Qazaq elinde jana bir dauly mәsele payda boldy: Ol – shet elge júmysqa ketken qazaq azamattarynyng sol elding jýrgizip jatqan soghysqa tartyluy. Qazaqstan sayasaty sheber diplomatiyalyq qadamdar jasay otyryp, elimidi әlemdi sharpyghan qaruly qaqtyghystardan aman-esen saqtap keledi. Biraq, jekelegen azamattar men jastardyng ómirlik tәjiriybesi az boluy sebepti, olardy soghys isine tartu mýmkindigi kýnnen kýnge artuda. Onyng alghashqy belgisi retinde Astanadan Reseyge júmysqa baryp, keyin soghys aimaghyna tap bolghan qazaqstandyq jastardyng Qazaqstan preziydentinen  ózderin qaytarudy súraghan ýndeuin aitugha bolady. Olardyng jaqyndary da balalaryn shúghyl týrde elge qaytarudy súrap otyr.

QR SIM-inde jinalghan júrt osy mәseleni talqylady. Osy jiyngha qatysqan zanger Meyirman Shekeev qazirgi kezde kemi 21 qazaq jastary RF Qorghanys ministrligining kelisimshartyna qol qoyyp, әskery qyzmetke alynghany turaly derekti ashty. Áriyne, búl resmy týrde rastalghan joq, degenmen, olardy soghys qimyldary jýrip jatqan Lugansk aimaghyna alyp barghanyn, olargha drondyq tehnikany ýiretip jatqanyn ata-analary rastady.

Jastar ne sebepten shet elderge ketude?

Qazaqstandyq jastardyng shet elderge júmys isteuge ketui (enbek migrasiyasy) — songhy jyldary jii talqylanyp jýrgen ózekti mәselelerding biri. Jastardyng elden ketuine negizinen әleumettik-ekonomikalyq, kәsiby jәne jeke damu faktorlary әser etedi. Jastardyng shet elge aghyluynyng negizgi sebepteri:

Ekonomikalyq faktorlar jәne tabys aiyrmashylyghy

Joghary enbekaqy: Europa elderi (Úlybritaniya, Germaniya, Polisha, Latviya), Ontýstik Koreya, AQSh jәne Parsy shyghanaghy elderindegi eng tómengi jalaqy dengeyi Qazaqstandaghy ortasha jalaqydan birneshe ese joghary. Tipti biliktilikti talap etpeytin júmystardyng ózinde (auyl sharuashylyghy, qyzmet kórsetu salasy) jastar Qazaqstanmen salystyrghanda aitarlyqtay kóp tabys taba alady.

Inflyasiya jәne ómir sýru qúny: Eldegi azyq-týlik, qyzmet kórsetu jәne baspana baghasynyng túraqty ósui jastardyng tapqan tabysynyng kýndelikti qajettilikterden artylmauyna әkeledi. Búl olardy qarjylyq túraqtylyqty syrttan izdeuge mәjbýrleydi.

Túrghyn ýy jәne әleumettik mәseleler

Baspana qoljetimsizdigi: Qazaqstanda jas mamandar ýshin óz kýshimen pәter satyp alu óte qiyn. Ipotekalyq baghdarlamalardyng payyzy joghary, al bastapqy jarna jinau ýshin jyldar qajet. Shetelde birneshe jyl júmys istep, elge oralghanda baspanaly bolu maqsaty — eng ýlken motivasiyanyng biri.

Kәsiby damu jәne «Midyng aghyluy» (Brain Drain)

Mansaptyq ósu jәne әdildik: Keybir jastar otandyq enbek naryghyndaghy tamyr-tanystyq (proteksionizm) pen jemqorlyqtan sharshaydy. Olar shetelde óz bilimi men qabiletine qaray әdil baghalanyp, mansap satysymen kóterilu mýmkindigi joghary dep esepteydi.

Tәjiriybe jәne jana tehnologiyalar: Halyqaralyq dengeydegi iri kompaniyalarda júmys istep, әlemdik tәjiriybe jinaqtau, jana tehnologiyalardy mengeru — IT, medisina, injeneriya salasyndaghy ýzdik týlekterding basty maqsaty.

Memlekettik baghdarlamalardyng yqpaly

Zandy enbek migrasiyasy: Memleket dengeyinde de jastardyng syrtta zandy júmys isteuine mýmkindikter jasaluda. Mysaly, Úlybritaniyanyng auyl sharuashylyghy baghdarlamalary (Seasonal Workers Scheme) nemese Ontýstik Koreyamen aradaghy enbek kelisimderi jastardyng shetelge zandy әri qauipsiz baryp júmys isteuine jol ashty.

Dýniyetanymdy keneytu jәne ómir sapasy

Álemdi kóru jәne til ýirenu: Jastyq shaqta basqa mәdeniyetti tanu, aghylshyn nemese basqa da shet tilderin tikeley ortasynda jýrip jetildiru ýlken trendke ainaldy.

Qolayly orta: Damyghan elderdegi әleumettik qauipsizdik, infraqúrylymnyng damuy jәne medisina dengeyi de jastardy qyzyqtyrady.

Qazaq jastarynyng shet elge júmysqa ketui tek «elden birjola kóshu» emes, kóbine qarjy jinau, tәjiriybe alu jәne ómirlik kapitalyn qalyptastyru maqsatyndaghy uaqytsha migrasiya sipatyna iye. Osy ýderisti azaytu ýshin el ishinde jas mamandargha layyqty jalaqy, әdil bәsekelestik orta jәne qoljetimdi baspanamen qamtu sharalaryn kýsheytu qajettiligi tuyndap otyr.

Shet elge ketuge elimizdegi bilim beru faktory әser ete me?

Áriyne, búl faktor oghan tikeley әser etip otyr. Mәselen, bizding elding industriyalyq damuynyng qarqyny men soghan say mamandar dayarlau arasynda eleuli aiyrmashylyqtar bar:

Eldegi industriyalyq damu ishki naryqtyng damuyn tolyq espke almaydy. Al, bilim beru jýiesi әli de «eski sýrleumen» jýruin jalghastyruda. Qazirgi kezge deyin qoghamda, әrbir otbasyda bilim aludyng motivasiyasy retinde «balalardy oqytu, bilim beru – negizinen «oqytu», «bilim beru» degen, sonau kenestik zamannan qalghan psihologiya men abstarksiya qúshaghynda qalyp otyr...

Al, «Balanyng bolashaghy qanday bolady?», «Bala oqyghan mamandyghyna layyqty júmys taba ala ma?», «Aqyly oqu keyin ózin aqtay ma?», «Júmys tabylmasa bala ne isteui kerek?» degen jәne osyghan úqsas súraqtar qoyylmaydy.

Sol sebepti, jogharghy oqu oryndaryn bitirgen jastardyng kóbi diplomdaryn «arhivke» jiberip, basqa salalargha ketip jatady. Sonyng ishinde, eleuli bóligi shet eldegi qara júmysqa jegilude.

Týiin: Memleket qazirgi bilim beru jýiesi men jastardy mamandandyrudy elimizding industriyalyq, aimaqtyq, ónirlik damuymen jәne ekonomikalyq, әleumettik,mәdeniy,ruhany súranystarmen  tyghyz baylanysta qarap, osy baghyttardy sәikestendirui tiyis. Bolmasa, jastardyng shet elderge ketu ýrdii odan әri arta beredi.

Ákimshilikting júmysy tek «júmys ornyn ashu» emes

Bizding әkimshilik basqaru jýiesi qazir «júmys ornyn ashu» degen súraqpen ghana bas qatyruda. Al, ol kóbine kezdeysoq sipatta bolyp keledi, sebebi, «júmys orny» investordyng qalauymen ashylady.

Bizding jaghdayda mәsele kompleksti týrde qoyyluy kerek:

1.Árbir ónirding ekonomikalyq serpindi damu mýmkindikterin saralau, saraptama jasau;

2.Soghan say jana mamandyq týrlerining tizimin jasau jәne jastardy aldynala mamandandyrugha dayyndau;

3.Sol talapqa say oqu oryndarynan fakulitetter men arnayy oqu toptaryn ashu;

4.Oqytu tehnologiyasy men metodologiyasyn endiru;

5.Oqytushy kadrlardy dayyndau jәne t.t.

Bizde osy jaghday jasalyp jatyr ma? Joq. Mysaly, ózime jaqsy tanys filosofiya ilimi salasyn alsam, onda búl jaqta da oqytu memlekettik strategiyagha say emes der edim.  Mysaly, «Elimizge jogharghy oqu oryndaryna sabaq beruge jyl sayyn qansha filosofiya oqytushysy kerek?», «Qansha adam filosofiya mamandyghyn iygerude?» jәne osynday qarapayym zertteuding ózi jasalmaydy...

(IYә, әriyne, filosofiya uniyversaldy oilau mәdeniyetin qalyptastyratyn ilim bolghandyqtan, jyl sayynghy oqu bitirushi flosof jastar júmyssyz qalghan emes: olar memlekettik basqaru salasynan bastap, әrtýrli saraptama ortalyqtarynda júmysqa túryp jatyr. Biraq, múnyng ózi «memleketting damuy әli de stihiyya (kezdeysoqtyq) jeteginde jýr» degenge menzemey me?.).

Sonymen birge, elimizde júmys tappay jýrgen zangerler, ekonomister, buhgalterler, qalalyq jerde – múghalimder jәne t.t. qanshama desenizshi?

Auyl sharuashylyghy – manyzdy ekonomikalyq faktor

Jaqsylyq shyghar, býginde auyl sharuashylyghyn damytu qolgha alyna bastady. Búl salada qajet mamandar bizde jetkilikti me? Mәselen, key auyldarda ghana emes, jalpy el boyynsha «traktorister» tapshy mamandargha ainaldy. Biz qazir «bir auylgha bir traktorist jetedi» degenge kóshken synaylymyz... Ol az bolsa, býginde «shopan» (qoyshy), «baqtashy» (siyrshy), «jylqyshy» bolam degen adamdy kýndiz shammen izdep tappaysyn. Nege?

Mәselen, qazirgi oqu oryndarynda nege «shopan», «baqtashy», «jylqyshy» mamandyqtary oqytylmaydy? Óitkeni, biz ony jәy ghana eleusiz nәrse dep sanaymyz. Alayda, býgingi zamanda onday maman  tolyq bilimge ie bolmasa – qoydy (jalqyny, siyrdy, týieni, eshkini, tauyqty) aram óltiretini anyq!

Qazirgi tehnologiya zamanynda osy mamandyqtardy eng tabysty, eng ekzotikalyq, eng qyzyqty, eng mәrtebeli mamandyqqa ainaldyru joldaryn zerttep jýrgen bireu bar ma?

Endeshe, bizge memlekettik túrghyda «jastardy shet elderge jibermeu, olardy qalayda elde qaldyru  joldary» atty arnayy keshendi baghdarlama qabyldauymyz kerek dep, oidy osymen týiindedim.

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz