«Aygólek-au aigólek,
Aydyng jýzi dóngelek.
Ayday tolghan kezimde,
By biyleymin dóngelep...»

Búl ejelden kele jatqan «súraynal» biyining halyqtyq jyr mәtini, әriyne jyr әuennen túrady, әuen degen kýi, al kýy keyde biyge arnalghany aitpasaq ta týsinikti.

Osy by men әuendi óz basym 1979 jyldar Qytaydyng astanasy Beyjing telearnasynan Altaydyng qystyq kórinisteri men múndaghy halyqtyng túrmys tirshiliginen kórinis alugha kelgen adamdarmen jәne múndaghy mәdeniyet salasyndaghy júmys isteytin adamdarmen birge jýrip, kórinis týsiru qimyldaryna aralasqan bolatynmyn. Áriyne, júmys arasynda múndaghy qonaqjay elding jayylghan dastarhanynan da qalmadyq, arada Kýrti auylyna qarasty Ertis qystaghynda bir inabatty aqsaqaldyng otbasynda boldyq. Múnda әn aitylyp, by biylenip arada bir aqsaqal ortagha shyghyp «zamanynda el arasynda «Aygólek bii degen by bolghanyn» aita kelip, biyding biylenu  qaghidasyna da toqtalyp «Bir nemese kóp adam tolghan Ay pishinimen dóngelene, ailanyp biyleytinin, múnda eng manyzdysy biyleushiler «aspandaghy dóngelenip tolghan Aydan jaqsylyq tileydi» degeni әli esimde.

1990 jyldar halyqtyq múraghattaryn jinap jýrip jasy jetpisti ensergen, (1947 jyldar Altay aimaghynda «ýsh aimaq»  bir ýkimeti qúrylghanda «әn, by ýiirmesinde» biyshi  bolghan  Kenjehan degen aqsaqaldyng «Aygólek» biyin biyletip keskinge aldym, Kenjehan aqsaqal da «aygólek» biyining tarihyna toqtalyp, «ejelde búl biydi «súrayna» dep ataytynyn eskerte ketti.

Endeshe «Aygólek» biyining ejelde «Súrayna» ataluynyn  tórkini tym aryda jatqanynda eskerte ketuge tura keledi.

1941 jyly Álisher Nauaidyng 500 jyldyq mereytoyy Odaqtyq (KSRO) dengeyde atap ótilui tiyis edi. Úly Otan soghysy bastalyp ketuine baylanysty búl shara keyinge shegerilip, Tashkentte 1948 jyly mamyr aiynda resmy týrde ótti.

Ortalyq ýkimetting tapsyrmasymen Ózbekstangha barghan qazaq óneri ókilderin akademiyk, kompozitor Ahmet Júbanov bastap bardy. Qúrmanghazy atyndaghy orkestr men bir top jeke oryndaushylar Tashkenttegi saltanatty jiyndarda óner kórsetti.

Delegasiya qúramynda halyq әrtisi, 80-nen asqan Dina Núrpeyisova da bolghan. Ol Tashkent saparynda ózbek aqyny Nauaigha taghzym retinde arnayy kýy oryndaydy.   Dina Núrpeyisova apamyzdyng shertuinde (zamanynda Dina apamyz Qúrmanghazy Sadyrbayúlynyng shertuinen ýirendim deytin)  halyq ishinde saqtalyp kelgen «Nauaika» kýiin «Nauai» dep shertu búiyrylady.

Endeshe Qúrmanghazy búl kýidi nege «Nauaika» dep shertti, al Dina apamyz búl retki Ózbekstan saparynda qalaysha «Nauai» dep shertuge» búiyrdy? Degen súraq tuyndaydy.

Qúrmanghazy búl kýidi «qashan, qaydan ýirendi» degenge anyqtama joq, alayda «Qypshaq, Noghayly kezinde Nauan degen kýishining dóngelek Ay kezinde, aq shaghyly Ay núrymen saghym oinap jatatyn qúm tóbelerding basyna shyghyp alyp, sýttey jaryq ay núrymen saghym oinap jalt-júlt etip jatqan qúm arasynda malyna otyryp osy kýidi shertkende peri qyzdary myng búralghan biyge basyp  tang ata aqqu bolyp úshyp ketetin» anyzy aitylady,

Endeshe, búl kýiding Ay tolghan kezde búlaysha biylenui Ay tolghan kezinde jaratushydan osynau әlemge, myna adamzatqa tynyshtyq, baqyt tilep biyge basyp tilek arnaydy, osy arman tilekterdi periler  qauymy jaratushygha habarshy bolyp jetkizuine arnalghan-mys. Búlaysha kýy qúdiretimen periler qauymyn shaqyryp alatyn qúdiretke ie Nauanday kýishiler әuliyelik dengeyde әlemning tilsim syryn mengerip ghana qalmay ony dombyra, qobyz qúdiretimen basqalargha da angharta bilgen, әne sonyng aighaghy osy «Súrayna» yaghny «Súraynal» (aygólek) bii edi.

«Súraynal» kýiin Ghúndar, Saqtar elinen Qypshaq, Noghayly eline jalghasym tauyp Qúrmanghazy babamyzgha Nauan kýishining esimimen jetken kýy sol bir zamannan az da bolsa mәlimet bergenin  Oraldyq jurnalist, etnograf, muzyka tanushy, halyqtyq әn, kýy jinap jýretin aqyn N. F. Savichov (1821 – 1885)  arnauly Qúrmanghazy Sadyrbayúlyna  1868 j. jolyghyp mәlimet ala otyryp, kýishining ónerine tamsana (Uralisky voyskovye vedomostvn» gәzeti  44 nómirinde), óner dengeyin estelikke alu barysynda «Nauannyng shertken kýii»  «Nauayka» bolyp Qúrmanghazygha jetip býginge jetkizgenin anyqtaydy.

Al Ózbekstanda ótetin mәdeniyet festivalyna búl kýiding «Nauai» bolyp shertilui, múndaghy mәdeny is sharanyng bas keyipkeri Álshir Nauaidy (1441 – 1551)  eske týsiru merey toyynyng dabyrasyn arttyru ýshin delegasiya jauaptysy Ahmet Júbanovtyng búiyruymen atqarylyp, Dina apamyz búl kýidi Tashkent sahnasynda «Qazaqstan halqynyng Nauaidy eske alu saghynysh sazy» retinde «Nauaigha» arnau kýii bolyp shertilgendikten «Nauai» kýii atalyp kelipti.

Aytqanday, Dina apamyzdyng «Nauaigha» arnaghan «Nauai» kýii Ózbekstan halqy men ziyalylarynyng ystyq yqylasyna ie bolyp, delegasiyadan maqtanyshpen oraldy. Osydan bastap búl kýy «Nauaika» emes «Nauai» bolyp shertilip keledi.

Al tarihy derekterge sýiener bolsaq  «aygólek» bii sahara halqynyng aidyng basy, ortasy, ayaghy nemese Ay tolu, Ay ortay, Ay ayaqtau mezgilinde tabighat pen tútas myna adamzat, jan, januar, jәntikterding de pshikasymen fiziologiyasyna әseri bolatyndyghyn tipti, búl qúbylys adamdar taghdyryna, tabighattaghy aua-rayynyng ózgerisine de yqpaly airyqsha ekenine dәlel keltiredi, Mysaly: «әiel zatynyng Ay kórui osy aidyng tuyluy, ortangyna baylanysty ekenin, aidyng ortasymen  tolghan kezderdi әlemdegi jer asty, jer betindegi sulardyng da ortayyp, tolysyp, tasuy bolatynyn, osynday kezderde kóshpendiler joryqqa, jortuylgha, barymta, syrymtalargha shyghu, shyqpau tújyrymyn jasalatyn bolghan, sondyqtan ejelgiler Ay tolghan kezde mereke, meyram retinde qarap, toy jasap, «súrayna» nemese «aytolghan», «tolghan ai» yaghny «aygólek» biyin toptasyp biyleytin әdetteri bary aitylady.

Uaqyt zymyrap búl kýi, by bolyp halyqpen birge óshpey jalghasym tauyp otyrdy, bәrinen de búl by turaly halqymyzdyng óner tarihynda jәne bir airyqsha tarihy estelik qaldy, ol bolsa Qazaqstan men Qytay-KSRO mәdeny baylanystarynyng shejiresinde anyq saqtalghan tarihy faktty eskeremiz. 1949 jyly Qytay Halyq Respublikasy (QHR) qúrylghannan keyin, 1950-jyldardyng basynda KSRO men Qytay arasynda óte tyghyz dostyq qarym-qatynas ornady. 1951 jyly Qytaydyng Últtyq merekesine (1 qazan — QHR qúrylghan kýn) oray Pekinge KSRO-dan ýlken mәdeniyet jәne óner delegasiyasy shaqyryldy.

Mynjamal Shayahmetovanyng sapary jәne «Aygólek» bii Kýlәsh Bayseyitovanyng ornyna delegasiya qúramyna Qazaq SSR Halyq әrtisi, belgili biyshi Mynjamal Shayahmetova qosylady.

Beyjiyndegi saltanatty konsertterde Mynjamal Shayahmetova ózining repertuaryndaghy vizit kartochkasyna ainalghan «Aygólek» (halyq әnining yrghaghyna negizdelgen) biyin oryndaydy.

Mynjamal Shayahmetova búl saparda tek Pekinde emes, Shanhay, Guanchjou siyaqty Qytaydyng iri qalalarynda óner kórsetip, qazaq by ónerin halyqaralyq dengeyde tanytty.

Qazaq halqynyng bayyrghy bii «aygólek» tanystyrylyp Menjamal Shayahmetova (3) degen biyshi saqanagha biylep shyqqanda býtin sahna tenselip, QHR tóraghasy Mao Szdunnyng ózin tamsandyryp, qasynda otyrghan tanymal aqyn Lu Iauzygha qarap «shabytyng kelmedi me?!» dep qalsa kerek, sonda Lu Iauzy maydanda qolyna qalam alyp:

Jalyn aghash, kýmis gýl,
Týni joq býkil aspannyn.
Ápke-sinili, agha-ini,
Kórdik biyge basqanyn.
Dóngeledi Aygólek,
Shyghandady asqaq ýn… – dep tebirene jyrlaghan eken.

Lu Iauzynyng búl óleninen shabyttanghan Qytay perizenti Mao Szedunnyng da bylay dep jyr jazady:

Týnerip úzaq túrdy týn,
Torlap elding aspanyn…
Bes jýz million halyqpyz,
Qosa almaghan bastaryn.
Shyrqasymen әteshtin,
Núrlandy asty aspannyn.
Án-kýiine bar últtyn,
Búitiyan (1) sazy qosqan ýn
Shalqyp aqyn erekshe,
Aghytty jyr tasqynyn».

Mine, osylaysha halqymyzdyng tarihy tym aryda jatqan «Súraynal», «Aykólek» atanyp kelgen biy Beyjinde Qytay kósemining nazaryna ilinip, qaytadan janghyryp halqymyzdy bir kóterip tastaghany bar edi.

Halqymyzdyng kýii әri bii bolyp kelgen  «Súrayna», Aygólek» bii talay ghasyrlardy bastan keshire jýrip býgin óz orynyn tauyp otyr deuge bolady. Ol әste «Nauay» da «Nauayka» kýii emes, ejelde «Súraynal» keyin «Aygólek» kýii әri bii edi.

Osy arada oqyrmangha bir nәrseni eskerte ketkenimen de artyqtyghy bolmas dep týsinemin.

Biz qolymyzdaghyny bireuge beruge dayyn túratynymyz ghajap, maqalamyzgha tiyek bolyp otyrghan «Nauai» kýii Ózbekstanda shertilgende bir bólim Ózbek ziyalylary «myna kýide ejelgi parystyq múqamnyng saryny bar eken, Qazaqtar jenildetip kýy etip alghan eken» degen anystar bildirgeni bar edi, әne sodan beri bizding ziyalylarymyzdyng arasynda da búl kýidi basqa elden sybysy da estilmey talay zamandardan beri Qazaq dalasynda shertilip kele jatqanyn, kýidi kimder shertilip, býginge jetkizip otyrghanyn bilip otyrsa da jәne sol basqalardyng yghyna jyghylyp «orta aziyadaghy Ázerbayjan, Iran, Parsylyq negizdegi Shyghys muzykasynyng «nauai» nemese «navo» degen maqam negizindegi әuen saryna bar kýi» dep «siyrdyng múrynyn júdyryqpen teskendey» tújyrym jasaytyny kýlkili jәiitti qoyar emes, eger múndaylargha týsindirging kelse «ras, dombyragha layyqtap, kýy týrine týsirip alghan sheberligin moyyndaugha bolady»  deytinin qaytesin, mine múndaylar óz mәdeniyetinen tanyp jetkening orynyna, «tólinen jerigen hayuanday» óz mәdeniyetinen qojyrap «qara jorgha bizdiki emes», «nauyryz Parsynyki», «betashar Araptan» kelgen dep arpalysady da, ghylymy tújyrym jasaudy mýldemge úmytady, sondyqtan osyndaylargha baqytyng basyndy ailandyryp, balannan ýrikseng de, halyqtyq qúndylyqtarymyzdy basqagha menshiktep abyroy jinap, mәrtebe alghandarynyzdy tiynyzdar degendi eskerte ketuge tura keledi.

Eskertu:

1. 1947 jyldarda Shinjanda Altay, Tarbaghatay, Ile óniri «ýsh aimaq» atalghan bolatyn.

2. Muzyka aspaby.

3. Tarihshy Álimjan Maqúlovdyng anyqtauynda Mynjamal 1958 jyldary Qytaydan Qazaqstangha kóship kelip T. Rysqúlov audany. Jaqsylyq auylynyng mәdeniyet ýiinde túrghan.

Ardaq Ýseyinovanyng mәlimetinde: Teliman  (qazirgi Q. Súltanbekov atyndaghy orta mektepte) kitaphanashy bolyp istese, odan keyin: auyl sharuashylyq mashinalaryn dayyndau tehnikumda jastargha by ýiretkenin aitady.

1970 jyldar Almatygha kóship kelgeninde anyqtap, odan ary mәlimet ala almaghan.

Bayahmet Júmabayúly,

Qazaqstan jazushylar odaghynyng mýshesi, Qazaqstan tarih jәne qoghamdar ghylym akademiyasynyng akademiygi, Qatay memlekettik jazushylar odaghynyng mýshesi

Abai.kz