قازاق تاريحىندا ەلدىڭ بىرلىگى مەن جەردىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋدا، رۋ-تايپا اراسىنداعى داۋ-دامايدى شەشۋدە، سىرتقى ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتۋدا بيلەردىڭ ورنى ەرەكشە. اسىرەسە XVIII–XIX عاسىرلاردا قازاق قوعامىنداعى بيلەر ەل باسقارۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسىپ، حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن قورعاعان. سولاردىڭ قاتارىندا نايماننىڭ ماتايىنان شىققان قارا بي، ەسەنكەلدى بي، بايەكە بي، ساسان بي، بوقاش بي، ءساتتىباي بي، بايبولات بي سەكىلدى تۇلعالاردىڭ ەسىمى ايرىقشا اتالادى.

بۇل بيلەردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى قازاق حالقىنىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان كەيىنگى تاريحي تاعدىرىمەن، ىلە وڭىرىنە قونىستانۋىمەن، سونداي-اق رەسەي مەن تسين يمپەريالارى اراسىنداعى ساياسي شەكارالاردىڭ قالىپتاسۋىمەن تىعىز بايلانىستى.

1. قارا بي

قارا بي (ەسىرگەپ جاڭعابىلۇلى، شامامەن 1690–1780) – بي، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. ابىلاي سۇلتان زامانىندا ورتا ءجۇزدىڭ نايمان تايپاسى ماتاي رۋىنان شىققان اتاقتى بيلەردىڭ ءبىرى.

ەسىرگەپ جاڭعابىلۇلى جاستايىنان ەل ىسىنە ارالاسىپ، رۋىنىڭ ءسوزىن ۇستاعان. قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگىمەن، كۇردەلى تالاس-تارتىستاردىڭ قيسىنىن تاۋىپ شەشۋىمەن، ەكى جاقتىڭ دا ۋاجىنە توقتاۋ سالىپ، مامىلەگە كەلتىرە بىلەتىن تاپقىرلىعى جانە شەشەندىگىمەن ەلگە تانىلعان. ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ ءوز اتى مەن شىققان تەگى ەل اراسىندا ەسكەرۋسىز قالىپ، قايىپ بي، عايىپ بي، قارا بي دەگەن اتتارمەن اتالىپ كەتكەنى ايتىلادى.

ءبيدىڭ ونەگەلى ءارى اڭىزعا تولى ءومىرى قىتاي قازاقتارىنان شىققان ايگىلى اقىن دوسبەر ساۋرىقۇلىنىڭ «ەسەنكەلدى» داستانىندا كەڭىنەن سۋرەتتەلەدى. داستاندا قارا ءبيدىڭ اتالاس اعاسى تىلەۋبەردىنىڭ ءۇش ۇلىنىڭ جاۋگەرشىلىك زاماندا ناعاشىلارىن پانالاپ كەتكەنى، كەيىن قارا ءبيدىڭ كومەگىمەن ەلگە ورالعانى جىرلانادى.

قارا بي تۋرالى تاعى ءبىر دەرەك 1742 جىلعى 28 قىركۇيەكتە رەسەي جاياۋ اسكەر پولكىنىڭ مايورى ك. ميللەردىڭ كۇندەلىگىندە كەزدەسەدى. وندا ەسىرگەپ نايمان تايپاسىنىڭ ءسوز ۇستار بيلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلگەن.

1769 جىلى ابىلاي سۇلتان ۇلى ءۋاليدى پەكينگە ەلشىلىككە اتتاندىرعاندا، ەلشىلىك قۇرامىندا بۇقار جىراۋدىڭ ۇلى جارىلعاپ بي مەن ەسىرگەپ بي دە اقىلشى رەتىندە بىرگە بارعان. بۇل تۋرالى ج. ارتىقباەۆتىڭ «ابىلاي حان» اتتى ەڭبەگىندە مالىمەت بەرىلگەن (نۇر-سۇلتان، 2019, 236–237-بب.).

2002 جىلى «پاراسات» جۋرنالىندا جاريالانعان دەرەككە سۇيەنسەك، قارا ءبيدىڭ سۇيەگى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنگەن. ول زاماندا ابىلاي حاننىڭ قاسىنان تابىلعان بيلەر مەن باتىرلاردىڭ سۇيەگىن وسى قاسيەتتى مەكەنگە اكەلىپ جەرلەۋ ءداستۇرى بولعانى ايتىلادى.

قارا بي تاۋكە حان مەن ابىلاي حان داۋىرىندە ەل ىسىنە ارالاسىپ، اتاق-داڭقى اڭىزعا اينالعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ديپلومات رەتىندە تاريحتا قالدى.

قارا ءبيدىڭ ۇرپاقتارى قازىرگى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىنداعى ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ توعىزتاراۋ جانە قۇلجا اۋداندارىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ولاردىڭ ءبىر بولىگى الماتى قالاسىنا، الماتى جانە جەتىسۋ وبلىستارىنا قونىس اۋدارىپ، تۇراقتاپ وتىر.

2. ەسەنكەلدى بي

ەسەنكەلدى بي قوجانازارۇلى (شامامەن 1718–1800) – XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ اتاقتى ءبيى ءارى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى ازاتتىق سوعىستا الدىڭعى شەپتە جۇرگەن قولباسشىلاردىڭ ءبىرى.

