇلگەرگەن الگى باسىلىم جايىنداعى ءسوزدىڭ ءتۇيىنى بولا ما، بولماي ما، ول جاعىن ازىرگە كەسىپ ايتا المايمىن. ەگەر سالت-داستۇرگە قاتىستى اقيقاتقا شىنىمەن كوز جەتكىزۋ كەرەك بولسا، الدىمەن سونى قر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى، ل. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي كەڭەسى بەكىتكەن ەتنوگراف عالىم، جازۋشى سەيىت كەنجەاحمەتۇلىنىڭ قازاققا قاتىستى سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ ۇلگىلەرىنىڭ 350 ۇلگىسىن توپتاستىرعان، عىلىمي-تانىمدىق تۇرعىدا ازىرگە الدىنا قارا تۇسىرمەگەن، ادام بالاسىنىڭ دۇنيە ديدارىنا كەلگەن ساتىنەن باستاپ، باقيعا اتتانعانعا دەيىنگى ارالىقتاعى جەتى بەلەستى بەلگىلەيتىن «وتاۋ كوتەرۋ داستۇرلەرى»، «تاربيە داستۇرلەرى»، «وتباسى، تۇرمىس داستۇرلەرى»، «ەڭبەك داستۇرلەرى»، «ناۋرىز داستۇرلەرى»، «يسلام تاعىلىمدارى»، «قازا عۇرىپتارى» سەكىلدى عىلىمي-تانىمدىق جۇيەگە كەلتىرىلگەن، ءۇش تىلدەگى (قازاق، ورىس، اعىلشىن) «قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى» كىتابىمەن [كەنجەاحمەتۇلى س. قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى. — الماتى : «الماتىكىتاپ» جشس، 2005. — 284 بەت.]; وسى سالانى زەرتتەگەن ى. التىنسارين، س. برونەۆسكي، ن. گرودەكوۆ، ا. ديۆاەۆ، ا. لەۆشين، ۆ. رادلوۆ، ر. كارۋتتستىڭ ەڭبەكتەرىمەن; وزگە دە ەتنوگراف، فولكلورتانۋشى اۆتورلار جيىپ-تەرگەن ءتۇرلى مۇراعات مۇلكىمەن، قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق ۇعىم، سانات، اتاۋ، ەجەلگى عۇرىپتارىمەن; قالا بەردى 2009 جىلى سۋرەتشى ەرالى وسپانوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن، ءتول كەسكىندەمەلەرى ارقىلى كوركەمدەلگەن كىتابىمەن بەتتەستىرىپ، تەرەڭ ماتىنتانىمدىق تالداۋ جاساۋ كەرەك. ءدىني سالت-ءداستۇر مەن قازاق ەتنوگرافياسىنىڭ جايىن، ونداعى ورتاق تۇستار مەن ايىرماشىلىقتار تۋرالى سوندا عانا بەلگىلى ءبىر تۇشىمدى پىكىر ايتۋعا بولادى. سونداي-اق، اۆتورلاردى ماتەريالمەن قامتاماسىز ەتكەن، وسىنىڭ ءبارىن دۇرە جەرىندەگى يماماعزام تاكەنۇلى ەسىمدى قاريادان، ودان وزگە نۇرعالي، قابىلحاق، ءاندىستان، بايعالي، قوڭىرباي، كامەلدەننەن ەستىپ، «ۇيرەنىپ، حاتقا ءتۇسىرىپ، جازا بەردىم» دەيتىن ەتنوگراف بولات بوپايۇلى ماتەريالدارىنىڭ تۇپنۇسقا نەگىزىنە كوز جەتكىزىپ، وسى اۆتوردىڭ تاراپىنان ۇسىنىلعان قيسسا، اڭىز، ءاپسانا اتاۋلىنىڭ ارقايسىسىنىڭ جەكە دەرەگى انىقتالۋى شارت. ونسىز كىم نە دەسە دە، قالعان ءسوزدىڭ «ءبالدۋ-ءبالدۋ، ءبارى وتىرىكتەن» ءارى اسا المايتىنى انىق.

