«ايگولەك-اۋ ايگولەك،
ايدىڭ ءجۇزى دوڭگەلەك.
ايداي تولعان كەزىمدە،
بي بيلەيمىن دوڭگەلەپ...»

بۇل ەجەلدەن كەلە جاتقان «سۇراينال» ءبيىنىڭ حالىقتىق جىر ءماتىنى، ارينە جىر اۋەننەن تۇرادى، اۋەن دەگەن كۇي، ال كۇي كەيدە بيگە ارنالعانى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى.

وسى بي مەن اۋەندى ءوز باسىم 1979 جىلدار قىتايدىڭ استاناسى بەيجىڭ تەلەارناسىنان التايدىڭ قىستىق كورىنىستەرى مەن مۇنداعى حالىقتىڭ تۇرمىس تىرشىلىگىنەن كورىنىس الۋعا كەلگەن ادامدارمەن جانە مۇنداعى مادەنيەت سالاسىنداعى جۇمىس ىستەيتىن ادامدارمەن بىرگە ءجۇرىپ، كورىنىس ءتۇسىرۋ قيمىلدارىنا ارالاسقان بولاتىنمىن. ارينە، جۇمىس اراسىندا مۇنداعى قوناقجاي ەلدىڭ جايىلعان داستارحانىنان دا قالمادىق، ارادا كۇرتى اۋىلىنا قاراستى ەرتىس قىستاعىندا ءبىر يناباتتى اقساقالدىڭ وتباسىندا بولدىق. مۇندا ءان ايتىلىپ، بي بيلەنىپ ارادا ءبىر اقساقال ورتاعا شىعىپ «زامانىندا ەل اراسىندا «ايگولەك ءبيى دەگەن بي بولعانىن» ايتا كەلىپ، ءبيدىڭ بيلەنۋ  قاعيداسىنا دا توقتالىپ «ءبىر نەمەسە كوپ ادام تولعان اي پىشىنىمەن دوڭگەلەنە، ايلانىپ بيلەيتىنىن، مۇندا ەڭ ماڭىزدىسى بيلەۋشىلەر «اسپانداعى دوڭگەلەنىپ تولعان ايدان جاقسىلىق تىلەيدى» دەگەنى ءالى ەسىمدە.

1990 جىلدار حالىقتىق مۇراعاتتارىن جيناپ ءجۇرىپ جاسى جەتپىستى ەڭسەرگەن، (1947 جىلدار التاي ايماعىندا «ءۇش ايماق»  بىر ۇكىمەتى قۇرىلعاندا «ءان، بي ۇيىرمەسىندە» ءبيشى  بولعان  كەنجەحان دەگەن اقساقالدىڭ «ايگولەك» ءبيىن بيلەتىپ كەسكىنگە الدىم، كەنجەحان اقساقال دا «ايگولەك» ءبيىنىڭ تاريحىنا توقتالىپ، «ەجەلدە بۇل ءبيدى «سۇراينا» دەپ اتايتىنىن ەسكەرتە كەتتى.

ەندەشە «ايگولەك» ءبيىنىڭ ەجەلدە «سۇراينا» اتالۋىنىڭ  توركىنى تىم ارىدا جاتقانىندا ەسكەرتە كەتۋگە تۋرا كەلەدى.

1941 جىلى الىشەر ناۋايدىڭ 500 جىلدىق مەرەيتويى وداقتىق (كسرو) دەڭگەيدە اتاپ ءوتىلۋى ءتيىس ەدى. ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ كەتۋىنە بايلانىستى بۇل شارا كەيىنگە شەگەرىلىپ، تاشكەنتتە 1948 جىلى مامىر ايىندا رەسمي تۇردە ءوتتى.

ورتالىق ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسىمەن وزبەكستانعا بارعان قازاق ونەرى وكىلدەرىن اكادەميك، كومپوزيتور احمەت جۇبانوۆ باستاپ باردى. قۇرمانعازى اتىنداعى وركەستر مەن ءبىر توپ جەكە ورىنداۋشىلار تاشكەنتتەگى سالتاناتتى جيىنداردا ونەر كورسەتتى.

