Álde búdan da auqymdy industriyalyq-agrarlyq klaster me?

Elding investisiyalyq sayasatyndaghy jana kezeng syrtqy kapitaldy jay ghana tartudan sapaly ekonomikalyq ósu nýktelerin ózimiz qalyptastyrugha kóshudi talap etedi.

Ýkimet aldynda negizgi kapitalgha salynatyn investisiyalar ýlesin JIÓ-ning 24%-yna jetkizu jәne keminde 150 milliard dollar tikeley sheteldik investisiya (TShI) tartu mindeti túr. Alayda mәsele qarajat kóleminde emes, onyng qay salagha baghyttalatynynda bolyp otyr. Shiykizat eksporty men tehnologiyalyq tәueldilikti saqtap qalatyn eski modeli óz dәuirin ótedi. Osy orayda ekonomikanyng qúrylymyn týbegeyli ózgerte alatyn keng auqymdy zәkirlik jobalardyng biri – Torghay industriya-agrarlyq beldeuin qúru bastamasy erekshe ózektilikke ie bolyp tabylady.

Shiykizat modelinen tereng óndeuge ótu

Qazaqstannyng investisiyalyq basqaru jýiesi ýsh dengeyli vertikaligha kóshirilgenimen, institusionaldyq arhiytekturanyng ózi jetkiliksiz bolyp qaluda. Investorlardy izdeumen qatar, halyqaralyq iri kapitaldyng nazaryn audara alatyn auqymdy megajobalardy úsyna bilu manyzdy ekendigi de dau tudyrmaydy. Energetika, atom ónerkәsibi, múnay-gaz himiyasy, kólik jәne logistika, metallurgiya men syndarly paydaly qazbalar ekonomikalyq túraqtylyqty qamtamasyz etetin basym baghyttar retinde aiqyndalghan edi.

Osy baghyttardyng týiisken túsynda óndiristik-tehnologiyalyq, energetikalyq jәne auyl sharuashylyghy mindetterin keshendi týrde sheshetin biregey aimaq – Torghay qonyr kómir basseyni kózge týsedi.

Torghay basseyni: Energetika men jana tehnologiyalar týiisken jer

Jalpy qory 61,9 milliard tonnany qúraytyn Torghay qonyr kómir alaby (onyng ishinde ashyq әdispen óndiruge bolatyn 7,1 milliard tonnasy bar) eldegi әleueti asa joghary, biraq әzirge әlsiz iygerilgen resurs kózi bolyp tabylady. Salystyru ýshin aitar bolsaq, Qaraghandy basseynining qory 42 milliard tonna, al Ekibastúzdiki 9,7 milliard tonnagha baghalanady.

Búl aimaqtyng ereksheligi tek kómir kólemimen shektelmeydi:

-Kómirdi gazdandyru (CCGT tehnologiyasy): Qytay tәjiriybesi kórsetip otyrghanday, kómir qabattarynan sintetikalyq gaz óndiru tehnologiyasy (CCGT) ekoorrta men energetikalyq qauipsizdikke ong әserin tiygizedi. 2030 jylgha qaray Qytay búl kórsetkishti jyl sayyn 28 milliard tekshe metrge jetkizudi josparlap otyr.

-Siyrek jәne siyrek jer elementteri: Qonyr kómir qúramynda titan (tonyna 15–17 kg), germaniy (0,5–10 kg), sonday-aq litiy siyaqty manyzdy komponentterding joghary shoghyrlanuy anyqtalghan. 1000 MVt quat beretin stansiya ýshin titan men germaniydi óndiru әleueti jylyna 400 tonnadan asady.

Infrastrukturalyq tejeushi faktor jәne ony sheshu joldary

Torghaydy iygeruge búryn nege qolymyz jetpedi? Basty kedergi – su resurstarynyng tapshylyghy bolyp sanaldy. Torghay ózenining jyldyq aghyny (shamamen 200 million tekshe metr, onyng 90%-y kóktemge tiyesili) iri energetikalyq keshendi sumen qamty almaydy. Salystyrmaly týrde aitsaq, Ekibastúz GRES-teri jylyna 90–100 million tekshe metr su tútynady.

Búl mәseleni sheshuding tarihy әri injenerlik joly búrynnan bar. Belgili ghalym Sh. Shókin úsynghan Esil ózeninen Torghaygha deyin úzyndyghy 40 shaqyrymdyq arna tartyp, Esil kontrregulyatorynyng (Búzulyq su qoymasy) syiymdylyghyn 1,5 milliard tekshe metrge jetkizu jobasy búl týiindi tarqata alady. Múnday gidrotehnikalyq jýie energetikalyq keshendi sumen qamtyp qana qoymay, 1,5 million gektar auyl sharuashylyghy alqabyn suarugha jol ashady.

Torghay industriya-agrarlyq beldeui: Jana buyndaghy klaster

Ekibastúz ótken ghasyrda elding energetikalyq tiregi bolsa, jana Torghay eski modelidi kóshirmey, zamanauy ekologiyalyq jәne tehnologiyalyq talaptargha say kóp salaly ónerkәsiptik-agrarlyq klaster retinde qalyptasugha tiyis. Búl joba mynaday ózara baylanysty tizbekterdi qamtidy:

1.Qonyr kómirdi ashyq әdispen óndiru jәne elektr energiyasyn óndiru (1000 MVt JES).

2.Kómirdi gazdandyru arqyly sintetikalyq gaz alu jәne kómirtekti ústau (CCUS) tehnologiyalary.

3.Titan, germaniy, litiy jәne basqa da kritimaterialdardy keshendi týrde óndiru.

4.Búzulyq su qoymasyn keneytu arqyly irrigasiyalyq jýieni damytu jәne zamanauy agroónerkәsiptik keshendi qúru.

5.Qostanay, Aqmola, Soltýstik Qazaqstan oblystary men qarqyndy damyp kele jatqan Astana aglomerasiyasyn birynghay energetikalyq jәne logistikalyq jýiemen qamtu.

Sóz týiini: Jalpy qúny 15 milliard dollardan asatyn búl keshendi investisiyalyq baghdarlamany jýzege asyru ýshin aldymen Qúsmúryn, Eginsay jәne Orlovka ken oryndarynyng geologiyasy men tehnologiyalyq tiyimdiligine jan-jaqty zertteu jýrgizu qajet.

Investorlargha tek salyqtyq jenildikterdi úsynu jetkiliksiz – memleket dayyn ekonomikalyq ekosistemany (resurstar, energiya, su, logistika, tehnologiya jәne qaytaru modeli) úsyna aluy tiyis. Torghay jobasy tek bir ónirding mәselesi emes, búl jana Investisiyalyq sayasat tújyrymdamasynyng shynayy tiyimdiligin kórsetetin basty synaq. Eger memleket әlsiz iygerilgen aimaqty joghary tehnologiyalyq industriyalyq-agrarlyq klasterge ainaldyra alsa, búl Qazaqstannyng óz ekonomikalyq ósu nýktelerin derbes qalyptastyra alatynynyng jarqyn kórinisi bolmaq.

Farhad Quanghanov,

Qazaqstan Respublikasy Ghylym jәne joghary bilim ministrining kenesshisi, Sәtbaev uniyversiyteti Mәtallurgiya jәne ken bayytu instituty Diyrektorlar kenesining tóraghasy

Abai.kz