رۋى – ورتا ءجۇز قۇرامىنداعى نايمان تايپاسىنىڭ ماتاي رۋى، قىزاي تارماعى.

1723 جىلى قىس قاتتى بولىپ، قازاق دالاسىندا جۇت ورىن الادى. وسى جاعدايدى پايدالانعان جوڭعار حاندىعى 70 مىڭ قولمەن قازاق جەرىنە باسىپ كىرىپ، ەل باسىنا ايگىلى «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» زامانى تۋادى.

وسى سوعىس كەزىندە اتاقتى باتىر قوجانازار وزىنە ەرگەن باتىرلاردى، ونىڭ ىشىندە ون جەتى جاسار قىزى كۇلاندا دا بار، ەرتىپ، قىزىلجار دەگەن اسۋعا بەكىنىپ، جاۋدىڭ جولىن بوگەپ، اۋعان ەلدىڭ اماندىعىن كۇزەتەدى. الايدا سوعىستا باتىرلاردىڭ ءبارى قازا تاۋىپ، قوجانازاردىڭ ءۇش ۇلى جەتىم قالادى. جەسىر ايەل مەن ءۇش جەتىمنىڭ تاعدىرى تالقىعا ءتۇسىپ، اقىرى ولار ناعاشى جۇرتى سارى ءۇيسىندى پانالايدى.

ءۇش جەتىمنىڭ ورتانشىسى ەسەنكەلدى ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ، ازامات بولا باستاعاندا، نايمان ماتايدىڭ قارا ءبيى سارى ءۇيسىن ەلىنە كەزەكتى جەسىر داۋى، جەر داۋى جانە بارىمتاعا بايلانىستى داۋلارمەن بارعان ساپارىندا اعايىندى ءۇش جەتىم مەن ولاردىڭ شەشەسىن تانىپ، داۋلاسقان ءىسىن دوعارىپ، ولاردى ءوز ەلىنە الىپ قايتادى.

ەلىنە كەلگەن ەسەنكەلدى اعاسى قارا ءبيدىڭ تاربيەسىمەن ەل ىسىنە ارالاسىپ، بيلىك ايتا باستايدى. جاۋگەرشىلىك زاماندا قولىنا قارۋ الىپ، جاۋعا قارسى اتتانىپ، نايماننىڭ داڭقتى باتىرى قابانبايدىڭ وڭ جاعىنان تابىلعانى ايتىلادى.

كەيىنگى جىلدارى تسين پاتشالىعىنىڭ وردا كۇندەلىكتەرىنەن تابىلعان دەرەكتەردە ابىلاي حان قالماقتاردىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن كەزدە سول ەلگە بارعان قازاق ەلشىلەرىنىڭ قۇرامىندا ەسەنكەلدى ءبيدىڭ دە بولعانى جازىلادى.

1757 جىلى ەسەنكەلدى باتىر دورتۋىلدىڭ توبەت ءبيى باستاعان 11 ادامدىق دەلەگاتسيا قۇرامىندا پەكينگە ابىلاي حاننىڭ اتىنان ەلشىلىككە بارعان. بۇل وقيعالار قىتاي قازاقتارىنان شىققان اقىن دوسبەر ساۋرىقۇلىنىڭ «ەسەنكەلدى باتىر» داستانىندا جان-جاقتى سۋرەتتەلەدى.

تاريحشى قۇربانعالي ءحاليدتىڭ دەرەكتەرىندە 1750 جىلعى لايسۋ–مامىرسۋ كەلىسىمىنىڭ باسى-قاسىندا ەسەنكەلدى ءبيدىڭ بولعانى، سونداي-اق كەيىن قىتايمەن جۇرگىزىلگەن شەكارالىق كەلىسسوزدەر بارىسىندا ونىڭ مىقتى مامىلەگەر رەتىندە كوزگە تۇسكەنى ايتىلادى.

ابىلاي حاننىڭ شىعىس ساياساتىنداعى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – جوڭعاردان ازات ەتىلگەن بايىرعى اتامەكەنگە قازاق كوشىن قايتا باعىتتاۋ ەدى. وسى ۇدەرىستە قابانباي باتىر مەن ەسەنكەلدى ءبيدىڭ اقىل-پاراساتى مەن كۇش-جىگەرى ماڭىزدى ءرول اتقاردى.

ماتاي قۇرامىنداعى قىزاي رۋلارى ءتاڭىرتاۋدىڭ باتىس جانە سولتۇستىك الابىنا قونىستانا باستاعان كەزدە ۇلىسارالىق جانە تايپاارالىق تالاس-تارتىستارعا تاپ بولدى. كوشپەلى قوعامنىڭ «ەل تورەسىز، جەر توبەسىز بولمايدى» دەگەن ەجەلگى قاعيداسى بويىنشا ەلدىڭ باسىن قوسىپ، جەر ماسەلەسىن شەشۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى.

وسى كەزدە ەسەنكەلدى بي ەل ءسوزىن ۇستايتىن بەدەلدى 170 ادامدى باستاپ، رەسەي ىقپالىنا ءوتىپ كەتكەن ءادىل تورەنىڭ ورداسىنا ارنايى بارىپ، ونىڭ 12 جاستاعى ساما ەسىمدى ۇلىن تورە ەتىپ سۇراپ الادى. ءسويتىپ، قىزاي ەلىن ءبىرتۇتاس ەل رەتىندە جاڭا قونىسقا كوشىرىپ اكەلەدى.

تورەسى بار، ەل ءىسىن جۇرگىزەتىن بەدەلدى ءبيى بار، بەس قارۋى ساي باتىرى ات ۇستىندە جۇرگەن قىزاي ەلى جاڭا قونىستا ءوسىپ-وركەندەي باستايدى.

3. بايەكە بي

بايەكە جازىلبەكۇلى (1820–1890) – بي، قوعام قايراتكەرى. ورتا ءجۇز قۇرامىنداعى نايمان تايپاسىنىڭ ماتاي رۋى، قىزاي تارماعىنان شىققان.

جوڭعار حاندىعى جەڭىلگەننەن كەيىن قازىرگى سولتۇستىك شىڭجاڭ اۋماعىنداعى قازاقتىڭ بايىرعى جەرلەرىندە كوپتەگەن جايلاۋ بوساپ قالدى. جانىبەك باتىر باستاعان كەرەي تايپالارى التايعا كەلىپ قونىستانسا، قابانباي مەن ەسەنكەلدى باتىرلار باستاعان نايماننىڭ قاراكەرەي جانە ماتاي رۋلارىنىڭ ءبىر بولىگى الاكولدى جاعالاي، تارباعاتاي تاۋلارىن اينالا قونىستاندى.

سوعىس اياقتالىپ، ەلدە تىنىشتىق ورناعان سوڭ حالىقتىڭ مال سانى كوبەيىپ، ەلدىڭ سانى ارتتى. كەڭ دالادا ءشوپتىڭ شۇيگىنىن، سۋدىڭ تۇنىعىن ىزدەگەن كوشپەلى حالىق جاڭا ءورىس پەن قونىس قاراستىرا باستادى.

وسىلايشا قىزايدىڭ ءتورت بالاسى ءۇش بولىس ەل بولىپ، بايەكە بي، ساسان بي، بۇقاش بي، ءساتتىباي بي باستاعان ءتورت ءبيدىڭ باسشىلىعىمەن ءتاڭىرتاۋدىڭ بىرنەشە اسۋىن اسىپ، جەر جانناتى ىلە وڭىرىنە كەلىپ قونىستاندى.

1820 جىلى توقتا-بارلىقتا اۋليەلىگىمەن الىس-جاقىنعا اتى شىققان بالاپان دەگەن كىسىنىڭ نەمەرەسى بولىپ دۇنيەگە كەلگەن بايەكە جازىلبەكۇلى ىقپالدى ءارى بەدەلدى اۋلەتتىڭ تاربيەسىن كورىپ، 16 جاسىنان باستاپ بيلىك ايتىپ، ەل كوزىنە تۇسە باستايدى.

اتالاس تۋىسى شوڭكە بي قارتايعان كەزدە بايەكە بي وتىز جاس شاماسىندا ەل بيلىگىن تولىق قولىنا الادى.

بۇل كەزدە رەسەي مەن تسين يمپەريالارى بۇكىل قازاق دالاسىن ءوز ىقپالدارىنا ءبولىپ العان ەدى. قازاقتار ءوز ەركىنەن تىس مەملەكەتتىك شەكارالارمەن بولىنگەن ەلگە اينالىپ، بۇرىنعى اعايىن اراسىنداعى جەر داۋى، جەسىر داۋى، بارىمتا سەكىلدى ماسەلەلەر حالىقارالىق سيپات الا باستادى.

شەشەندىگى مەن ۇتقىر بيلىگى ارقىلى اينالاسىنا ىقپال ەتكەن بايەكە بي رەسەي مەن تسين وكىلدەرى قاتىسقان بىرلەسكەن سەز-سوتتا ەكى رەت توبە بي بولىپ، سوت ءىسىن جۇرگىزگەن.

بۇل جاعدايدى اقىن تاڭجارىق جولدىۇلى:

نيكولاي ول كەزدە وزگەرمەگەن،
جامەكەنى كىم بىلەدى، كوز كورمەگەن.
ءۇيسىن-نايمان قوسىلىپ سەز اشسا،
بايەكە ەشبىر جانعا ءسوز بەرمەگەن، – دەپ جىرلاعان.

بايەكە بي كۇردەلى تاريحي كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ، ەل مۇددەسى ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزدى. قىزايلار ىلە وڭىرىنە العاش قونىس اۋدارعان كەزدە بۇل ايماقتا ءومىر سۇرگەن موڭعول تايپالارىنىڭ اسكەري كۇشى السىرەگەنىمەن، ساياسي، ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق ىقپالى ءالى دە كۇشتى بولاتىن.

ولاردىڭ ءتىلىن تاۋىپ، كەلىسىمگە كەلە وتىرىپ، جايىلىمدىق جەرلەردى كەڭەيتۋ، سوعىستان السىرەگەن حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ، مال باسىن كوبەيتۋ جانە تسين يمپەرياسىنا تولەنەتىن الىم-سالىقتى ازايتۋ – بايەكە باستاعان ءتورت ءبيدىڭ جانە ساما تورە ۇرپاقتارىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى بولدى.