دەلەگاتسيا قۇرامىندا حالىق ءارتىسى، 80-نەن اسقان دينا نۇرپەيىسوۆا دا بولعان. ول تاشكەنت ساپارىندا وزبەك اقىنى ناۋايعا تاعزىم رەتىندە ارنايى كۇي ورىندايدى.   دينا نۇرپەيىسوۆا اپامىزدىڭ شەرتۋىندە (زامانىندا دينا اپامىز قۇرمانعازى سادىربايۇلىنىڭ شەرتۋىنەن ۇيرەندىم دەيتىن)  حالىق ىشىندە ساقتالىپ كەلگەن «ناۋايكا» كۇيىن «ناۋاي» دەپ شەرتۋ بۇيىرىلادى.

ەندەشە قۇرمانعازى بۇل كۇيدى نەگە «ناۋايكا» دەپ شەرتتى، ال دينا اپامىز بۇل رەتكى وزبەكستان ساپارىندا قالايشا «ناۋاي» دەپ شەرتۋگە» بۇيىردى؟ دەگەن سۇراق تۋىندايدى.

قۇرمانعازى بۇل كۇيدى «قاشان، قايدان ۇيرەندى» دەگەنگە انىقتاما جوق، الايدا «قىپشاق، نوعايلى كەزىندە ناۋان دەگەن كۇيشىنىڭ دوڭگەلەك اي كەزىندە، اق شاعىلى اي نۇرىمەن ساعىم ويناپ جاتاتىن قۇم توبەلەردىڭ باسىنا شىعىپ الىپ، سۇتتەي جارىق اي نۇرىمەن ساعىم ويناپ جالت-جۇلت ەتىپ جاتقان قۇم اراسىندا مالىنا وتىرىپ وسى كۇيدى شەرتكەندە پەرى قىزدارى مىڭ بۇرالعان بيگە باسىپ  تاڭ اتا اققۋ بولىپ ۇشىپ كەتەتىن» اڭىزى ايتىلادى،

ەندەشە، بۇل كۇيدىڭ اي تولعان كەزدە بۇلايشا بيلەنۋى اي تولعان كەزىندە جاراتۋشىدان وسىناۋ الەمگە، مىنا ادامزاتقا تىنىشتىق، باقىت تىلەپ بيگە باسىپ تىلەك ارنايدى، وسى ارمان تىلەكتەردى پەرىلەر  قاۋىمى جاراتۋشىعا حابارشى بولىپ جەتكىزۋىنە ارنالعان-مىس. بۇلايشا كۇي قۇدىرەتىمەن پەرىلەر قاۋىمىن شاقىرىپ الاتىن قۇدىرەتكە يە ناۋانداي كۇيشىلەر اۋليەلىك دەڭگەيدە الەمنىڭ ءتىلسىم سىرىن مەڭگەرىپ عانا قالماي ونى دومبىرا، قوبىز قۇدىرەتىمەن باسقالارعا دا اڭعارتا بىلگەن، انە سونىڭ ايعاعى وسى «سۇراينا» ياعني «سۇراينال» (ايگولەك) ءبيى ەدى.

«سۇراينال» كۇيىن عۇندار، ساقتار ەلىنەن قىپشاق، نوعايلى ەلىنە جالعاسىم تاۋىپ قۇرمانعازى بابامىزعا ناۋان كۇيشىنىڭ ەسىمىمەن جەتكەن كۇي سول ءبىر زاماننان از دا بولسا مالىمەت بەرگەنىن  ورالدىق جۋرناليست، ەتنوگراف، مۋزىكا تانۋشى، حالىقتىق ءان، كۇي جيناپ جۇرەتىن اقىن ن. ف. ساۆيچوۆ (1821 – 1885)  ارناۋلى قۇرمانعازى سادىربايۇلىنا  1868 ج. جولىعىپ مالىمەت الا وتىرىپ، كۇيشىنىڭ ونەرىنە تامسانا (ۋرالسكي ۆويسكوۆىە ۆەدوموستۆن» گازەتى  44 نومىرىندە), ونەر دەڭگەيىن ەستەلىككە الۋ بارىسىندا «ناۋاننىڭ شەرتكەن كۇيى»  «ناۋايكا» بولىپ قۇرمانعازىعا جەتىپ بۇگىنگە جەتكىزگەنىن انىقتايدى.

ال وزبەكستاندا وتەتىن مادەنيەت فەستيۆالىنا بۇل كۇيدىڭ «ناۋاي» بولىپ شەرتىلۋى، مۇنداعى مادەني ءىس شارانىڭ باس كەيىپكەرى ءالشىر ناۋايدى (1441 – 1551)  ەسكە ءتۇسىرۋ مەرەي تويىنىڭ دابىراسىن ارتتىرۋ ءۇشىن دەلەگاتسيا جاۋاپتىسى احمەت جۇبانوۆتىڭ بۇيىرۋىمەن اتقارىلىپ، دينا اپامىز بۇل كۇيدى تاشكەنت ساحناسىندا «قازاقستان حالقىنىڭ ناۋايدى ەسكە الۋ ساعىنىش سازى» رەتىندە «ناۋايعا» ارناۋ كۇيى بولىپ شەرتىلگەندىكتەن «ناۋاي» كۇيى اتالىپ كەلىپتى.

ايتقانداي، دينا اپامىزدىڭ «ناۋايعا» ارناعان «ناۋاي» كۇيى وزبەكستان حالقى مەن زيالىلارىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا يە بولىپ، دەلەگاتسيادان ماقتانىشپەن ورالدى. وسىدان باستاپ بۇل كۇي «ناۋايكا» ەمەس «ناۋاي» بولىپ شەرتىلىپ كەلەدى.

ال تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنەر بولساق  «ايگولەك» ءبيى ساحارا حالقىنىڭ ايدىڭ باسى، ورتاسى، اياعى نەمەسە اي تولۋ، اي ورتايۋ، اي اياقتاۋ مەزگىلىندە تابيعات پەن تۇتاس مىنا ادامزات، جان، جانۋار، جانتىكتەردىڭ دە پسحيكاسىمەن فيزيولوگياسىنا اسەرى بولاتىندىعىن ءتىپتى، بۇل قۇبىلىس ادامدار تاعدىرىنا، تابيعاتتاعى اۋا-رايىنىڭ وزگەرىسىنە دە ىقپالى ايرىقشا ەكەنىنە دالەل كەلتىرەدى، مىسالى: «ايەل زاتىنىڭ اي كورۋى وسى ايدىڭ تۋىلۋى، ورتايۋىنا بايلانىستى ەكەنىن، ايدىڭ ورتاسىمەن  تولعان كەزدەردى الەمدەگى جەر استى، جەر بەتىندەگى سۋلاردىڭ دا ورتايىپ، تولىسىپ، تاسۋى بولاتىنىن، وسىنداي كەزدەردە كوشپەندىلەر جورىققا، جورتۋىلعا، بارىمتا، سىرىمتالارعا شىعۋ، شىقپاۋ تۇجىرىمىن جاسالاتىن بولعان، سوندىقتان ەجەلگىلەر اي تولعان كەزدە مەرەكە، مەيرام رەتىندە قاراپ، توي جاساپ، «سۇراينا» نەمەسە «ايتولعان»، «تولعان اي» ياعني «ايگولەك» ءبيىن توپتاسىپ بيلەيتىن ادەتتەرى بارى ايتىلادى.

ۋاقىت زىمىراپ بۇل كۇي، بي بولىپ حالىقپەن بىرگە وشپەي جالعاسىم تاۋىپ وتىردى، بارىنەن دە بۇل بي تۋرالى حالقىمىزدىڭ ونەر تاريحىندا جانە ءبىر ايرىقشا تاريحي ەستەلىك قالدى، ول بولسا قازاقستان مەن قىتاي-كسرو مادەني بايلانىستارىنىڭ شەجىرەسىندە انىق ساقتالعان تاريحي فاكتتى ەسكەرەمىز. 1949 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى (قحر) قۇرىلعاننان كەيىن، 1950-جىلداردىڭ باسىندا كسرو مەن قىتاي اراسىندا وتە تىعىز دوستىق قارىم-قاتىناس ورنادى. 1951 جىلى قىتايدىڭ ۇلتتىق مەرەكەسىنە (1 قازان — قحر قۇرىلعان كۇن) وراي پەكينگە كسرو-دان ۇلكەن مادەنيەت جانە ونەر دەلەگاتسياسى شاقىرىلدى.

