الدە بۇدان دا اۋقىمدى يندۋستريالىق-اگرارلىق كلاستەر مە؟

ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنداعى جاڭا كەزەڭ سىرتقى كاپيتالدى جاي عانا تارتۋدان ساپالى ەكونوميكالىق ءوسۋ نۇكتەلەرىن ءوزىمىز قالىپتاستىرۋعا كوشۋدى تالاپ ەتەدى.

ۇكىمەت الدىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيالار ۇلەسىن ءجىو-ءنىڭ 24%-ىنا جەتكىزۋ جانە كەمىندە 150 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا (تشي) تارتۋ مىندەتى تۇر. الايدا ماسەلە قاراجات كولەمىندە ەمەس، ونىڭ قاي سالاعا باعىتتالاتىنىندا بولىپ وتىر. شيكىزات ەكسپورتى مەن تەحنولوگيالىق تاۋەلدىلىكتى ساقتاپ قالاتىن ەسكى مودەل ءوز ءداۋىرىن وتەدى. وسى ورايدا ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمىن تۇبەگەيلى وزگەرتە الاتىن كەڭ اۋقىمدى زاكىرلىك جوبالاردىڭ ءبىرى – تورعاي يندۋستريا-اگرارلىق بەلدەۋىن قۇرۋ باستاماسى ەرەكشە وزەكتىلىككە يە بولىپ تابىلادى.

شيكىزات مودەلىنەن تەرەڭ وڭدەۋگە ءوتۋ

قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق باسقارۋ جۇيەسى ءۇش دەڭگەيلى ۆەرتيكالعا كوشىرىلگەنىمەن، ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋرانىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز بولىپ قالۋدا. ينۆەستورلاردى ىزدەۋمەن قاتار، حالىقارالىق ءىرى كاپيتالدىڭ نازارىن اۋدارا الاتىن اۋقىمدى مەگاجوبالاردى ۇسىنا ءبىلۋ ماڭىزدى ەكەندىگى دە داۋ تۋدىرمايدى. ەنەرگەتيكا، اتوم ونەركاسىبى، مۇناي-گاز حيمياسى، كولىك جانە لوگيستيكا، مەتاللۋرگيا مەن سىندارلى پايدالى قازبالار ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن باسىم باعىتتار رەتىندە ايقىندالعان ەدى.

وسى باعىتتاردىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا وندىرىستىك-تەحنولوگيالىق، ەنەرگەتيكالىق جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مىندەتتەرىن كەشەندى تۇردە شەشەتىن بىرەگەي ايماق – تورعاي قوڭىر كومىر باسسەينى كوزگە تۇسەدى.

تورعاي باسسەينى: ەنەرگەتيكا مەن جاڭا تەحنولوگيالار تۇيىسكەن جەر

جالپى قورى 61,9 ميلليارد توننانى قۇرايتىن تورعاي قوڭىر كومىر الابى (ونىڭ ىشىندە اشىق ادىسپەن وندىرۋگە بولاتىن 7,1 ميلليارد تونناسى بار) ەلدەگى الەۋەتى اسا جوعارى، بىراق ازىرگە ءالسىز يگەرىلگەن رەسۋرس كوزى بولىپ تابىلادى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتار بولساق، قاراعاندى باسسەينىنىڭ قورى 42 ميلليارد توننا، ال ەكىباستۇزدىكى 9,7 ميلليارد تونناعا باعالانادى.

بۇل ايماقتىڭ ەرەكشەلىگى تەك كومىر كولەمىمەن شەكتەلمەيدى:

-كومىردى گازداندىرۋ (CCGT تەحنولوگياسى): قىتاي تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي، كومىر قاباتتارىنان سينتەتيكالىق گاز ءوندىرۋ تەحنولوگياسى (CCGT) ەكووررتا مەن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە وڭ اسەرىن تيگىزەدى. 2030 جىلعا قاراي قىتاي بۇل كورسەتكىشتى جىل سايىن 28 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.

-سيرەك جانە سيرەك جەر ەلەمەنتتەرى: قوڭىر كومىر قۇرامىندا تيتان (تونىنا 15–17 كگ), گەرماني (0,5–10 كگ), سونداي-اق ليتي سياقتى ماڭىزدى كومپونەنتتەردىڭ جوعارى شوعىرلانۋى انىقتالعان. 1000 مۆت قۋات بەرەتىن ستانتسيا ءۇشىن تيتان مەن گەرمانيدى ءوندىرۋ الەۋەتى جىلىنا 400 توننادان اسادى.

ينفراسترۋكتۋرالىق تەجەۋشى فاكتور جانە ونى شەشۋ جولدارى

تورعايدى يگەرۋگە بۇرىن نەگە قولىمىز جەتپەدى؟ باستى كەدەرگى – سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى بولىپ سانالدى. تورعاي وزەنىنىڭ جىلدىق اعىنى (شامامەن 200 ميلليون تەكشە مەتر، ونىڭ 90%-ى كوكتەمگە تيەسىلى) ءىرى ەنەرگەتيكالىق كەشەندى سۋمەن قامتي المايدى. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق، ەكىباستۇز گرەس-تەرى جىلىنا 90–100 ميلليون تەكشە مەتر سۋ تۇتىنادى.

بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ تاريحي ءارى ينجەنەرلىك جولى بۇرىننان بار. بەلگىلى عالىم ش. شوكين ۇسىنعان ەسىل وزەنىنەن تورعايعا دەيىن ۇزىندىعى 40 شاقىرىمدىق ارنا تارتىپ، ەسىل كونتررەگۋلياتورىنىڭ (بۇزۋلىق سۋ قويماسى) سىيىمدىلىعىن 1,5 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتكىزۋ جوباسى بۇل ءتۇيىندى تارقاتا الادى. مۇنداي گيدروتەحنيكالىق جۇيە ەنەرگەتيكالىق كەشەندى سۋمەن قامتىپ قانا قويماي، 1,5 ميلليون گەكتار اۋىل شارۋاشىلىعى القابىن سۋارۋعا جول اشادى.

تورعاي يندۋستريا-اگرارلىق بەلدەۋى: جاڭا بۋىنداعى كلاستەر

ەكىباستۇز وتكەن عاسىردا ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق تىرەگى بولسا، جاڭا تورعاي ەسكى مودەلدى كوشىرمەي، زاماناۋي ەكولوگيالىق جانە تەحنولوگيالىق تالاپتارعا ساي كوپ سالالى ونەركاسىپتىك-اگرارلىق كلاستەر رەتىندە قالىپتاسۋعا ءتيىس. بۇل جوبا مىناداي ءوزارا بايلانىستى تىزبەكتەردى قامتيدى:

1.قوڭىر كومىردى اشىق ادىسپەن ءوندىرۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ (1000 مۆت جەس).

2.كومىردى گازداندىرۋ ارقىلى سينتەتيكالىق گاز الۋ جانە كومىرتەكتى ۇستاۋ (CCUS) تەحنولوگيالارى.

3.تيتان، گەرماني، ليتي جانە باسقا دا كريتيماتەريالداردى كەشەندى تۇردە ءوندىرۋ.

4.بۇزۋلىق سۋ قويماسىن كەڭەيتۋ ارقىلى يرريگاتسيالىق جۇيەنى دامىتۋ جانە زاماناۋي اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قۇرۋ.

5.قوستاناي، اقمولا، سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى مەن قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان استانا اگلومەراتسياسىن بىرىڭعاي ەنەرگەتيكالىق جانە لوگيستيكالىق جۇيەمەن قامتۋ.

ءسوز ءتۇيىنى: جالپى قۇنى 15 ميلليارد دوللاردان اساتىن بۇل كەشەندى ينۆەستيتسيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الدىمەن قۇسمۇرىن، ەگىنساي جانە ورلوۆكا كەن ورىندارىنىڭ گەولوگياسى مەن تەحنولوگيالىق تيىمدىلىگىنە جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت.

ينۆەستورلارعا تەك سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى ۇسىنۋ جەتكىلىكسىز – مەملەكەت دايىن ەكونوميكالىق ەكوسيستەمانى (رەسۋرستار، ەنەرگيا، سۋ، لوگيستيكا، تەحنولوگيا جانە قايتارۋ مودەلى) ۇسىنا الۋى ءتيىس. تورعاي جوباسى تەك ءبىر ءوڭىردىڭ ماسەلەسى ەمەس، بۇل جاڭا ينۆەستيتسيالىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ شىنايى تيىمدىلىگىن كورسەتەتىن باستى سىناق. ەگەر مەملەكەت ءالسىز يگەرىلگەن ايماقتى جوعارى تەحنولوگيالىق يندۋستريالىق-اگرارلىق كلاستەرگە اينالدىرا السا، بۇل قازاقستاننىڭ ءوز ەكونوميكالىق ءوسۋ نۇكتەلەرىن دەربەس قالىپتاستىرا الاتىنىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولماق.

فارحاد قۋانعانوۆ،

قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى، ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ماتاللۋرگيا جانە كەن بايىتۋ ينستيتۋتى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى

Abai.kz