وسى ميسسيانى جالعاستىرۋ جولىندا بايەكە بي جەتپىسكە تاياعان شاعىندا قىتايدىڭ ءداستۇرلى جاڭا جىل مەرەكەسى قارساڭىندا تارتۋ-تارالعىسىن الىپ، كۇرە قالاسىنداعى (قازىرگى قحر شۇار ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبلىسى قورعاس اۋدانى) گەنەرال ورداسىنا بارادى.

بي گەنەرالعا ەلدىڭ جاعدايىن ايتىپ، ارىز-تالابىن جەتكىزگەندە، گەنەرال اشۋعا ءمىنىپ، ونى جەزدەن ورىلگەن دىراۋ قامشىمەن وتىز دۇرە سوعۋعا بۇيرىق بەرەدى. جاسى كەلىپ، دەنساۋلىعى السىرەگەن قارت بي وسى سوققىدان كەيىن توسەك تارتىپ جاتىپ قالادى. ەلىنە ارەڭ جەتىپ، كوپ ۇزاماي وتباسىنىڭ ورتاسىندا دۇنيەدەن وتەدى.

بايەكە ءبيدىڭ سۇيەگى قازىرگى ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ قۇلجا اۋدانىنداعى قازاقتان شىققان تانىمال رۋ باسىلارى، بيلەر، باتىرلار مەن تورەلەر جەرلەنەتىن سۇلتان ءۋايىس مازارىنا قويىلعان.

(تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءنابيجان مۇقامەتحانۇلى مەن تاۋحيدين زامانۇلىنىڭ زەرتتەۋلەرى مەن جازبالارى نەگىز ەتىلدى.)

4. ساسان بي

ساسان كيىكبايۇلى (1818–1893) قازاقستاندا دۇنيەگە كەلگەن. كەيبىر دەرەكتەردە ونىڭ تۋعان جەرى زايسان ءوڭىرى دەپ كورسەتىلسە، باسقا دەرەكتەردە قازىرگى جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ بوكتەرى اتالادى. 1893 جىلى كۇنەستە قايتىس بولىپ، سۇيەگى قازىرگى قۇلجا اۋدانىنداعى سۇلتان ءۋايىس مازارىنا جەرلەنگەن.

رۋى – نايمان–ماتاي–قىزاي–بەگىمبەت.

اكەسى كيىكباي بي ايتۋعانۇلى ءوز داۋىرىندە داۋلەتتى ءارى بەدەلدى ادام بولعان. اتاقتى ءبىرجان سال مەن سارانىڭ ايتىسىندا ءبىرجان سال ارعىننىڭ يگى جاقسىلارىن ماقتان ەتكەندە، سارا نايماننىڭ بەلگىلى تۇلعالارىن ولەڭگە قوسىپ:

بوتاباي، سابىربەك پەن قۇت بايانباي،
ساسان بي شاپتى كەشە جاۋعا ايانباي.
شىنىمەن قۇلاش ۇرىپ، سامعاي بەرسەم،
قالاسىڭ جەتپەك تۇگىل جەر تايانباي، – دەگەن.

سونداي-اق مىڭبوسىن مەن ماۋەن ايتىسىندا:

قۇتىرعان قوڭتايجىمەن سايىسقاندا،
بولادى ارعىن، تورعاي الاش ۇقتى.
قانعاجار، ەر بوتاباي باتىرلارمەن،
ساسان بي، قۇربانعالي جانە شىقتى، – دەگەن جولدار كەزدەسەدى.

تاڭجارىق جولدىۇلىنىڭ ءبىر ولەڭىندە دە:

قازاقتىڭ ەكى ءجۇز جىل ار جاعىندا،
توزدىرعان بىردەن-ءبىرى جاۋشا شاۋىپ.
جوسىعان ۇرىككەن قويداي تاۋ مەن تاسقا،
جان باعىپ، بالدىرعان جەپ، قايىڭ ساۋىپ.
قازاقتىڭ سول سەرگەلدەڭ داۋىرىندە،
جوڭعاردان كەلگەن ۇركىپ، قىزاي اۋىپ.
بايەكە، ساسان، بۇقاش باستاپ كەلىپ،
ىلەدەن ورىن العان مەكەن تاۋىپ، – دەپ جىرلانادى.

اقىندار شىعارمالارىنا ارقاۋ بولعان ساسان كيىكبايۇلى بالا كەزىنەن ەل كوزىنە ءتۇسىپ، جاسىنان زەرەكتىگىمەن، العىرلىعىمەن بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرگەن. ول 16 جاسىندا بي اتانىپ، رەسەي يمپەرياسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ بەكىتۋىمەن 1836 جىلى، 18 جاسىندا، بي ءارى بولىس شەنىن العان.

ساسان كيىكبايۇلى ءوز داۋىرىندە تسين يمپەرياسى مەن رەسەي اراسىنداعى جەر داۋى، قۇن داۋى، جەسىر داۋى جانە باسقا دا داۋ-شارلارعا بىرنەشە رەت قاتىسىپ، بيلىك ايتقان. كوپ جاعدايدا توبە بي بولىپ، تورەلىك جاساعان.

ونىڭ ەل اراسىنداعى بەدەلى مەن قىزمەتىن ەسكەرگەن تسين وكىمەتى وعان «دىڭ ءداي حۋا ليڭ» دەگەن مانساپ بەرىپ، ارنايى ۇتىعا – توبەسىنە توتىقۇس قاۋىرسىنى تاعىلعان باس كيىم – تارتۋ ەتكەن. وسى ۇتىعا جانە ءومىر بويى پايدالانعان كۇمىس ءمورلى جۇزىگى كەيىنگى كەزگە دەيىن ساقتالعانى ايتىلادى.

1882 جىلى بايەكە، بۇقاش، ساسان، ءساتتىباي باستاعان قىزايدىڭ اتقامىنەرلەرى ىلە گەنەرالى ءجىن شۇنگە جولىعىپ، ءۇش مىڭنان استام قازاق وتباسىن ىلەگە كوشىرىپ، قونىستاندىرۋدى تالاپ ەتەدى. ولاردىڭ بۇل تالابى سول جىلدىڭ جەتىنشى ايىندا بەكىتىلىپ، قىزايلار ءۇش باعىت بويىنشا ەجەلگى قونىسى ىلە وڭىرىنە قاراي كوشەدى.

سول كەزدەگى ىلە گەنەرال ۇكىمەتىنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا كۇنەستە العاش رەت اقالاقشىلىق جۇيەسى ەنگىزىلىپ، ساسان بەگىمبەت-دەربىستىڭ، بايەكە تايىربەردىنىڭ، بۇقاش تاڭىربەردىنىڭ اقالاقشىسى بولىپ سايلانادى.

ساسان بي ءۇش رەت نەكەگە تۇرعان. بايبىشەسى ماليكەدەن (قاراكەرەيدىڭ قىزى) قاسەكە، نۇپتەكە، ءالىمجان، تەرگەۋسىز اتتى ءتورت ۇلى جانە ۇلىقان اتتى ءبىر قىزى دۇنيەگە كەلگەن. ەكىنشى ايەلى اداستان (قۇتتىمبەت اۋىلىنىڭ قىزى) نۇپتەبەك، جايىربەك، ەركىنبەك اتتى ءۇش ۇلى جانە زينات، يزات اتتى ەكى قىزى تۋعان. كىشى ايەلى دەلگىردەن ءبىر ۇل دۇنيەگە كەلگەنىمەن، ول ەرتە قايتىس بولىپ، كەيىن دەلگىر قۇرساق كوتەرمەگەن سوڭ، اداستان تۋعان جايىربەكتى باۋىرىنا سالىپ، ەر جەتكىزەدى.

ساساننىڭ جەتى ۇلى دا ءوز ءداۋىرىنىڭ ەلگە تانىمال ازاماتتارى بولىپ، بيلىك جۇرگىزىپ، داۋلەت جيناعان. سونىمەن بىرگە كەڭەس وداعى كەزىندەگى اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىننەن قاشقان قازاقتارعا پانا بولعان.

1894 جىلى بەگىمبەت رۋىنىڭ بولىسى ساسان كيىكبايۇلىنىڭ اسى كۇنەستىڭ اقوزەن جايلاۋىندا بەرىلگەن. اسقا بۇكىل قىزاي ەلى شاقىرىلىپ، جۇزدەن استام ءۇي تىگىلىپ، قوناقتار كۇتىلىپ، ات شاپتىرىلعان.

ال 1924 جىلى نۇپتەبەك ساسانۇلىنىڭ اسى شىعىس تۇركىستانداعى قىزاي ەلى بەرگەن ءىرى ءتورت استىڭ ءبىرى بولعان. ول اس قوڭىر قۇلجا، بۇلعىنشى جانە تويەكەن استارىمەن قاتار اتالادى.

(بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى (PhD) الىبەك ىدىرىسۇلىنىڭ جازباسى نەگىز ەتىلدى.)

5. بوقاش بي

ەسەنكەلدى باتىر قايتىس بولعان سوڭ، ول كىسىنىڭ ورنىنا بالاسى كوسەت بي بولادى. كوسەت بي دۇنيە سالعان سوڭ، اتالاس تۋىسى بەردىكە (رۋى قۇتتىمبەت) بيلىك جۇرگىزەدى. بۇل جىلداردا رەسەي يمپەرياسى قازاق ەلىن تولىقتاي وتارىنا اينالدىرىپ، حاندىق، سۇلتاندىق ءتۇزىمدى جويىپ، بولىستىق باسقارۋ ءتارتىبىن ەنگىزگەندە، كوسەت ءبيدىڭ ۇلى بوقاش ون سەگىز جاسقا تولىپ، العاشقى بولىستىق بيلىكتى ءوز قولىنا الادى. وسى ارالىقتا قىزاي رۋىنىڭ مال باسى كوبەيىپ، ءتۇتىن سانى دا ەسەلەپ ارتادى دا، قىزاي انانىڭ ەكىنشى جارىنان سۇيگەن كىشى ۇلدارى بەگىمبەت پەن دەربىستىڭ ۇرپاقتارى بىرىگىپ ءبىر بولىس ەل بولسا، قىزاي انانىڭ ەكىنشى ۇلى مەڭىستەن تاراعان تىلەۋبەردىنىڭ ۇرپاقتارى دا ءوز الدىنا ءبىر بولىس ەل بولىپ ءبولىنىپ شىعادى دا، وسى ءۇش بولىس ەل بىرتىندەپ قازىرگى قحر-نىڭ تارباعاتاي وڭىرىنە قاراي كوش باعىتىن بۇرادى. ەسەنكەلدى باتىردىڭ ۇرپاعى، ىرگەلى، وسكەن ەلدىڭ جاس بولىسى رەتىندە بوقاش بۇكىل قىزاي رۋىنىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە ايىرىقشا نازار اۋدارا وتىرىپ، ىلەگە بەت العان ۇلكەن كوشتىڭ باسى-قاسىندا جۇرەدى. بوقاش ءبيدىڭ بي رەتىندە اتقارعان جۇمىسى، تايپالار اراسىنداعى ءرولى تۋرالى بىزگە جەتكەن دەرەك پەن شەجىرەگە تۇسكەن اڭىز-اڭگىمەلەر قازىرشە تاپشى بولعاندىقتان، اڭگىمەنى وسىمەن اياقتايمىز.

6. ءساتتىباي بي

ءساتتىباي قۋاندىقۇلى (شامامەن 1824–1909) – XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن بي، قوعام قايراتكەرى.

قازىرگى قازاقستان اۋماعىنداعى اياكوز–الاكول وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپ، سەكسەننەن اسقان شاعىندا قازىرگى قحر شۇار ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ توعىزتاراۋ اۋدانىنداعى اعارسىن اۋىلىنىڭ ناۋا جايلاۋىندا قايتىس بولعان. سۇيەگى سۇلتان ءۋايىس مازارىنا جەرلەنگەن.

ءساتتىباي قۋاندىقۇلى نايمان تايپاسىنىڭ ايگىلى ءبيى ەسىرگەپتىڭ (قارا ءبيدىڭ) كىندىگىنەن تاراعان بەسىنشى ۇرپاعى رەتىندە جاستايىنان اتقا ءمىنىپ، ەل ىشىندەگى ءىرىلى-ۇساقتى داۋ-دامايلارعا ءادىل تورەلىك ايتىپ، حالىققا تانىلعان.

قىزايلار ەمىل وزەنىنىڭ جاعاسىنان ىلە وڭىرىنە قاراي كوشكەن كەزدە ەل اراسىندا بەدەلدى بولعان، كوشتىڭ باعىتىن انىقتاپ، بارىسىن ۇيىمداستىرعان ءتورت ءبيدىڭ ءبىرى رەتىندە حالىق جادىندا ساقتالعان. قارا ءبيدىڭ ۇرپاعى بولعاندىقتان دا بيلەر اراسىندا ءسوزى ءوتىمدى، بەدەلى جوعارى بولعان.

ىلەگە كەلگەننەن كەيىن قىزايدىڭ تورەسى ساما اۋىلىمەن قاناتتاس، ىرگەلەس قونىستانىپ، اقتاس جايلاۋىندا ىرگە تەبەدى. كەيىن ساما تورە اۋىلىمەن قۇداندالى بولىپ، نەمەرەسى ادىلبەك ابەنۇلىنا اۋاش تورەنىڭ قىزى اجار بيكەنى الىپ بەرەدى. ول زاماندا تورەلەر كەز كەلگەن ادامعا قىز بەرە بەرمەگەنى بەلگىلى.

كەيىن تىلەۋبەردىنىڭ جاڭعابىلدان تاراعان ۇرپاقتارى كوبەيىپ، ءبىر بولىس ەل بولعان كەزدە اقالاقشى دارۋباي ءسورتىۇلى ءساتتىباي ءبيدىڭ ابىرويى مەن بەدەلىن ەسكەرىپ، ونى ءوز رۋىنىڭ ىشىندە بولسىن دەگەن نيەتپەن وتىز سايلاۋىت جىگىتتى ەرتىپ بارىپ، نىلقىدان توعىزتاراۋعا كوشىرىپ اكەلەدى.

سول كەزدەگى بەدەلدى اقالاقشى دارۋباي ىلە وزەنىنىڭ ساعاسىنان قىستاۋ، قوجاعۇل جەرىنەن كوكتەۋ مەن جايلاۋ ءبولىپ بەرەدى.

بىردە كۇنەستەن ارنايى كەلگەن ساسان بي ءساتتىباي ءبيدىڭ اۋىلىنا ات باسىن تىرەيدى. كۇزدىڭ سوڭىندا كەرجايلاۋعا جىبەرىلگەن مالدىڭ ءبارى ءالى كەلمەگەندىكتەن، قوناقاسىعا قولدا بار ايعىر سويىلادى.

قوناقتار ايعىردى مالدىڭ باسى دەپ سويعىزۋعا قارسىلىق بىلدىرگەنىمەن، «ولىمنەن ۇيات كۇشتى» دەپ ساناعان ءساتتىباي بي ايتقانىنان قايتپاي، ايعىردى سويعىزادى. وسىدان كەيىن ەل اراسىندا بۇل اۋىل «قوناعاسىعا ايعىر سويعان ءساتتىباي ءبيدىڭ اۋىلى» اتانىپ كەتكەن ەكەن.

ءساتتىباي ءبيدىڭ ءوزى جانە ونىڭ اۋىلى جونىندە كوپتەگەن اڭىز-اڭگىمەلەر ەل اراسىندا بۇگىنگە دەيىن ايتىلىپ كەلەدى.

7. بايبولات بي

بايبولات كوتەبايۇلى (1816–1885) – بي، قوعام قايراتكەرى. قازىرگى قحر-نىڭ تارباعاتاي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسىنەن جاستاي جەتىم قالىپ، باردام ناعاشىسىنىڭ مالىن باعىپ، وتباسىن اسىرايدى. وسى بارىستا ادال ەڭبەك، قاجىماس قاجىر-قايراتىمەن كوزگە تۇسەدى. ناعاشى جۇرتى جاساعان دابىرالى تويدا موڭعولدىڭ «شىنجىرلى بالۋانى» كەلىپ، مايدانعا شىققان قازاق بالۋاندارىن جىعىپ، توقتاتپايدى. وسى كەزدە دونەنىن ءمىنىپ، ناعاشى اتاسىنىڭ الدىنا كەلگەن بايبولات اتاسىنان باتا سۇراپ، شارشى الاڭعا شىعۋعا ءوتىنىش بىلدىرەدى دە، الگى موڭعول بالۋانىن جەڭىپ، الىس-جاقىنعا داڭقى كەتەدى.

1861 جىلى بايبولات كوتەبايۇلى قاسىنا قۇتتىباي، قىلىش دەگەن باتىرلاردى ەرتىپ، ىلە وڭىرىنە كەلىپ قونىس شولىپ قايتادى. ول زاماندا ىلە، تارباعاتاي وڭىرىندە كوتەرىلىس شىعىپ، تسين پاتشالىعىنىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى بيلىگى السىرەپ، ىلەنىڭ ءبىراز جەرىن ءالاحان (حالىق قارا سۇلتان اتاپ كەتكەن) دەگەن كىسى بيلەپ تۇرعان بولاتىن. بايبولات سول كىسىنىڭ الدىنا بارىپ، ەلىن باستاپ كوشىپ كەلۋگە ءورىس-قونىس سۇرايدى. قارا سۇلتان رۇقساتىن بەرىپ، بايبولات كوتەبايۇلىن باستاپ كەلگەن رۋىنىڭ بولىسى ەتىپ تاعايىنداپ، كوشىنىڭ الدى-ارتىن جيناپ كەلۋى ءۇشىن 25 اسكەر قوسىپ بەرەدى.

كەيىن قارا سۇلتاننىڭ الىم-سالىعى كوبەيىپ، جاڭادان كوشىپ كەلگەن رۋلارعا تىزەسىن باتىرادى. سالىق تولەۋدەن باس تارتقان اتالاس ورازاي، ەسەنعۇل رۋلارى شابۋىلعا ۇشىرايدى. وسى وقيعادان كەيىن بايەكە، بايبولات، ءابىتى قاتارلى رۋباسىلارى كەڭەسە كەلە، قايتادان رەسەي قارماعىنا كوشۋگە قامدانادى. 1881 جىلدارى جەتپىس پايىزى قازىمبەت رۋىنان قۇرالعان ءجۇز ءتۇتىندى باستاپ، بايبولات بي قازىرگى قازاقستاننىڭ جەتىسۋ وبلىسىنىڭ قاپال دەگەن جەرىنە كەلىپ ورنىعادى.

قاپتاعاي رۋىنىڭ باتىرى تانەكەنىڭ ۇلى ەسىمبەك بولىس ءوز قىزىن بايبولاتتىڭ ۇلى كۇنبولاتقا الىپ بەرىپ، قۇداندالى بولادى. ول زاماندا كەزەكتى بولىس سايلاۋلارىندا ءجۇز ءتۇتىن قىزايدىڭ داۋسى قاي رۋعا بەرىلسە، سول رۋ سايلاۋدا جەڭىپ شىعاتىن جاعداي قالىپتاسادى. بوسقىن بولىپ ءبىراز قيىندىقتى باستان وتكەرگەن ءجۇز ءتۇتىن قىزاي تىنىشتىققا قولى جەتىپ، شۇرايلى جەرگە قونىس تەپكەن سوڭ مال-باسى ارتىپ، داۋلەتى تاسيدى.

الماقتىڭ دا سالماعى بار دەگەندەي، رەسەي-تۇرىك سوعىسى كەزىندە جاردەم رەتىندە 1000 قوي اتاعان بايبولات بي يمپەراتور جاعىنان ناگرادتالىپ، فوتوسى پاتشا سارايىنا ىلىنەدى. سونىمەن بىرگە جالەلدين دەگەن تاتار وقىمىستىنى اۋىلىنا الدىرىپ، كيىز ءۇي تىگىپ، بالالارىن وقىتادى. ولاردىڭ ىشىنەن سۋىرىلىپ العا شىققاندارىن ورىنبور، ومبىعا جىبەرىپ، جالعاستىرىپ وقىتادى. مالدارىن جارمەڭكەگە جىبەرىپ ساتىپ، اعاششىلىق، تەمىرشىلىك كاسىپتەر اشىپ، رۋلاستارىن ەگىن ەگۋگە ۇيرەتىپ، وتىرىقشىلىققا ۇمتىلادى. جىل سايىن ىلەگە ادام جىبەرىپ، ول جاقتىڭ جاعدايىن ءجىتى قاداعالاپ تۇرادى.

قىزاي تورەسى قۇدايمەندە بايبولات بيگە بىلايشا ولەڭدەتىپ حات جازادى:

«ءۇشبۋ حات بايبولاتتاي قارا كوككە،
ارنالدى الىس كەتكەن اسىل تەككە.
مۇنداعى قىزاي-ساما تەگىس امان،
جاساعان بۇل جاقتاعى بەرگى بەتتە.

اۋىلىڭ قاتارىمنان كوشىپ ەدى،
قايتىپ كەل، تەڭ بەرەيىك نەسىبەنى.
حات جازىپ قۇدايمەندە شاقىرتتى، – دەپ،
ايتىپ قوي كوز كورگەنگە وسىنى ەندى».

تورەنىڭ سالەمىنە بايبولات بي بىلايشا جاۋاپ قايتارادى:

«سالەم دە، قۇدايمەندە تورەمىزگە،
بۇل جاققا ءدام تارتپاسا كەلەمىز بە؟
وسكەن جەر، قۇتتى ءورىسىن كىم قيادى؟
ەلىڭنەن بۇل جاقتاعى كۇدەر ۇزبە.
باس امان، جان ۇيادا تۇرار بولسا،
سىزبەنەن قاۋىشارمىز كەلەر كۇزدە».

دەگەنمەن، بايبولات ءبيدىڭ بۇل ارمانى ورىندالماي، مەرزىمى تولىپ، باقيلىق بولادى دا، ءوسىپ-ءونىپ، شاشاۋى شىقپاي 130 تۇتىننەن اسقان رۋلى ەلدى ۇياباسار ۇلى كۇنبولات ىلەگە قايتا كوشىرۋگە قامدانادى. بۇل كوشتى بارىنشا قۇپيا ۇستاپ، ەل جايلاۋعا قوتارىلا كوشكەندە بۇلار دا قوزعالا باستايدى. كوش اقىرىن جىلجىپ، قورعاس شەكاراسىنا جەتكەندە كۇزەتتەگى ورىس سولداتتارى بوگەيدى.

سولداتتار رۇقساتسىز كوشكەن ەلدى گەنەرال الاتاۋدىڭ قىرعىز بەتىنە اپارىپ قونىستاندىرۋدى بۇيىرعانىن ايتادى. بۇل ەلدىڭ بولىسى كوشكەن ەلدىڭ رۋباسىمەن جيىن-تويدا ءسوز قاعىسىپ، جەڭىلىپ، اراز بولىپ جۇرگەن شابدان دەگەن ماناپ ەكەن. الدىنا كەلگەن سوڭ اياسىن با؟ جۇيرىك ات، سەمىز جىلقىسى جوعالىپ، مازاسى كەتەدى.

سونىمەن جاس بولسا دا كوزى اشىق، كورگەنى مول كۇنبولات بايبولاتۇلى ءجۇز باس جۇتىنىپ تۇرعان سايشۇلىكتى ەلىنەن جيىپ الىپ ساۋدا ىستەيمىز دەگەن سىلتاۋمەن رەسەي استاناسىنا تارتادى. جول بويى ءجۇز جىلقىنى التىن-كۇمىس پەن قىمبات زاتتارعا ايىرباستاپ پاتشاعا مول ساۋعامەن بارادى. كەزىندە سوعىسقا كومەك رەتىندە

مىڭ قوي اتاعان اكەسىنىڭ سۋرەتىن كورسەتىپ يمپەراتورعا دات ايتادى. پاتشا رۋحساتىن بەرىپ، كوشكەن ەلدى شەكارادان وتكىزۋگە ارنايى  سولدات ءبولىپ جارلىق شىعارادى. 1892 جىلى 130 ءتۇتىننىڭ مال-جانىنىڭ شاشاۋىن شىعارماي تولىق باستاپ بۇراتالانىڭ كايكەن اسۋىنان اسىپ ءتۇسىپ سوندا قونىستانادى.  1893 جىلى جازدا ىلەگە جەتەدى. قۇدايمەندە تورە باستاعان قىزايدىڭ يگى-جاقسىلارى بايبولات كوتەبايۇلىنىڭ قارا شاڭىراعىنا كەلىپ ارۋاققا ارناپ باتا وقىپ، قۇران باعىشتايدى. بوداندىققا ءتۇسىپ، باسىمىزدان باق تايعان زاماندا قازاق

بيلەرى ءوز اقىل-پاراساتىمەن وكتەم يمرەريالاردىڭ باسقا دا ۇلىستاردىڭ ءتىلىن تاۋىپ ، قاراپايم حالىقتىڭ مال -جانىن ، ءورىس-قونىسىن وسىلاي قورعاي بىلگەن. بۇل ۇردىستەن ءالى دە عيبىرات الۋىمىزعا بولادى.

(قازىمبەت رۋىنىڭ شەجىرەسى ندەگى دەرەكتەر نەگىز ەتىلدى).

ءومارالى ادىلبەكۇلى

Abai.kz