Ótken ghasyrdyng 20-jyldarynyng sonynda genetika memlekettik manyzy bar strategiyalyq salagha ainaldy. Memleket tarapynan búl jas әri әli tolyq zerttele qoymaghan ghylymgha ýlken ýmit artyldy: seleksiyany damytu arqyly býkil eldi azyq-týlikpen qamtamasyz etu jýkteldi. Al qarsylastary kerisinshe, búl ghylymdy «auyl sharuashylyghynyng damuyna әdeyi kedergi keltirip otyr» dep aiyptady.

Býkilodaqtyq auyl sharuashylyghy ghylymdary akademiyasynyng (VASHNIYL) túnghysh preziydenti Nikolay Vavilov sayasy qughyn-sýrginge úshyraghan daryndy ghalymnyng aiqyn beynesine әri ózi ashqan janalyqtardyng qúrbanyna ainaldy. Akademikting ólim jazasy keyinnen 20 jyldyq týrme merzimine auystyrylghanymen, ol aman qala almady. Eldi ashtyqtan alyp shyghamyn degen adamgha qanday aiyp taghyldy?

Ghylymgha kelgen jol

Bolashaq ghalym iri óndiristik kompaniya iyesi — auqatty saudagerding otbasynda dýniyege kelgen. Ýide Nikolay men onyng inisi Sergeyding (keyinnen KSRO Ghylym akademiyasynyng preziydenti bolghan belgili fiziyk) jeke himiyalyq zerthanasy boldy. Aytpaqshy, sәtsiz jasalghan eksperiymentterding birinde Nikolay kózin jaraqattap alyp, osynyng arqasynda keyin әskery qyzmetten bosatylghan edi. Ákesining geografiyalyq kartalar, atlastar, ensiklopediyalar men gerbariylerge toly bay kitaphanasy balanyng ómirlik jolyn tandauyna ýlken әser etti.

Vavilov Imperatorlyq kommersiyalyq uchiliyshede bilim alghannan keyin biolog boludy sheship, Mәskeu auylsharuashylyq institutynyng agronomiya fakulitetine týsedi. Onda әlemdik dengeydegi professorlar, sonyng ishinde Vavilovtyng sýiikti ústazy, auylsharuashylyq himiyasy kafedrasynyng mengerushisi Dmitriy Pryanishnikov sabaq berdi. Keyinnen Pryanishnikov Vavilovty Ghylym akademiyasyna mýshelikke úsyna otyryp: «Nikolay Ivanovich – danyshpan, biz múny ózimizding zamandasymyz bolghandyqtan ghana tolyq týsine almay jýrmiz», — dep jazghan edi.

1917 jyly Vavilov genetika, seleksiya jәne jeke eginshilik kafedrasyn basqardy. Onyng sol jyldary jinaqtaghan ghylymy tәjiriybesin genetikter kýni býginge deyin qoldanyp keledi.

Tónkeris jyldarynda da ghalym shetelderge jii shyghyp, innovasiyalyq genetikalyq zerthanalardy aralady, ósimdik sharuashylyghy salasyndaghy әlemdik ýzdik ghalymdarmen yntymaqtasa júmys istep, zertteuler jýrgizdi. Birinshi dýniyejýzilik soghys kezinde Persiyadaghy orys әskerlerining arasynda belgisiz auru taraghanda, Vavilov kenesshi retinde shaqyryldy. Ol jergilikti únnyng qúramyndaghy sanyrauqúlaqtan bolatyn ulanu sebebin dәl anyqtap, myndaghan sarbazdyng ómirin aman alyp qaldy.

Saratov uniyversiytetining professory atanghan ol Kenes ókimeti ornaghannan keyin de ghylymy júmysyn qarqyndy jalghastyrdy. Genetik eluden astam eldi aralap, ondaghan ekspedisiya úiymdastyrdy jәne ósimdik túqymdarynyng bagha jetpes әlemdik kolleksiyasyn jinaqtady. Onyng ashqan janalyqtary men әdisterin býgingi seleksionerler jabayy ósimdikterding genin tabu jәne jana sorttardy shygharu ýshin әli de paydalanady.

Lysenkomen teketires jәne «agronomiyalyq avantura»

1934 jyly Vavilovqa shetelge shyghugha tyiym salyndy. Kenes biyligi genetikten ozyq seleksiyalyq әdister arqyly eldegi ashtyq mәselesin dereu sheship, egistik alqaptarynyng ónimdiligin rekordtyq merzimde arttyrudy talap etti.

Osy tústa Vavilovtyng basty qarsylasy — Trofim Lysenko sahnagha shyqty. Kezinde ony ghylym әlemine bayqap, jolyn ashqandardyng biri Vavilovtyng ózi bolatyn. Eki ghalymnyng arasynda «yarovizasiya» (túqymdy seber aldynda salqyndatu arqyly ónimdilikti arttyru) әdisi tónireginde ýlken pikirtalas tudy.

Nikolay Vavilov búl әdisti óndiriske engizbes búryn múqiyat zerttep, úzaq jyldar boyy eksperiymenttik synaqtan ótkizu qajettigin dәleldedi. Al Trofim Lysenko kerisinshe, yarovizasiyany ónimdilikti tez arada arttyrudyng әmbebap әdisi retinde úsynyp, tez nәtiyjege uәde berdi. Eldegi azyq-týlik tapshylyghyn tez arada sheshuge asyqqan Stalin Lysenkonyng búl iydeyasyn qoldady.

Degenmen, jappay jýrgizilgen yarovizasiya eksperiymenti sәtsizdikke úshyrady: eginning basym bóligi ýsip, ónimdilik odan beter tómendep ketti. Soghan qaramastan, Stalin Lysenkogha degen senimin joghaltpady. Sebebi Lysenko biylikke jaghymdy sóz aityp, tózimdi sorttardy shygharu ýshin «taghy birneshe jyl qajet» dep uaqyt sozdy. Vavilov bolsa, qarsylasy siyaqty el basshylyghyna bos uәde berip, ótirik aitudan bas tartty.

Nәtiyjesinde, genetikany «burjuaziyalyq jalghan ghylym» dep jariyalap, Seleksiya institutyn basqarghan Lysenkonyng yqpaly artty. 1935 jyly kolhozshylardyng sezinde Lysenko: «Kulak-diyversanttar tek kolhozdarda emes, akademikterding arasynda da otyr», — dep mәlimdedi. Búl ghylym ókilderin taptyq jau retinde kórsetuding basy edi.

1936 jyldan bastap Lysenko Vavilov pen onyng shәkirtterin ashyq aiyptay bastady. Onyng pikirinshe, genetikter joghary ónimdi sorttardyng shyghuyna әdeyi kedergi jasaghan. Lysenko sonymen qatar túqym qualaushylyqty týsindiretin Mendeli zandylyqtaryn tolyghymen joqqa shyghardy.

Ol Vavilovty «veysmanshyl-morganist» dep aiyptady. Sol kezende múnday sayasy tanba basylghan adamnyng ózin qorghauy mýmkin emes edi. Vavilov pen onyng әriptesteri ghylymy pikirtalas jýrgizuge tyrysqanymen, qarsylastary olargha tek sayasy sabotaj degen aiyp taqty. Birneshe jyl boyy baspasózde Vavilovty «burjuaziyashyl ghalym» retinde qaralau nauqany jýrdi.

Tútqyndau, sot jәne songhy kýnderi

1940 jyldyng tamyzynda Nikolay Vavilov kontrrevolusiyalyq әreket jasady, yaghny sabotaj, otangha opasyzdyq, diyversiya, «jaushyl teoriyalardy» nasihattau jәne «Britaniya barlau qyzmetine júmys isteu» degen aiyptarmen tútqyngha alyndy.

Úly Otan soghysy bastalghannan keyin, 1941 jyldyng 9 shildesinde ótken әskery tribunaldyng soty birneshe minutqa ghana sozylyp, úly ghalym ólim jazasyna kesildi.

Alayda, ýkimdi oryndau keyinge qaldyrylyp, keyinnen 20 jylgha bas bostandyghynan aiyru jazasyna auystyryldy. 1941 jyldyng kýzinde nemis әskerleri Mәskeuge jaqyndaghanda, týrmedegi tútqyndar elding ishki ónirlerine evakuasiyalandy.

Vavilov Saratov týrmesine jiberilip, onda bir jarym jylday otyrdy. Týrmedegi jaghday óte auyr edi. Ghalym diyzenteriya men ókpe qabynuymen (pnevmoniya) auyrdy. Stalingrad shayqasy qyzyp jatqan kezende tútqyndardyng taghdyryna eshkim kónil bólmedi. Vavilovty seruenge shygharu toqtatylyp, ashtyqtan aman alyp qalatyn syrttan beriletin sәlemdemelerdi alugha tyiym salyndy.

Saldarynan, әlemdi tamaqtandyrudyng ghylymy negizin qalaghan úly genetiyk, ósimdik seleksioneri Nikolay Vavilov auyr ashtyqtan denesi isip, týrme auruhanasyna týsti.

Ghalym 1943 jyly 26 qantarda Saratov týrmesinde ashtyqtan kóz júmdy. Ólimining resmy sebebi retinde «jýrek qyzmetining toqtauy» kórsetildi. Onyng sýiegi aty-jóni jazylmaghan bauyrlastar ziratyna jerlendi.

Stalin qaytys bolghannan keyin, 1955 jyly KSRO Jogharghy Sotynyng Áskery alqasy Vavilovqa qatysty isti qayta qarap, onyng oidan shygharylghanyn jәne jalghan ekenin moyyndady. Úly ghalym Nikolay Vavilov tolyqtay aqtaldy.

Kerimsal Júbatqanov,

S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti, tarih ghylymdarynyng kandidaty

Abai.kz