مىڭجامال شاياحمەتوۆانىڭ ساپارى جانە «ايگولەك» ءبيى كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ ورنىنا دەلەگاتسيا قۇرامىنا قازاق سسر حالىق ءارتىسى، بەلگىلى ءبيشى مىڭجامال شاياحمەتوۆا قوسىلادى.

بەيجيڭدەگى سالتاناتتى كونتسەرتتەردە مىڭجامال شاياحمەتوۆا ءوزىنىڭ رەپەرتۋارىنداعى ۆيزيت كارتوچكاسىنا اينالعان «ايگولەك» (حالىق ءانىنىڭ ىرعاعىنا نەگىزدەلگەن) ءبيىن ورىندايدى.

مىڭجامال شاياحمەتوۆا بۇل ساپاردا تەك پەكيندە ەمەس، شانحاي، گۋانچجوۋ سياقتى قىتايدىڭ ءىرى قالالارىندا ونەر كورسەتىپ، قازاق بي ونەرىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتتى.

قازاق حالقىنىڭ بايىرعى ءبيى «ايگولەك» تانىستىرىلىپ مەڭجامال شاياحمەتوۆا (3) دەگەن ءبيشى ساقاناعا بيلەپ شىققاندا ءبۇتىن ساحنا تەڭسەلىپ، قحر توراعاسى ماو تسزدۋننىڭ ءوزىن تامساندىرىپ، قاسىندا وتىرعان تانىمال اقىن ليۋ ياۋزىعا قاراپ «شابىتىڭ كەلمەدى مە؟!» دەپ قالسا كەرەك، سوندا ليۋ ياۋزى مايداندا قولىنا قالام الىپ:

جالىن اعاش، كۇمىس گۇل،
ءتۇنى جوق بۇكىل اسپاننىڭ.
اپكە-ءسىڭىلى، اعا-ءىنى،
كوردىك بيگە باسقانىن.
دوڭگەلەدى ايگولەك،
شىعاندادى اسقاق ءۇن… – دەپ تەبىرەنە جىرلاعان ەكەن.

ليۋ ياۋزىنىڭ بۇل ولەڭىنەن شابىتتانعان قىتاي پەرىزەنتى ماو تسزەدۋننىڭ دا بىلاي دەپ جىر جازادى:

تۇنەرىپ ۇزاق تۇردى ءتۇن،
تورلاپ ەلدىڭ اسپانىن…
بەس ءجۇز ميلليون حالىقپىز،
قوسا الماعان باستارىن.
شىرقاسىمەن اتەشتىڭ،
نۇرلاندى استى اسپاننىڭ.
ءان-كۇيىنە بار ۇلتتىڭ،
بۇيتيان (1) سازى قوسقان ءۇن
شالقىپ اقىن ەرەكشە،
اعىتتى جىر تاسقىنىن».

مىنە، وسىلايشا حالقىمىزدىڭ تاريحى تىم ارىدا جاتقان «سۇراينال»، «ايكولەك» اتانىپ كەلگەن ءبىي بەيجىڭدە قىتاي كوسەمىنىڭ نازارىنا ءىلىنىپ، قايتادان جاڭعىرىپ حالقىمىزدى ءبىر كوتەرىپ تاستاعانى بار ەدى.

حالقىمىزدىڭ كۇيى ءارى ءبيى بولىپ كەلگەن  «سۇراينا»، ايگولەك» ءبيى تالاي عاسىرلاردى باستان كەشىرە ءجۇرىپ بۇگىن ءوز ورىنىن تاۋىپ وتىر دەۋگە بولادى. ول استە «ناۋاي» دا «ناۋايكا» كۇيى ەمەس، ەجەلدە «سۇراينال» كەيىن «ايگولەك» كۇيى ءارى ءبيى ەدى.

وسى ارادا وقىرمانعا ءبىر نارسەنى ەسكەرتە كەتكەنىمەن دە ارتىقتىعى بولماس دەپ تۇسىنەمىن.

ءبىز قولىمىزداعىنى بىرەۋگە بەرۋگە دايىن تۇراتىنىمىز عاجاپ، ماقالامىزعا تيەك بولىپ وتىرعان «ناۋاي» كۇيى وزبەكستاندا شەرتىلگەندە ءبىر ءبولىم وزبەك زيالىلارى «مىنا كۇيدە ەجەلگى پارىستىق مۇقامنىڭ سارىنى بار ەكەن، قازاقتار جەڭىلدەتىپ كۇي ەتىپ العان ەكەن» دەگەن اڭىستار بىلدىرگەنى بار ەدى، انە سودان بەرى ءبىزدىڭ زيالىلارىمىزدىڭ اراسىندا دا بۇل كۇيدى باسقا ەلدەن سىبىسى دا ەستىلمەي تالاي زامانداردان بەرى قازاق دالاسىندا شەرتىلىپ كەلە جاتقانىن، كۇيدى كىمدەر شەرتىلىپ، بۇگىنگە جەتكىزىپ وتىرعانىن ءبىلىپ وتىرسا دا جانە سول باسقالاردىڭ ىعىنا جىعىلىپ «ورتا ازياداعى ازەربايجان، يران، پارسىلىق نەگىزدەگى شىعىس مۋزىكاسىنىڭ «ناۋاي» نەمەسە «ناۆو» دەگەن ماقام نەگىزىندەگى اۋەن سارىنا بار كۇي» دەپ «سيىردىڭ مۇرىنىن جۇدىرىقپەن تەسكەندەي» تۇجىرىم جاسايتىنى كۇلكىلى ءجايىتتى قويار ەمەس، ەگەر مۇندايلارعا تۇسىندىرگىڭ كەلسە «راس، دومبىراعا لايىقتاپ، كۇي تۇرىنە ءتۇسىرىپ العان شەبەرلىگىن مويىنداۋعا بولادى»  دەيتىنىن قايتەسىڭ، مىنە مۇندايلار ءوز مادەنيەتىنەن تانىپ جەتكەنىڭ ورىنىنا، «تولىنەن جەرىگەن حايۋانداي» ءوز مادەنيەتىنەن قوجىراپ «قارا جورعا بىزدىكى ەمەس»، «ناۋىرىز پارسىنىكى»، «بەتاشار اراپتان» كەلگەن دەپ ارپالىسادى دا، عىلىمي تۇجىرىم جاساۋدى مۇلدەمگە ۇمىتادى، سوندىقتان وسىندايلارعا باقىتىڭ باسىڭدى ايلاندىرىپ، بالاڭنان ۇرىكسەڭ دە، حالىقتىق قۇندىلىقتارىمىزدى باسقاعا مەنشىكتەپ ابىروي جيناپ، مارتەبە العاندارىڭىزدى تيىڭىزدار دەگەندى ەسكەرتە كەتۋگە تۋرا كەلەدى.

ەسكەرتۋ:

1. 1947 جىلداردا شينجاڭدا التاي، تارباعاتاي، ىلە ءوڭىرى «ءۇش ايماق» اتالعان بولاتىن.

2. مۋزىكا اسپابى.

3. تاريحشى ءالىمجان ماقۇلوۆدىڭ انىقتاۋىندا مىڭجامال 1958 جىلدارى قىتايدان قازاقستانعا كوشىپ كەلىپ ت. رىسقۇلوۆ اۋدانى. جاقسىلىق اۋىلىنىڭ مادەنيەت ۇيىندە تۇرعان.

ارداق ۇسەيىنوۆانىڭ مالىمەتىندە: تەلمان  (قازىرگى ق. سۇلتانبەكوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە) كىتاپحاناشى بولىپ ىستەسە، ودان كەيىن: اۋىل شارۋاشىلىق ماشينالارىن دايىنداۋ تەحنيكۋمدا جاستارعا بي ۇيرەتكەنىن ايتادى.

1970 جىلدار الماتىعا كوشىپ كەلگەنىندە انىقتاپ، ودان ارى مالىمەت الا الماعان.

باياحمەت جۇمابايۇلى،

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، قازاقستان تاريح جانە قوعامدار عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، قاتاي مەملەكەتتىك جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz