Árbir jan iyesi ómirge kelgennen keyin jetilu barysynda belgili bir dengeyge jetedi. Onyng tәnimen birge oi-órisi jәne jan dýniyesi de jetilip, týrli satylardan ótedi. Adam ómirining maqsaty – jetilu.

Abay da birden hakim bolyp tua qalghan joq. Hakimdikke barlyq jan iyeleri tәrizdi evolusiyalyq damu jolymen jetti.  Danyshpanymyzdyng ózi damudyng negizgi maqsaty – Týp IYege qaytu dep beretini belgili. Qasiyetti Qúrandaghy «Týbinde barlyghy Maghan qaytady»  /Qúran, 21-93 / degen ayattaghy barlyq jan iyelerine ortaq búl úly maqsatty Abay ózining «Lay sugha may bitpes qoy ótkenge» óleninde «Jәne Oghan qaytpaqsyn, ony oilamay, ózge maqsat aqylgha tola me eken» dep naqtylay týsedi.

Búl maqsat – býkil adam ómirin negizgi maqsaty, jәne oghan kemeldenuding joghary satysynda ghana jetedi. Abay búl joghary satyny «Tolyq adam» dep ataydy. Sondyqtan, búl joghary satygha jetu jolyn «Tolyq adam» joly deuge bolady. Jetiluding búl jolyn Abay ilimi boyynsha «jarym adam», «adam», «tolyq adam» dep ýsh satygha bóluge bolady. «Jarym adam» – bir dengeyge (beybereket ómir), «Adam» satysy – ýsh dengeyge (imandylyq, dәulet, sezim qanaghaty), «Tolyq adam» satysy tórt dengeyge (kәmil músylman, hakim, әuliye, payghamdar) bólinip, sonda «tolyq adam» joly jalpy segiz dengeyden qúralady. Búl dengeylerden әrbir adam ómirdegi ózining ornyn, oi-órisining shenberin, jәne ózining aldaghy nysanasyn kóre alady. Sebebi, búlar sana-sezimning týrli dengeyleri. «Abaytanu» (2002 j.) jәne «Abay múrasyn qoldanu joldary» (2020 j.) atty kitaptarda búl dengeylerdi bir jýiege keltirip, molynan bergenbiz.

Abaydyng óz ómirin osy «tolyq adam» jolymen qarastyratyn bolsaq, onyng ómiri, hakimdigi týsinikti bola bastaydy.

Abay imandy jәne dәuletti otbasynda dýniyege kelgendikten, onyng ómiri sezim qanaghaty dengeyinen bastalyp, hakim dengeyine kóterildi.

Balalyq shaghy. Anasy Úljan Abaydyng jasynan dúrys tәrbie alyp, jetiluine ýlken kónil bóledi. Abay ýshin elding ataqty әnshi-jyrlaryn arnayy shaqyryp, birneshe kýn kýtip, qonaq etip, әn-jyrlaryn tyndatyp, keyin olardy syi-qúrmetpen shygharyp salady eken. Abay oslay jastayynan tughan halqynyng ruhany baylyghynan mol susyndap, últtyq sanany boyyn tereng sinire bilgen. Ómirining kópshiligin dalada ótkizetin kóshpeli elding balasy Abaygha qorshaghan tabighattyng әseri de mol boldy. Búl onyng tabighatqa degen sýiispenshiligin ósirip, nәzik sezimderin jetildirip, oi-órisin keneytip, qorshaghan ortagha degen mahabbat sezimin tәrbiyeledi.

On jasynan Semeydegi Ahmet Riza medresesine týsip, ýsh jyl sabaq alyp, qosymsha «Prihodskaya shkolagha» týsip ýsh ay oryssha sabaq alady. Sonan keyin 13  jasqa tolghan Abaydy әkesi Qúnanbay el basqaru isine aralastyru ýshin auylgha qaytaryp alady. Osylay, Abaydyng balalyq shaghy bitip, ómirining kelesi kezeni bastalady.