ال ەندى شىنىن ايتۋ كەرەك، بارىنەن دە اتالمىش كىتاپتىڭ قازىرگى تاڭداعى «حالىقتىق اتاۋى» كۇشتى بولىپ تۇر. ىزدەسەڭ تاپپايتىن، اقىسىن تولەسەڭ دە، بوقىسىن شىعارۋعا شاماسى جەتپەيتىن تەگىن جارناما دەگەنىڭ — وسى! ولاي بولسا، ونىڭ كىمدەرگە تۇسەتىن اجەپتاۋىر «پايداسى» مەن الدەكەمگە تيگىزەر «زيانىن» اركىم ءوزى ءۇشىن اجىراتىپ الا جاتار. اسىلى، سول «سارى كىتاپتى» قالعىماي وتىرىپ ءبىر وقىپ كورگەن دۇرىس شىعار. سودان سوڭ ايتقان ءجون بولار، مۇنىڭ مازمۇنى مەن تاربيەلىك ءمان-ماڭىزىنا بايلانىستى قيقىم-سيقىمداردى. ءوز باسىم بۇل سەريامەن جارىق كورگەن ونىمدەردىڭ ءبىرازىن العاشقى «گۋ-گۋ» باستالماي تۇرىپ-اق وقىپ، تولىق تۇگەسە الماعانىمدى پاراقتاپ شىققانمىن. ءيا، كەي جەرلەرىندە كوڭىلدى كونشىتپەگەن تۇيتكىلدەر مەن شوقپارباس سۇراقتار بولدى. ونىڭ شەت-شەپىرى قازىر دە بار. ءدىني قيسسا، اڭىز، ءاپسانا بولعان سوڭ مازمۇن قۇراۋشى قاي تاقىرىپ اياسىنان بولسىن، اۋەلى انىقتامانى كورگىڭ كەلەتىنى راس. مەنىڭ كۇتكەنىم دە، ءۇمىت ەتكەنىم دە وسى بولاتىن. بىراق ول ويدىڭ ۇدەسىنەن شىعا المادىق. الايدا ونىڭ مازمۇنىنان باس جارىلىپ، كوز شىعاتىنداي دا ورەسكەلدىك بايقاي قويمادىق. مۇنداعى بارلىق اڭىز-ءاپسانانىڭ ءوڭى ءدىني رەڭكتى. ەگەر ونى دا بىرەۋ «ءدىنىم — يسلام، كىتابىم — قۇران» دەيتىن قازاق بالاسىنىڭ ءدىني تانىمىنا قيعاش دەپ جۇرمەسە، ارينە.

ەسەسىنە، كىتاپتىڭ «العى ءسوزى» (ب. بوپايۇلى) مەن «قازاقتىڭ ءدىلى مەن ءدىني ساناسى ولمەيدى» (ك. دوساي), «جەلىسىن ىزدەپ تۇيسىكتىڭ» (ع. قامباربەكوۆا) ماقالالارىندا، س. كەرىمبايدىڭ «كىرىسپەسىندە»، سونداي-اق اۆتورلاردىڭ «ءتۇيىن سوزىندە» ەتنوگراف، شىعىستانۋشى، تەولوگ ماماندار باسىلىمنىڭ كوزدەگەن ماقسات-مىندەتىن ءبارشاما اشىپ كورسەتۋگە تىرىسقان. الايدا مارقۇم ب. بوپايدىڭ لەبىزىندە ەسىمدەرى اتالاتىن بىرنەشە قاريا «ايتىپ، جەتكىزدى-مىس» دەگەننەن باسقا جەردە مالىمەت اتاۋلى بەلگىلى ءبىر تۇپنەگىزدەن، ناقتى تۇگەنشە ەسىمدى جەتكىزۋشىدەن الىندى دەگەن تولىق سىلتەمە جوق. راس، قايدان قۇلاق شىعارسا دا، «قازانشىنىڭ» ەركىندە شىعار. بىراق ونداعى مالىمەتتەر بۇرىنعى باسىلىمداردىڭ بارىندە وزگە رەڭكتە، ءدىني ەمەس، ۇلتتىق سيپاتتى يەلەنىپ تۇرعانىن نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى؟

