Jylqynyng dýbirinen adamnyng ýni estilgende...

Astanadaghy teatr mausymyn birinshi bolyp bastaghan Muzykalyq jas kórermen teatry biyl shymyldyghyn birden jana qoyylymmen ashty. Jetinshi mausymdaghy alghashqy premieranyng 25, 26, 27 tamyz kýnderi qatarynan anshlagpen ótuining ózi kórermenning teatrgha degen saghynyshyn anghartqanday. Al qoyylym taqyrybyna qazaq halqy jeti qazynanyng biri sanaghan jylqy taghdyrynyng arqaugha alynuy jay sәikestik emes, jaqsylyqtyng nyshanynday qabyldandy.

Búl joly teatr sahnasynda bauyrlas qyrghyz halqynyng zanghar jazushysy Shynghys Aytmatovtyng qalamynan tughan, qazaq oqyrmanyna Sherhan Múrtazanyng kórkem audarmasy arqyly keninen tanylghan әigili «Qosh bol, Gýlsary!» povesin jas rejisser Eralhan Myrzahmet janasha payymdady. Shygharmany sahna tiline beyimdegen de rejisserding ózi.

Týpnúsqanyng negizgi ózegin saqtay otyryp, rejisser ony sahna zandylyghyna baghyndyryp qana qoymay, shygharmagha ózindik kózqarasyn úsynugha talpynghan.

Aytmatov shygharmasynyng ózeginde – adam men jylqynyng taghdyry ghana emes, adam men qoghamnyn, erkindik pen tәueldiliktin, adaldyq pen biylikting araqatynasy jatyr. Tanabaydyng ómir joly men Gýlsarynyng taghdyry bir-birine paralleli órilip, aqyrynda bir arnagha toghysady. Osy baylanysty rejisser sahnalyq núsqada aiqyn kórsete alghan.

Poveste oqigha Tanabaydyng qartayghan shaghynan bastalyp, ótken kýnderdi eske týsiru arqyly órbiydi. Al qoyylymda búl qúrylym ózgertilgen. Rejisser oqighany hronologiyalyq jýiege týsirip, ótkendi eske alu tәsilinen bas tartady. Osy arqyly spektakli uaqyt jaghynan birizdi, qabyldaugha jenil qúrylymgha ie bolghan.

Búl – rejisserding útymdy sheshimderining biri. Óitkeni Aytmatov shygharmasyn oqymaghan kórermenning ózi oqigha jelisin erkin qabylday alady. Qoyylym kórermendi uaqyttyng auysuymen nemese kýrdeli kompozisiyalyq qúrylymmen әurege salmay, Tanabay men Gýlsarynyng ómir jolyn birizdi kórsetedi. Alayda rejisserding negizgi maqsaty shygharmany tek jenildetip kórsetu emes. Kerisinshe, týpnúsqadaghy filosofiyalyq astardy sahnalyq әreket arqyly terendetuge úmtylys bayqalady.

Mәselen, Tanabaydyng jylqyny baptau turaly oilary arqyly adam men januar arasyndaghy baylanystyng tabighaty ashylady. Onyng «Atty baptaghanda  tek jýrisine, jýiriktigine ghana emes, iyesin tyndauyna, týsinuine de kónil bólgen jón! Al jylqyny baptaghanda kýshpen emes, peyilinmen baptau kerek. Sonda ghana at iyesining minezin biledi, qayghysyn da, quanyshyn da sezedi» degen sózderi qoyylymnyng filosofiyalyq qabatyn qalyndata týsedi. Al Gýlsarynyng «Býgin men alghash ret adamnyng ýnin tanydym. Meni baptap jatqan adam tizgindi qatty tartsa da, qolynda qatigezdik joq edi. Mening búl adamnan bayqaghanym, meni kóndirudi emes, týsinisudi qajet etip túrghanday. Qansha auyrlyqty sezgenimmen, jekkórushilikti sezbedim» dep til qatuy  povesting týpnúsqasynda joq, rejisserlik qiyaldan tughan sheshim. Ári osynday tyng rejisserlik izdenister qoyylym barysynda jii kezdesedi.

Búl jerde jylqy jay ghana sahnadaghy keyipker emes, óz taghdyry men óz týisigi bar tirshilik iyesine ainalady. Demek, rejisser Gýlsaryny oqighanyng obektisi emes, onyng subektisine ainaldyrugha úmtylghan.

Tanabay – qarapayym enbek adamy. Biraq onyng qarapayymdylyghy әlsizdik emes. Ol – qayratty, ójet, әdiletke senetin, óz ústanymynan onaylyqpen ainymaytyn adam.

Búl obrazdy Qazybek Esqara tabighy bolmysyn búzbay, nanymdy somdaydy. Akterding oiynynda artyq pafos joq. Tanabaydyng Gýlsarygha degen yqylasy men jaqyndyghy jasandy meyirim retinde emes, adamnyng óz serigine degen shynayy sezimi retinde qabyldanady. Ásirese Tanabaydyng Gýlsarynyng qyzghan denesin qalshyldaghan qolymen sipauy, janashyrlyqpen jýgendeui sekildi qarapayym әreketterding ózinde keyipkerding ishki әlemi kórinedi. Búl kórinisterde akter sózden góri әreketke sýienedi. Al teatrdaghy shynayylyq kóbine dәl osynday qarapayym әreketterden seziledi.

Tanabaydyng taghdyry Gýlsarynyng taghdyrymen qatar damidy. Biri – adam, biri – januar bolghanymen, ekeuining de ómirinde erkindikke degen úmtylys bar. Ekeui de bir sәtte óz erkindiginen aiyrylyp, adamnyng jәne qoghamnyng qoyghan talabyna tәueldi bolady. Sondyqtan qoyylymdaghy Gýlsarynyng taghdyryna qarap otyryp, shyn mәninde Tanabaydyng taghdyryn da kóremiz.

Qoyylymnyng eng kýrdeli akterlik mindetterining biri – Gýlsary beynesin jasau. Januar obrazyn jay ghana syrtqy qimylyn qaytalau arqyly emes, onyng tabighatyn plastikamen jetkizu – akterden erekshe fizikalyq dayyndyq pen ishki konsentrasiyany talap etedi.

Gýlsaryny eki qúramda Ermahan Aymahan men Aqqanat Quandyqov somdaydy. Eki akter de búl beynege әrtýrli jolmen keledi. Biri jylqy minezin denening dirili, kózqarasy, túrysy arqyly jetkizuge tyryssa, ekinshisi jýrisine, dybysyna, tynysyna, dene plastikasyna kóbirek sýienedi. Ekeuining de syrtqy dene bitimi jylqy beynesine sahnalyq túrghydan sәtti sәikes keledi.

Degenmen Gýlsary obrazynda әli de terendetudi qajet etetin tústar bar. Akterler key sәtterde jylqyny «oynap» túrghanyn sezdirip qoyady. Al múnday obrazda kórermen akterdi emes, tirshilik iyesining ózin sezinui kerek. Yaghny plastikalyq әreket birtindep sanaly akterlik qimyldan tabighy instinkt dengeyine ótui qajet. Óitkeni qoyylymda bar nazar Gýlsarygha týsetin sәtter az emes. Sondyqtan búl obrazdyng sahnalyq tabighatyn odan әri terendetu spektakliding emosionaldyq quatyn da arttyra týseri anyq.

Soghan qaramastan Gýlsary men Tanabaydyng alghashqy kezdesui, bir-birin tanuy jәne Gýlsaryny qúryqtau sәti qoyylymdaghy eng kórkem әri әserli kórinisterding biri. Búl jerde jaryqtyng rólin erekshe atap ótken dúrys. Jaryq rejisserlik oidy tolyqtyryp qana qoymay, kóp kórinisterding emosionaldyq quatyn arttyra týsken. Jaryq arqyly adam men jylqy arasyndaghy arpalys, Gýlsarynyng asau tabighaty men erkindikke úmtylysy aiqyn seziledi. Al Tanabaydyng Býbijanmen birge ótkizgen týnindegi kórinisi jaryq pen dybystyng ýilesimi arqyly óte sәtti berilgen. Sol týngi nayzaghaydyng jarqyly men kýnning kýrkiregen dybysy sahnadaghy atmosferany kýsheytip, kórinisting ishki shiryghuyn әserli jetkizedi. Qoyylymdaghy jaryq jay ghana sahnany bezendiru qúraly emes, oqighanyng emosiyalyq ahualyn, keyipkerlerding ishki kýiin tolyqtyratyn manyzdy kórkemdik qúral retinde qoldanylghan.