Jasóspirim shaghy. Abay jasynan-aq salmaqty, pysyq, әr nәrsege qyzyqqysh, eliktegish, jaqsygha ýiirsek, estigenin jadyna saqtaytyn zerek bala bolyp ósedi. Búl zerektigi oghan ómir kórinisterin dúrys týsinip, oy jýiesine tereng boylatyp, sabaq alyp, sana-sezimin keneyte týsuge mýmkindik berdi.

El basqaru isine aralasu Abay ýshin ýlken ómir mektebi edi. Ol ómirdegi qily-qily jaghdaylardy oy sarabynan ótkizip, dúrys qorytyndy jasaugha, ózining әdil sheshimin aitugha tiyis boldy. Ol kitaptan oqyghan, ómirden týigen bilimin naqty iste synap kóruge mýmkindik aldy. Jan-dýniyesining tazalyghy, adaldyghynyng syngha týser shaghy osy kez edi. Jigerli de alghyr oily Abay ómir aghymymen ketpey, ózining әdildigimen, bilimdiligimen qorshaghan ortasyn dúrys týsine bilip, oghan әser etuge úmtyldy.  Az uaqyttyng ishinde-aq ol el ishinde ózining zerektigi men bilimining arqasynda ýlken bedelge ie bola bastaydy.

Aghartushylyq kezeni. Ozyq oily, turashyl Abay endi elding tynys-tirshiligine syn kózben qaray bastaydy. Ómir әdiletsizdikterin kórip, sheksiz shyrghalandardyng sebebin izdep, olardyng sheshu joldaryn sebebin izdeydi. Ol adamdy týzetuge, halyqtyng jaghdayyn jaqsartudy maqsat etip aghartushylyq jolgha týsip, «Ghylym tappay maqtanba», «Bes nәrseden qashyq bol, Bes nәrsege asyq bol, Adam bolam deseniz» dep eldi ghylym-bilimge ýiretip, ýilesimdi ómirge shaqyrady.

Sol maqsatpen Abay endi ózining bilimin tolyqtyrugha úmtylady. Jasy otyzdan asqan son, búryndy azdy-kópti bilimin eske týsirip, orys kitabyn myqtap oqidy. Semeyge baryp, ondaghy kitaphanada úzaq otyryp, óz-ózinen izdenip qarmana bastaydy. Orys revolusionerlerimen tanysyp, әlemdik mәdeniyetten habar alady. Orys aqyn-jazushylarynyng kitaptarymen tanysyp, olardy qazaqshagha audarady. Orys aqyndary arqyly Europa mәdeniyetine de qol sozady. Oiyn naqty jetkizu ýshin aqyndyghyn myqtap qolgha alady. Sonymen, M.Áuezov sózimen aitqanda «1884 jyldary , jasy qyryqqa taman kelgende, ol dýninden kóp maghlúmaty bar adam bolady».

Abaydyng ózi «Ózim de basqa shauyp, tóske órledim, Qazaqqa qara sózge des bermedim» dep jazghanynday, keleshek danyshpan ómirding barlyq qyzyghyn kórip, ony boyyna sinire biluge úmtylghan. Ol osylay «qarapayym adam» satysynda bolyp, ómir kórinisterinen tәjiriybe alyp, qyryq jasyna deyin «bay» da boldy, súlu qyzdargha ghashyq bolyp «jýrgish» te boldy, ataq-danqqa berilip «bolys» ta boldy, halqynyng qamyn oilap «aghartushy» bolyp, óleng jazyp, әn de shyghardy. Tipti, «Biraz sóz qazaqtyng qaydan shyqqany turaly» degen enbek jazyp, tarihshy da boldy. Osylay Abay ómirding barlyq «soqtyqpaly, soqpaqsyz» kezenderin ótip, fәny әlem bolmysyn molynan týsinedi.

Biraq, Abay baylyqqa, qyzyqqa basyn baylamay, jany odan da joghary maqsatqa úmytylyp, ómirding jarqylynan bas tartyp otyrghan. Sebebi, búlardyng barlyghynyng rahaty úzaqqa barmay, ony jalyqtyryp jiberedi. Elin de týzete almady. Osylay, Abay istep jýrgenining barlyghy qorshylyq, bayansyz-baylausyz әreket ekenin týsinip, jalyghyp, ruhany tyghyryqqa tireledi.

Búl tabighy qúbylys edi. Qyryq jastyng shamasynda psihologiya ózgeriske týsip, adam bolmysynda ýlken ózgeris payda bolady. Ýlken krizis boluy mýmkin. Mysaly, Shәkәrim, L.Tolstoy tәrizdi adamzat әuliyeleri de osy dengeyden ótken. L.Tolstoy «Moya vera» atty kitabynda ózin óltirip tastamas ýshin týnde pyshaghyn, pistoletin tyghyp tastaytynyn jazady. Abay da «Eger mening ishimdi jaryp kórsen, jylauyndy toqtatyp, shoshyr edin» dep  osynday jaghdayyn bildiredi. «Mynmen jalghyz alystym, kinә qoyma!», «Qayratym mәlim, Kelmeydi әlim, Maqsút – alys, ómir – shaq», «Sózimdi úghar elim joq. Molasynday baqsynyng jalghyz qaldym – tap shynym», «Ám jabyqtym, әm jalyqtym», «Men ishpegen u barma» dep endi búl fәny ómirden bas tartqanday bolady.

Tyghyryqtan shyghu jolyn izdep Abay jany jantalasady. Endi fәny ómirding jalghandyghyn týsinip, mәngilikti baqy әlemge bet búrady. Osylay tyghyryqqa tirelgen Abay jany «Sýiengen, sengen dәuren jalghan bolsa, jalghany joq bir Tәnirim kenshilik qyl» dep Tәnirden medet súrap, baqy әlemge bet búrady. Abaydyng ózi múnday auyr synnan ótip, ruhany satygha kóterilu tek qana oily adamdardyng ýlesi ekenin jazady.

Tolyq adam satysy. Kәmil músylman dengeyi. Qyryq jastan asqan Abay jetiluding kelesi joghary satysyna kóterildi. Ol taghdyr bergen ómir qorshaghan ortany týzetu ýshin emes, ony dúrys paydalana otyryp týpki maqsatqa jetu ekenin týsine bastaydy. Jaqsylyqqa úmtylyp, adam ómirin jaqsartu – búl úly maqsatqa jetu әdisi, yaghni, joly ghana. Maqsat basqa – odan joghary. Búl satygha fәny әlemning jalghandyghyn tolyq sezinip, endi baqy әlemge tolyq bet búrghan adam ghana kóterile alady.

Baqy әlemge ótu ýshin ruhany tolyq bilim kerek. Osylay, Abay endi ómirdi týsinu emes, sol ómir kórinisteri arqyly Jaratushyny tanugha úmtylady. Qúdaytanu ilimi degenimiz osy. Osylay ol materialdyq ghalym-filosoftan ruhany ghalym dengeyine kóteriledi.

Ol endi býkil ómir kórinisterin bir Allanyn  hikmetteri retinde qabyldap, zerttey bastaydy. Sol maqsatpen ómir turaly ózine súraqtar qoyyp, «Jýregine sýngi de, týbir kózde, Sonan tapqan shyn asyl, tastay kórme» degen oimen kórgen-bilgenin jýreginen ótkizip, Allany tanugha kirisedi. Bolmystyng týpki syryna ýnilip, qara sózderin jaza bastaydy.  Jýrek kózi ashylghan Abay ózining ishtegi kirin qashyryp, nәtiyjesinde keudesi hitkmetke tolyp elu jasynan asqanda hakim dengeyine kóterildi.  Biz Abaydy endi osy dengeyden kóruimiz kerek.

Hakim Abay. Abaydyng úlylyghy da ruhany tyghyryqtan shyghyp, mәnigilikti baqy әlemge bet búra biluinde jatyr. Búl dengeyge siyrek adamdar ghana kóterile alady. Abaydy halyqqa, sonymen birge, býkil әlemge de osy dengeyde kórsete biluimiz kerek.

Hakim dengeyinde ol «Tasdiyq» (qazirgi atalyp jýrgen otyz segizinshi qara sóz) shygharmasyn jazdy. Qara sózderi men «Tasdiyq» arasynda ýlken aiyrmashylyq bar. Ekeuining dengeyi eki týrli. Qara sózder izdenis joly bolsa, al «Tasdiyq» sol izdenisting qorytyndysy. Búl shygharmada danyshpan eki jaqqa ýnilip barlyq syrttan jәne ishten alghan ruhany dýniyesin qorytyndylap, oqyrmangha ózining ishki baylyghy retinde úsynady. Ol búl shygharmasynda Bolmystyng birligin Alla taghalanyng kórinisi retinde qabyldap, mәngilikti Jaratushyny, onyng sipattaryn kórsetip, adam bolmysy men onyng әlemdegi alatyn ornyn,  adamnyng Qúdaymen jәne qorshaghan tabighat pen baylanysyn beredi.

Abaydyng ózi hakimderdi adamzat ústazdary dep ataydy. Ústazdardyng bergen ruhany bilimi ghana emes, olardyng ómiri de ýlken ýlgi bolyp tabylady. Jogharyda keltirilgen qysqasha sholudan-aq danyshpan babamyzdyng ilim ghana emes, onyng ómirinen de ýlken ghibrat alugha bolatynyn kóremiz.

Ókinishke qaray, biz әli de Abay babamyzdyng zanghar túlghasyn kóre almay, onyng sheksiz múrasynan  ruhany susynday almay kelemiz. Onyng jaqsy dәleli keyingi kezderi Abaydy dúrys týsinuding ornyna, kerisinshe,  oghan qarsy únamsyz oilardyng aityla bastauy.

Juyrda (17.08.2026 j.) Gulimira Sarbasova degen jurnalist-blogerding qara sózderdi Abaydyng ózi jazghanyna kýmәn keltirgen oiyn oqydym. Onyng aldynda osydan bir jylday búryn Zәure Mataeva degen әdebiyetshining «Abay degen bolmaghan», «Abaydiki degen shygharmalardy Á. Bókeyhanov jazghan» tәrizdi teris oilary búqaralyq aqparat qúraldarynda eldi  dýrliktirdi. Elimizde «Abay bay bolghan..., jýrgish bolghan..., kóp әiel alghan..., orysty jaqtaghan..., qazaqty jek kórgen..» tәrizdi, tipti «Abaydy Abay etken Qúnanbaydyng maly» tәrizdi týrli keritartpa oilar aityldy. Aqyndarmen salystyryp, olardy Abaydan joghary qoyatyndar da bar. Búl jansaq oilardyng sebebi nede? Sebebi danyshpan babamyzdyng ruhany túlghasyn týsine almaghandyqtan, ony әrkim óz dengeyine  tartyp, óz dengeyinde týsinude jatyr.

Onyng shynayy túlghasyn kóre bilgen adamnyng danyshpanymyzgha qarsy qarulaspaq týgili, onday oigha barugha da dәti shydamas edi.

Sondyqtan, onyng úlylyghyn dúrys týsinu ýshin abaytanudy mektep baghdarlamasyna engizip, onyng ruhany múrasyn halyqqa keninen nasihattaugha yqpal jasaudyng manyzy óte zor dep bilemin.

Dosym Omarov,

abaytanushy, filosof, teolog-ghalym

Abai.kz