وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارىنىڭ سوڭىندا گەنەتيكا مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ستراتەگيالىق سالاعا اينالدى. مەملەكەت تاراپىنان بۇل جاس ءارى ءالى تولىق زەرتتەلە قويماعان عىلىمعا ۇلكەن ءۇمىت ارتىلدى: سەلەكتسيانى دامىتۋ ارقىلى بۇكىل ەلدى ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇكتەلدى. ال قارسىلاستارى كەرىسىنشە، بۇل عىلىمدى «اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ادەيى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر» دەپ ايىپتادى.

بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ (ۆاسحنيل) تۇڭعىش پرەزيدەنتى نيكولاي ۆاۆيلوۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان دارىندى عالىمنىڭ ايقىن بەينەسىنە ءارى ءوزى اشقان جاڭالىقتاردىڭ قۇربانىنا اينالدى. اكادەميكتىڭ ءولىم جازاسى كەيىننەن 20 جىلدىق تۇرمە مەرزىمىنە اۋىستىرىلعانىمەن، ول امان قالا المادى. ەلدى اشتىقتان الىپ شىعامىن دەگەن ادامعا قانداي ايىپ تاعىلدى؟

عىلىمعا كەلگەن جول

بولاشاق عالىم ءىرى وندىرىستىك كومپانيا يەسى — اۋقاتتى ساۋداگەردىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ۇيدە نيكولاي مەن ونىڭ ءىنىسى سەرگەيدىڭ (كەيىننەن كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعان بەلگىلى فيزيك) جەكە حيميالىق زەرتحاناسى بولدى. ايتپاقشى، ءساتسىز جاسالعان ەكسپەريمەنتتەردىڭ بىرىندە نيكولاي كوزىن جاراقاتتاپ الىپ، وسىنىڭ ارقاسىندا كەيىن اسكەري قىزمەتتەن بوساتىلعان ەدى. اكەسىنىڭ گەوگرافيالىق كارتالار، اتلاستار، ەنتسيكلوپەديالار مەن گەرباريلەرگە تولى باي كىتاپحاناسى بالانىڭ ومىرلىك جولىن تاڭداۋىنا ۇلكەن اسەر ەتتى.

ۆاۆيلوۆ يمپەراتورلىق كوممەرتسيالىق ۋچيليششەدە ءبىلىم العاننان كەيىن بيولوگ بولۋدى شەشىپ، ماسكەۋ اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ اگرونوميا فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. وندا الەمدىك دەڭگەيدەگى پروفەسسورلار، سونىڭ ىشىندە ۆاۆيلوۆتىڭ سۇيىكتى ۇستازى، اۋىلشارۋاشىلىق حيمياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دميتري پريانيشنيكوۆ ساباق بەردى. كەيىننەن پريانيشنيكوۆ ۆاۆيلوۆتى عىلىم اكادەمياسىنا مۇشەلىككە ۇسىنا وتىرىپ: «نيكولاي يۆانوۆيچ – دانىشپان، ءبىز مۇنى ءوزىمىزدىڭ زامانداسىمىز بولعاندىقتان عانا تولىق تۇسىنە الماي ءجۇرمىز», — دەپ جازعان ەدى.

1917 جىلى ۆاۆيلوۆ گەنەتيكا، سەلەكتسيا جانە جەكە ەگىنشىلىك كافەدراسىن باسقاردى. ونىڭ سول جىلدارى جيناقتاعان عىلىمي تاجىريبەسىن گەنەتيكتەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولدانىپ كەلەدى.

توڭكەرىس جىلدارىندا دا عالىم شەتەلدەرگە ءجيى شىعىپ، يننوۆاتسيالىق گەنەتيكالىق زەرتحانالاردى ارالادى، وسىمدىك شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى الەمدىك ۇزدىك عالىمدارمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەپ، زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە پەرسياداعى ورىس اسكەرلەرىنىڭ اراسىندا بەلگىسىز اۋرۋ تاراعاندا، ۆاۆيلوۆ كەڭەسشى رەتىندە شاقىرىلدى. ول جەرگىلىكتى ۇننىڭ قۇرامىنداعى ساڭىراۋقۇلاقتان بولاتىن ۋلانۋ سەبەبىن ءدال انىقتاپ، مىڭداعان ساربازدىڭ ءومىرىن امان الىپ قالدى.

ساراتوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اتانعان ول كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن دە عىلىمي جۇمىسىن قارقىندى جالعاستىردى. گەنەتيك ەلۋدەن استام ەلدى ارالاپ، ونداعان ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردى جانە وسىمدىك تۇقىمدارىنىڭ باعا جەتپەس الەمدىك كوللەكتسياسىن جيناقتادى. ونىڭ اشقان جاڭالىقتارى مەن ادىستەرىن بۇگىنگى سەلەكتسيونەرلەر جابايى وسىمدىكتەردىڭ گەنىن تابۋ جانە جاڭا سورتتاردى شىعارۋ ءۇشىن ءالى دە پايدالانادى.

لىسەنكومەن تەكەتىرەس جانە «اگرونوميالىق اۆانتيۋرا»

1934 جىلى ۆاۆيلوۆقا شەتەلگە شىعۋعا تىيىم سالىندى. كەڭەس بيلىگى گەنەتيكتەن وزىق سەلەكتسيالىق ادىستەر ارقىلى ەلدەگى اشتىق ماسەلەسىن دەرەۋ شەشىپ، ەگىستىك القاپتارىنىڭ ونىمدىلىگىن رەكوردتىق مەرزىمدە ارتتىرۋدى تالاپ ەتتى.

وسى تۇستا ۆاۆيلوۆتىڭ باستى قارسىلاسى — تروفيم لىسەنكو ساحناعا شىقتى. كەزىندە ونى عىلىم الەمىنە بايقاپ، جولىن اشقانداردىڭ ءبىرى ۆاۆيلوۆتىڭ ءوزى بولاتىن. ەكى عالىمنىڭ اراسىندا «ياروۆيزاتسيا» (تۇقىمدى سەبەر الدىندا سالقىنداتۋ ارقىلى ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ) ءادىسى توڭىرەگىندە ۇلكەن پىكىرتالاس تۋدى.

نيكولاي ۆاۆيلوۆ بۇل ءادىستى وندىرىسكە ەنگىزبەس بۇرىن مۇقيات زەرتتەپ، ۇزاق جىلدار بويى ەكسپەريمەنتتىك سىناقتان وتكىزۋ قاجەتتىگىن دالەلدەدى. ال تروفيم لىسەنكو كەرىسىنشە، ياروۆيزاتسيانى ونىمدىلىكتى تەز ارادا ارتتىرۋدىڭ امبەباپ ءادىسى رەتىندە ۇسىنىپ، تەز ناتيجەگە ۋادە بەردى. ەلدەگى ازىق-تۇلىك تاپشىلىعىن تەز ارادا شەشۋگە اسىققان ستالين لىسەنكونىڭ بۇل يدەياسىن قولدادى.

دەگەنمەن، جاپپاي جۇرگىزىلگەن ياروۆيزاتسيا ەكسپەريمەنتى ساتسىزدىككە ۇشىرادى: ەگىننىڭ باسىم بولىگى ءۇسىپ، ونىمدىلىك ودان بەتەر تومەندەپ كەتتى. سوعان قاراماستان، ستالين لىسەنكوعا دەگەن سەنىمىن جوعالتپادى. سەبەبى لىسەنكو بيلىككە جاعىمدى ءسوز ايتىپ، ءتوزىمدى سورتتاردى شىعارۋ ءۇشىن «تاعى بىرنەشە جىل قاجەت» دەپ ۋاقىت سوزدى. ۆاۆيلوۆ بولسا، قارسىلاسى سياقتى ەل باسشىلىعىنا بوس ۋادە بەرىپ، وتىرىك ايتۋدان باس تارتتى.

ناتيجەسىندە، گەنەتيكانى «بۋرجۋازيالىق جالعان عىلىم» دەپ جاريالاپ، سەلەكتسيا ينستيتۋتىن باسقارعان لىسەنكونىڭ ىقپالى ارتتى. 1935 جىلى كولحوزشىلاردىڭ سەزىندە لىسەنكو: «كۋلاك-ديۆەرسانتتار تەك كولحوزداردا ەمەس، اكادەميكتەردىڭ اراسىندا دا وتىر»، — دەپ مالىمدەدى. بۇل عىلىم وكىلدەرىن تاپتىق جاۋ رەتىندە كورسەتۋدىڭ باسى ەدى.