وسىعان وراي ازىن-اۋلاق مىسال كەلتىرۋىمدى سۇراپ وتىرسىز با؟ جاقسى، ەندەشە، كەلتىرىپ كورەيىك. ايتپاقشى، اتالمىش كىتاپ «سابيلىك شاق» (18), «قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى ءجون-جورالار» (27), «تابيعاتپەن ءتىل تابىسۋ» (27), تۇلعاعا اينالۋ كەزەڭى (41), «ابىلەت پەن تابىلەتتەن قالعان ىرىم-تيىمدار» (11), «ءۇي بولۋ» (50), «ومىردەن كەيىنگى ءومىر» (13), «قازاق دۇنيەتانىمىنداعى ساكرالدى ۇعىمدار» (12), «سۇراق-جاۋاپتار» (9) سەكىلدى ءوزارا ۇيلەسىم تاپقان توعىز تاراۋعا ءبولىنىپ، ءتۇرلى دەڭگەيدەگى 208 ساۋالعا جاۋاپ الۋعا مۇمكىندىك اشاتىنىن ايتۋدى ۇمىتىپ بارادى ەكەنمىن عوي. مىنە، ءبىرىنشى تاراۋ، «سابيلىك شاق». مۇنداعى «قۇرساق شاش»، «ءسۇيىنشى سۇراۋ»، «نارەستەگە كورىمدىك بەرۋ»، «قالجا بەرۋ»، «بالاعا يت كويلەك كيگىزۋ»، «بەسىككە بولەۋ»، «بەسىك جىرى»، «بالانى قىرقىنان شىعارۋ ءداستۇرى»، «جاس بالانىڭ اۋزىنا تۇكىرتۋ»، «تۇساۋ كەسۋ»، «كويلەكتى تەرىس كيگىزۋ» ت. ب. تولىپ جاتقان سالت-سانا، ىرىم-تيىمدار جوعارىدا اتالعان مۇيىزدەرى قاراعايداي ەتنوگراف عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە، سولار قۇراستىرعان جيناقتاردا ۇلتتىق سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ، نانىم-سەنىم ەسەبىندە بەرىلگەن. ءسوز ەتىپ وتىرعان كىتاپتا اۆتورلار ۇجىمى: ءسۇيىنشى سۇراۋ — «ىبىرايىم پايعامباردىڭ بالالى بولۋىنا»، كورىمدىك بەرۋ — «پايعامبار دۇنيەگە كەلدى دەپ ءسۇيىنشى سۇراۋدان»، قالجا بەرۋ — «حاۋا اناعا سويىلعان قويدى «قالجا» دەپ اتاۋدان»، بەسىككە بولەۋ ءداستۇرى — «...ايداھار ءبيدىڭ زامانىندا دۇنيە كەلگەن دەسەدى»، بەسىك جىرى — «ءدىني اڭىزداردا بەسىك جىرىن العاش ورىنداعان حاۋا انا دەسەدى» دەگەن سياقتى اۆتورلىق ەسكەرتۋلەرگە جۇگىنگەن. ءبىز سانىن كورسەتكەن اڭىز-ءاپسانالاردىڭ ءبىرى ەمەس، ءبارى سولاي. كىتاپقا قاتىستى تۇسىنىكسىز ءارى زاڭدى داۋ-دالابا دا وسى جەردەن باستالعان سياقتى. ەندەشە، ءدىني اڭىز، ءاپسانالار ايتىلىپ، بىراق جەتكىزۋشىلەرگە قاتىستى تولىق تولقۇجاتتىق ايعاقتار ۇسىنىلماعان جەردە ارتىق ءسوز قوزعاۋ، ونىڭ عىلىمي نەگىزى جايىندا بىردەڭە دەۋ قيىن.

قالاي دەسەك تە، بۇل كىتاپتىڭ دا باسىلىم اتاۋلىعا ءتان ارتىقشىلىعى مەن كەمشىن تۇستارى بار. سولاردىڭ ءبىرى — ءسوز جوق، بالالاردىڭ تانىمىن كەڭەيتسىن دەگەن ىزگى ويدان تۋعان ەڭبەك ەكەنى. ال ونىڭ اسەرى مەن كەيىن بولۋى مۇمكىن سالدارى جايىندا ءسوز باسقا. كىتاپقا پىكىر جازعان دوساي كەنجەتايدىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «...ءدىني سانا وزىنە ءتان ءدىني تانىم مەن مادەنيەتتى عانا قابىلدايدى. باسقا تانىم وعان جات، بوتەن. بۇگىنگى قازاقتىڭ ءدىني ساناسى «ەكى ءدىني دۇنيەتانىم» اراسىندا قالدى». ودان ءارى عالىم قازاقتىڭ ءدىني ساناسىن، ۇلتتىق مادەني قاباتتارىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ءتول تانىمىن جاڭعىرتۋ كەرەكتىگىن ايتادى. باسىلىمنىڭ اۋەلدە ەتنوپەداگوگيكالىق باعىت ۇستانۋ سەبەبىن وسى لەبىزدىڭ اياسىنان اڭداۋعا بولادى. ءسوز جوق، كىتاپتان كەمشىلىك كورگىسى كەلەتىندەر دە ىزدەگەنىن تابادى. بىراق ونىڭ جايىن تاپ وسى جەردە تاپتىشتەمەي-اق قويالىق، ءبىرسىپىرا ايتىلدى عوي. ولاي بولسا، ءبىر جايتتى تاعى دا قايتالاۋعا تۋرا كەلەدى. ءدىني اڭىز-ءاپسانالاردىڭ اۋەلدە شىققان، بولماسا الىنعان دەرەككوزدەرىنە تولىق سىلتەمە جاسالماعان، ونىڭ تۇپنەگىز مالىمەتى كورسەتىلمەگەن، نۇسقالار بەتتەستىرىلمەگەن جەردە ولاردى تانىمدىق دەڭگەيدە بولماسا، عىلىمي نەگىزدى دەرەك رەتىندە پايدالانۋعا ءۋاج جەتكىلىكسىز. كەرىسىنشە، بالالاردىڭ تانىمىن، قيالىن ۇشتاۋ ءۇشىن اۆتورلار ۇجىمى قيۋلاستىرعان ءتول شىعارما دەسەك، قيسىنعا سيىمدىراق. نەگىزى، بۇرىنعى قيسساشىلدىق ءداستۇردىڭ كوزدەگەن نەگىزگى مۇرات-مۇددەسىنىڭ شەت-شەپەرى دە سول ەدى عوي. ونىڭ جايىن ءداستۇر بۇلاعىنان قانىپ ىشكەن، قازاقى قالىپتان الىستاماعاندار جاعى بىلەتىن بولار. قيسسا، جىر تىڭداپ وسكەندەردىڭ ءبارى سىپىرىلىپ، ءبىر جاققا ۇدەرە كوشىپ كەتپەسە. ماسەلە، جاقسىنىڭ ءبارىن جات ساناعان، اينالاسىنا ۇرەيمەن قاراعان بۇگىنگىنىڭ جەتىلگەن وقىرمانىندا بولىپ تۇرعان سياقتى. ايتپەسە، ءبىزدىڭ يسلام مادەنيەتىن قابىلداپ، سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ، نانىم-سەنىمدەرىمىزدى ءدىني اپسانالارمەن ەگىز ءورىم ءسىڭىرىپ، تۇتىنا باستاعانىمىز قاشان؟

جالپى، كەيىنگى كەزدە جالپى رۋحانيات الەمىندەگى دۇرمەكتەر جايىندا شانشۋ بولىپ قادالاتىن قاڭقۋلار كوبەيدى. شىن مانىندە، حالىقتىڭ اراسىندا كۇدىك پەن كۇمان زورايىپ كەتتى. ءوزىنىڭ رۋحاني كەڭىستىگىن، سەنىم ۇياسىن قىزعىشتاي قورىپ، قانداي كۇرەس جولىمەن بولسىن، قورعاپ قالعىسى كەلەتىن، سول جولدا ۇرپاعىن ساقتاپ، باۋىرىنان وسكەن بالا-شاعاسىنا قازاقى تاربيە بەرىپ، بابالار اماناتىن كەلەشەككە ۇلاستىرۋعا اڭسارلى جالپاق جۇرتتىڭ بۇل تىلەگىنە دە قارسى شىعۋعا بولمايدى. كەزىندە تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان اۆتورلاردىڭ ءبىرى مەنى «جەڭگەن» بولاتىن، تۇراقتى ءسوز تىركەسىندەگى ءسارۋاردىڭ سانى 99 ەمەس 99 مىڭ ەكەنىن ءوز الىنشە دالەلدەپ. مىنە، سودان بەرى قانشا جىل وتسە دە، احۋالدىڭ سيقىن كورىپ وتىرسىزدار. مەن ءدال قازىرگىدەي، سول كەزدە دە ءوز پىكىرىمنىڭ بيىگىندە قالعانمىن. بىراق ودان بەرى قانشاما جىلدار وتسە دە، ءبىزدىڭ قوعامدا ەشتەڭە وزگەرە قويعان جوق. وكىنىشكە قاراي، كوپ نارسە كەرى كەتىپ، عىلىمعا يەك ارتقان سالماقتى، سالاۋاتتى سىن جويىلا باستادى. بار دەسەڭىز دە، كوبى سول باياعى بارماق باسپاي، كوز قىسپاي دەڭگەيدىڭ توڭىرەگىندە. قازىر شىن ايتساڭ دا، بىردەڭە ءبىلىپ سىن ايتساڭ دا جۇرت بۇرتاڭداپ رەنجيتىن بولعان. رەنجىگەنىڭ نە، ەر-توقىمىن باۋىرىنا الىپ تۋلاپ، ءتىپتى كورمەي كەتۋگە دايىن. ءدىن — ساياساتقا ەمەس، تاريحي تانىمنىڭ قۇرالىنا، عىلىمنىڭ نىسانىنا اينالمايىنشا; ءدىني اڭىز، ءاپسانا، قيسسا اتاۋلى بەلگىلى ءبىر ماقساتتى ساۋدادان تىس تۇرمايىنشا، قالعان ارەكەتتىڭ ءبارى وسىلاي بولىپ، سيىرقۇيىمشاقتانا بەرۋى زاڭدى. بولماسا، بۇل ماسەلەلەردىڭ ءمان-جايىن، بايىبىن بىلەتىن ساۋاتتى ماماندار بار عوي، شۇكىر، كەزەڭى مەن كەزەگى قاتار كەلگەنىن بىلسە، فولكلورتانۋ، ەتنوگرافيا مەن ءدىنتانۋدىڭ جايىن جىكتەپ، جىلىكتەپ بەرە الاتىن.

ال بۇگىنگى احۋالدىڭ كەسكىن-كەيپى مىناۋ: بۇل ءونىمنىڭ قالقاسىندا قانداي پيعىل، مۇددە، تەرىس ءدىني رەڭك جاتۋى مۇمكىن ەكەنىن اركىم ءوز الىنشە سان ساققا جۇگىرتۋدەن اسا الماي، ازىرگە تەك باستارىن ۇستاپ، داعدارۋمەن وتىر. سول ءۇشىن دە كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ قاۋىم وكىلدەرى الاڭداۋشىلىق تانىتۋدا. ءتىپتى كەيبىرەۋلەردىڭ ماسەلەنى بەلىنەن بۇراپ، تىم ساياسيلاندىرىپ جىبەرۋگە پەيىلدى ەكەنى بايقالۋدا. وزبەك اكا ايتقان: «ءار كاللادا ءبىر گاپ!» — دەگەن سول. ءبىر بايقاعانىم، قانشا جەردەن «بابالار ءسوزى» جۇزتومدىعىنداعى ءدىني داستانداردان قيىپ الىنعان شاعىن ءماتىن ۇزىكتەرىنە ەكى جەردە سىلتەمە (سالت-ءداستۇر سويلەيدى، 45, 153-بب) جاسالسا دا، مازمۇن قۇراۋشى بۇكىل قيسسا، اڭىز، ءاپسانا قىتاي قازاقتارىنىڭ اراسىنداعى «قاريالاردان ەستىدىم» دەگەن ءبىر عانا ەتنوگراف جەتكىزگەن، تۇپنۇسقالىلىعى قازاقستاننىڭ ءتۇرلى ايماقتارىنان جينالعان ماتىندەرمەن سالىستىرمالى-سالعاستىرمالى ءتاسىل ارقىلى بەتتەستىرىپ، تەكسەرۋ جاساۋعا ىنتا قويىلماعان سياقتى. ايتپەسە، وزدەرى ءبىر عانا جەردە تامىرعا ءدال تۇسكەن تاسىلمەن: «بۇل حيكايا قىزىلوردا وبلىسى بۇقارباي باتىر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى تولەگەنوۆ جىلقايداردىڭ ايتۋىنان جازىپ الىندى» (سالت-ءداستۇر سويلەيدى، 164-ب), — دەيتىن سىڭار اۋىز سويلەم عوي جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ءاربىر اڭىز، ءاپسانا، حيكايانىڭ تۇسىنىكتەمەسىنەن كۇتكەنى.

ال ەندى كىتاپتىڭ مازمۇنىن تىندەۋشى ءدىني رەڭك پەن يسلامي تۇلعالاردىڭ ەسىمىنسىز وقىساڭ، كادۋىلگى قازاقى سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ، نانىم-سەنىم نۇسقالارى بولىپ شىعا كەلەدى. نەگىزى، نيەتى تەرىس ەمەس، تەك فولكلورتانۋ، ەتنوگرافيا عىلىمدارى جولعا قويعان تەوريالىق، ادىستەمەلىك زەرتتەۋلەر قاعيداتى جەتىسپەي تۇر دەمەسەڭ. سول ءۇشىن دە بۇل كىتاپتى تۇگەل ىسكە العىسىز ەتىپ، كۇستانالاپ، بىردەن كۇرەسىنگە يتەرىپ تاستاي الماس ەدىك. كەرىسىنشە، كۇمان مەن كۇدىكتى سەيىلتىپ، حرەستوماتيا رەتىندە پايدالانىپ، ول ءۇشىن مالىمەتتەرىن تولىق ەلەپ، ەكشەپ، عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرىپ، فولكلورتانۋ تەوريالارىنا سۇيەنىپ، ءتول توپىراعىمىزداعى زەرتتەلگەن، عىلىمي اينالىمدا بۇرىننان بار مۇرالارمەن بەتتەستىرە زەردەلەۋگە دە بولادى. ارينە، ورتادان تومەن دەڭگەيدەگى قوعامدىق پىكىرلەر لەگى مۇندايلىق جۇمىسقا مۇرسات قالدىرسا. كوكتەمدە، كوبەلى مۇزدىڭ استىمەن جىلىستاپ اعىپ جاتاتىن قىزىل سۋ دەگەندى كورگەندەرىڭىز بار شىعار، كورمەسەڭىزدەر دە ءسوز جوق. نەگىزى، سونىڭ جايىن دا ءبىر ويلاپ قويعان دۇرىس. ارينە، جەكە ۇددە مەن قوعامدىق مۇددە توعىسقان نەمەسە مۇلدەم توعىسپايتىن جەردە ەش نارسەگە تاڭعالۋعا بولمايدى. جەل تۇرماسا، ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى. ونىڭ ۇستىنە قامىس دەگەن قاسقانىڭ دا ۇكىسى اناۋ-مىناۋعا بۇلعاقتاي بەرمەيدى. اشىپ ايتساڭ — بىرەۋدىڭ كوڭىلىنە تيەتىن شىعار، ايتپاساڭ — قازاقتىڭ رۋحاني ساباسى قىرىق جەردەن شۇرق تەسىك بولىپ، ءدىني-تانىمدىق كەڭىستىگىنىڭ كۇيى تايىپ، ءدىني يدەولوگيانىڭ حالىقتان ءبولىنىپ بارا جاتقانى جاسىرىن جاعداي ما؟ شىنىن ايتقاندا، ەلدە ەس-ۋىش قالماعاندىقتان ەمەس، نەگە ەكەنى تۇسىنىكسىز، قاتار جۇرگەن دوس-دۇشپاندى ايىرا المايتىن ءدۇدامال جاعدايعا جەتتىك.

ازىرگە بۇل توڭىرەكتى تورلاعان پىكىرلەردىڭ قاتارىندا ءبىزدى تۇشىندىرعانى بەلگىلى فولكلورتانۋشى عالىمدار ت. قوڭىراتباي مەن ك. ماتىجانوۆتىڭ شاعىن لەبىزدەرى. اسىرەسە «فولكلورداعى سالت-سانا كورىنىستەرىن سارالاۋدىڭ اكسيولوگيالىق ارقاۋى» تاقىرىبىنداعى تىنىسبەك ۇستازىمىزدىڭ اكسيولوگياعا، ياعني عىلىمي تەورياعا، قۇندىلىق اتاۋلىنىڭ تابيعاتى مەن ءتۇرلى فاكتورلىق بايلانىسقا قاتىستى ايتقان تۇجىرىمى شاعىن بولعانىمەن، شاقپاقتىڭ شاقىلىنداي بولىپ ەرەكشە جارق-جۇرت ەتىپ تۇر: «وسىنىڭ ءبارى فولكلورتانۋ عىلىمىنىڭ نىسانى بولىپ تابىلىپ، ونىڭ ەتنوگرافيا، ادەبيەتتانۋ، ەتنومۋزىكولوگيا سياقتى تارماقتارى ارقىلى شەشىلۋگە ءتيىس... تەوريالىق فولكلورتانۋدىڭ تانىمدىق تايانىشتارىنا تابان تىرەيتىن كۇردەلى ماسەلە... وسىنىڭ وزىنەن قازاق فولكلورىنداعى تاڭىرشىلدىك پەن يسلام كورىنىستەرىن زەرتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگى بايقالادى...». ال ءبىزدىڭ كەيبىر «دوستارىمىز» نە ىستەدى؟ نە ىستەۋشى ەدى، سول باياعى قازاقى قالىپپەن «ءاپ-ادەمى ءاننىڭ» اقىرىن دابىرا داۋعا اينالدىرىپ تىندى. جالپى، فولكلوردىڭ كوپقاباتتى قۇبىلىس ەكەنىن، ونداعى نانىم-سەنىم كورىنىستەرىن ءبىر عانا ەتنوگرافيالىق كەزەڭگە تەلۋگە بولمايتىنىن، ولاردىڭ سان عاسىرلار بويىندا قالىپتاساتىنىن ايتقان عالىمنىڭ نۇكتەلى ءسوزى مىناۋ: «تاريحي دامۋ مەن ءدىني نانىم-سەنىمدەردىڭ دامۋىن شاتاستىرۋدىڭ كەمشىلىگى وسىندا. تاريح — ءومىردىڭ ارقاۋى، ال نانىم-سەنىم –– جول-جونەكەي قوسىلىپ، ءتۇرلى وزگەرىستەرگە ۇشىرىپ وتىراتىن قۇبىلىس». ولاي بولسا، «ءدىني-يدەولوگيالىق ۇدەرىس وزگەرىسكە بەيىم» ەكەنىنە ءسىزدىڭ دە كوزىڭىز جەتىپ، كوڭىلىڭىز سەنە باستاعان بولار؟ دەسە دە سول «وزگەرىس» دەگەن قۇرىماعىر عوي سان قۇبىلىپ، اقىرى: «نەگە وزگەرتەدى؟» — دەگەن سۇراققا اينالىپ، ءدۇيىم جۇرتتىڭ جانىنا جاي تاپتىرماي وتىرعانى.

بەرىك ءجۇسىپوۆ، فولكلورتانۋشى

Abai.kz