Qoyylymdaghy negizgi dramalyq jýkti kótergen obrazdardyng biri – Tanabaydyng jary Jaydar. Búl róldi Aqniyet Zamzat somdaydy. Aktrisanyng sahnalyq júmysyndaghy basty erekshelik – ishki qasiretti syrtqy aiqaygha ainaldyrmay jetkizui. Jaydardyng ishki tolghanysy kózqarasynan, dauys yrghaghynan, ýnsizdigining ózinen bayqalady. Búl jerde aktrisa keyipkerding emosiyasyn kórermenge kýshtep tanbaydy. Kerisinshe, onyng ishki kýiin kórermenning ózine sezinuge mýmkindik beredi. Teatrdaghy ústamdylyqtyng ózi keyde ýlken emosiyalyq әser tughyzatynyn dәl osy Jaydar beynesi dәleldeydi.

Spektakliding kórkemdik dengeyin anyq kórsetetin, nazar audarugha túrarlyq túsy - Bәige sahnasy. Kópshilik sahna óte әdemi qúrylghan. Birinen-biri ótken sәigýlikter, alamangha jiylghan júrttyng «Shap! Shap!» degen aiqayy, mәrege úmtylghan jylqylardyng qimyl - qozghalysy erekshe әser qaldyrady. Jalpy atmosferasy men keybir plastikalyq sheshimderi basqa bir qoyylymdy eske týsirgenimen, múnda dayyn kóshirme emes, ózindik rejisserlik izdenister úsynylghany bayqalady.

Akterlerding sahnany ainala shauyp, birde algha, birde artqa, birde qaptalgha qisaya qozghalyp, mәrege birinshi bolyp jetken Gýlsarynyng aldyna tartylghan arqannan attap ótetin sәti – horeografiyalyq túrghydan jaqsy oilastyrylghan kórinis. Sol sәtte kórermen bәigening shynayy atmosferasyn sezingendey bolady. Búl kórinisting qúndylyghy jylqynyng syrtqy qozghalysyn kórsetuinde ghana emes. Múnda qozghalystyng ózine erkindik úghymy syighan. Gýlsary ýshin jýiriktik – tabighy bolmys. Al adam ýshin sol tabighy bolmysty moyyndatu, iyemdenu, basqaru әreketi bastalady. Osy qayshylyq keyin spektakliding negizgi filosofiyalyq jelisine ainalady.

Alayda qoyylymnyng kórkemdik tútastyghyna qatysty syn aitugha bolatyn tústar da bar. Solardyng biri – Tanabay men Býbijannyng mahabbat sahnasy. Búl kórinis tym úzaqqa sozylyp, spektakliding jalpy estetikalyq tabighatymen tolyq ýilese qoymaydy. Keybir әreketterding sahnada tym ashyq berilui kórkemdik astardy kýsheytuding ornyna, kerisinshe, onyng әserin әlsiretip jiberedi. Teatrdyng basty qúdireti – bәrin tura kórsetuinde emes, kórermenning qiyalyna oryn qaldyruynda. Sondyqtan búl qarym-qatynasty kózqaras, ýn, qashyqtyq, ishara nemese qysqa plastikalyq әreket arqyly astarlap ta jetkizuge bolatyn edi.

Búghan qosa Tanabay men Býbijan arasyndaghy jelige qoyylymda edәuir kóp oryn berilgendey kórindi. Búl óz kezeginde negizgi dramalyq arqau Tanabay men Gýlsary taghdyrynyng paralleli óriluinen kórermen nazaryn sәl alystatyp jiberedi. Onyng ornyna shygharmanyng qysqaryp qalghan keybir manyzdy jelilerin qosugha bolar edi.

Mәselen, Aytmatovtyng týpnúsqasyndaghy Tanabaydyng dosy Shora spektaklide mýlde joq. Áriyne, búl – rejisserlik interpretasiyanyng nәtiyjesi. Sahnalyq núsqada keyipkerlerdi qysqartu zandy. Biraq Shora beynesining bolmauy Tanabaydyng әleumettik ortasyn, adamdyq qarym-qatynas kenistigin birshama taryltqanyn da aita ketu kerek.

Jalpy qoyylymnyng dramaturgiyalyq qúrylymy jýieli, ishki quaty óte myqty. Akterlik ansambli de qoyylymnyng tútastyghyn saqtaugha qyzmet etedi. Spektakliding ssenografiyalyq sheshimi de ózin aqtaydy. Sahnada artyq detali joq. Dekorasiya kórermen nazaryn artyq dýniyelerge bólmeydi, oqigha ótip jatqan qajetti kenistikti ghana belgileydi.

Sahnanyng qaq ortasynda túrghan jalghyz aghashtyng orny bólek. Shygharmada qayta-qayta atalatyn, Gýlsary baylanatyn búl aghash spektaklide jay ghana dekorasiyalyq element bolyp qalmaydy. Ol oqighanyng túraqty nýktesine ainalady. Adam men jylqy taghdyrynyng týrli kezenderi sol bir kenistikting ainalasynda órbiydi.

Aghashtyng ózi de belgili bir maghynada erkindik pen tәueldilikting arasyndaghy shekarany kórsetedi. Gýlsary tabighattyng erkin tirshiliginen adam qolyna ótken sayyn sol aghashqa baylanady.

Muzykalyq sheshim de qoyylymnyng jalpy atmosferasymen qabysyp jatyr. Muzyka oqighany syrttay sýiemeldeushi ghana emes, qoyylymnyng emosiyalyq kenistigin qalyptastyratyn element retinde qyzmet etedi.

Hor oryndaytyn «Jylqyshynyng әni» spektakliding taqyrybymen ýilesim tauyp, shygharmanyng últtyq boyauyn terendete týsedi.

Qoyylymdaghy eng manyzdy әri kórkemdik salmaghy basym rejisserlik sheshim – final.

Tanabay ýkimetting malyn menshiktedi degen aiyppen auylsharuashylyq kenesining jinalysyna týsedi. Rejisser búl jiyndy kәdimgi sot otyrysyna úqsas jaghdayda qúrady. Tanabaygha týrli aiyptar taghylyp, moynyna temir kisen salynghan sәtte sahnanyng artqy planynda Gýlsarynyng qamshy astyndaghy kórinisi qatar jýredi. IYesi qinalyp, ruhy janshylyp jatqanda, jorghanyng da jan dausyn shyghararday kýy keshui – adam men januar taghdyryn bir nýktede týiistiretin óte kýshti sahnalyq sheshim.

Múnda rejisser paralleli montaj tәsilin teatr tiline ainaldyrady: bir sahnada adam jazalanady, ekinshi kenistikte jylqy azap shegedi. Biraq kórermen ýshin ekeuining de jazasy bir jýieden shyghyp túrghany anyq.

Odan keyin auyl túrghyndarynyng Tanabaydy qoy terilerimen úryp, «halyq senimin aqtamaghan» adam retinde kómip ketui de simvolikalyq túrghydan asa salmaqty sahnalardyng biri.

Búl bir adamnyng ghana jazalanuy emes. Búl jýiege syimaghan adamnyng qogham tarapynan jerlenui. Al Gýlsarynyng taghdyry osy ýkimning ekinshi qyry ispetti. Biri – adam bolghany ýshin, ekinshisi – tabighatyna adal bolghany ýshin japa shegedi. Finaldyng aitar oiy dәl osy sahnamen astasyp jetedi.

Qoryta aitsaq, «Qosh bol, Gýlsary!» Aytmatov shygharmasyn sahnagha jay ghana kóshirip әkeluge tyryspay, onymen shygharmashylyq dialog ornatqan qoyylym. Rejisser Eralhan Myrzahmet týpnúsqanyng negizgi iydeyasynan alshaqtamay, óz sahnalyq tilin izdegen. Onyng hronologiyalyq qúrylymgha kóshui, Gýlsarynyng ishki dauysyn engizui, Tanabay men jylqy taghdyryn paralleli jýrgizui, bәige kórinisindegi plastikalyq sheshimderi jәne finaldaghy sot kórinisi men qamshy astyndaghy Gýlsary taghdyryn qatar kórsetui – rejisserding ózindik qoltanbasyn tanytatyn izdenister.

Qoyylymnyng eng basty jetistigi – Gýlsarynyng taghdyryn Tanabaydan bólek qarastyrmay, ekeuining ómirin bir-birining ainasyna ainaldyra bilui. Jylqynyng erkindigi shektelgen sayyn adamnyng da erkindigi tarylyp bara jatqanyn sezinemiz.

Qoyylym adam men tabighattyng arasyndaghy baylanysty ghana emes, adamdy adamnyng ózine jat qylatyn qogham turaly da oilantady.

Spektakli osy oidy býgingi kórermenge qayta úsynugha talpynady.

Gýlsary sahnadan ketkende, onyng dýbiri birazgha deyin qúlaqta qalady. Biraq sol dýbirding ar jaghynan jylqynyng ghana emes, óz erkindiginen aiyrylghan adamnyng ýni estilgendey bolady.

Júldyz Kapezova, teatrtanushy

Abai.kz