1936 جىلدان باستاپ لىسەنكو ۆاۆيلوۆ پەن ونىڭ شاكىرتتەرىن اشىق ايىپتاي باستادى. ونىڭ پىكىرىنشە، گەنەتيكتەر جوعارى ءونىمدى سورتتاردىڭ شىعۋىنا ادەيى كەدەرگى جاساعان. لىسەنكو سونىمەن قاتار تۇقىم قۋالاۋشىلىقتى تۇسىندىرەتىن مەندەل زاڭدىلىقتارىن تولىعىمەن جوققا شىعاردى.

ول ۆاۆيلوۆتى «ۆەيسمانشىل-مورگانيست» دەپ ايىپتادى. سول كەزەڭدە مۇنداي ساياسي تاڭبا باسىلعان ادامنىڭ ءوزىن قورعاۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ۆاۆيلوۆ پەن ونىڭ ارىپتەستەرى عىلىمي پىكىرتالاس جۇرگىزۋگە تىرىسقانىمەن، قارسىلاستارى ولارعا تەك ساياسي سابوتاج دەگەن ايىپ تاقتى. بىرنەشە جىل بويى باسپاسوزدە ۆاۆيلوۆتى «بۋرجۋازياشىل عالىم» رەتىندە قارالاۋ ناۋقانى ءجۇردى.

تۇتقىنداۋ، سوت جانە سوڭعى كۇندەرى

1940 جىلدىڭ تامىزىندا نيكولاي ۆاۆيلوۆ كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەت جاسادى، ياعني سابوتاج، وتانعا وپاسىزدىق، ديۆەرسيا، «جاۋشىل تەوريالاردى» ناسيحاتتاۋ جانە «بريتانيا بارلاۋ قىزمەتىنە جۇمىس ىستەۋ» دەگەن ايىپتارمەن تۇتقىنعا الىندى.

ۇلى وتان سوعىسى باستالعاننان كەيىن، 1941 جىلدىڭ 9 شىلدەسىندە وتكەن اسكەري تريبۋنالدىڭ سوتى بىرنەشە مينۋتقا عانا سوزىلىپ، ۇلى عالىم ءولىم جازاسىنا كەسىلدى.

الايدا، ۇكىمدى ورىنداۋ كەيىنگە قالدىرىلىپ، كەيىننەن 20 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا اۋىستىرىلدى. 1941 جىلدىڭ كۇزىندە نەمىس اسكەرلەرى ماسكەۋگە جاقىنداعاندا، تۇرمەدەگى تۇتقىندار ەلدىڭ ىشكى وڭىرلەرىنە ەۆاكۋاتسيالاندى.

ۆاۆيلوۆ ساراتوۆ تۇرمەسىنە جىبەرىلىپ، وندا ءبىر جارىم جىلداي وتىردى. تۇرمەدەگى جاعداي وتە اۋىر ەدى. عالىم ديزەنتەريا مەن وكپە قابىنۋىمەن (پنەۆمونيا) اۋىردى. ستالينگراد شايقاسى قىزىپ جاتقان كەزەڭدە تۇتقىنداردىڭ تاعدىرىنا ەشكىم كوڭىل بولمەدى. ۆاۆيلوۆتى سەرۋەنگە شىعارۋ توقتاتىلىپ، اشتىقتان امان الىپ قالاتىن سىرتتان بەرىلەتىن سالەمدەمەلەردى الۋعا تىيىم سالىندى.

سالدارىنان، الەمدى تاماقتاندىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزىن قالاعان ۇلى گەنەتيك، وسىمدىك سەلەكتسيونەرى نيكولاي ۆاۆيلوۆ اۋىر اشتىقتان دەنەسى ءىسىپ، تۇرمە اۋرۋحاناسىنا ءتۇستى.

عالىم 1943 جىلى 26 قاڭتاردا ساراتوۆ تۇرمەسىندە اشتىقتان كوز جۇمدى. ءولىمىنىڭ رەسمي سەبەبى رەتىندە «جۇرەك قىزمەتىنىڭ توقتاۋى» كورسەتىلدى. ونىڭ سۇيەگى اتى-ءجونى جازىلماعان باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەندى.

ستالين قايتىس بولعاننان كەيىن، 1955 جىلى كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري القاسى ۆاۆيلوۆقا قاتىستى ءىستى قايتا قاراپ، ونىڭ ويدان شىعارىلعانىن جانە جالعان ەكەنىن مويىندادى. ۇلى عالىم نيكولاي ۆاۆيلوۆ تولىقتاي اقتالدى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ,

س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz