Tasadaghy biregey

Qazaq ónerining aspanynda Shәmshi Qaldayaqov, Núrghisa Tilendiyev, Áset Beyseuov syndy alyptardyng esimi jarqyrap túr.

Olardyng әnderi әr ýide shyrqalady, esimderi úlyqtalady. Biraq dәl sol dәuirde, sol dengeyde tanghajayyp tuyndylar әkelgen, alayda býginde esimi de, óneri de el nazarynan tys qalyp bara jatqan taghy bir biregey túlgha bar. Ol – Qazaqstannyng enbek sinirgen óner qayratkeri, qaytalanbas  kompozitor – Temirjan Bazarbaev. Onyng ómir joly – taghdyrdyng qataldyghy men ónerding qúdireti toghysqan ýlken dastan. Qazaq muzyka ónerine eleuli ýles qosqan  birtuar túlghany Semeyde san ret kezdestirip, tomagha túiyq, sabyrly, qarapayym qalpynyng kuәsi boldym. Tabighatynan ataq-danqqa qyzyqpaghan, mansap qumaghan jan edi. Kóp adammen sheshilip sóilese bermeytin birtogha aghanyng taghdyr jolyn keyin bildim...

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Temirjan Bazarbaevtyng balalyq shaghy tym erte bastalghan múnmen órildi. 1935 jyly Alakól ónirinde dәrigerding otbasynda dýniyege kelgenimen, taghdyr ony ayaghan joq. Nebәri eki jasynda әkesi maydangha attanyp, Kursk iyinindegi shayqasta sheyit bolady, kóp úzamay anasynan da aiyrylady. Tuystarynyng asyraugha shamasy kelmey, kishkentay Temirjan Ýsharaldaghy jetimder ýiine tapsyrylady. Osy súrqay balalar ýiinde jýrgende, onyng taghdyryn kýrt ózgertken әigili «at-arba» oqighasy oryn alady.

Balalar ýiinde tәrbiyelenip jýrgen Temirjannyng muzykagha degen erekshe beyimi men daryny erte bayqalady. Úly kompozitor Núrghisa Tilendiyevting jetimder ýiinen Temirjan Bazarbaevty qalay tauyp, onyng taghdyryn ónerge búrghany turaly anyzgha bergisiz shynayy tarih óte әserli. Búl oqigha – qazaq mәdeniyetindegi eki iri túlghanyng arasyndaghy ruhany baylanysty jәne jetim balanyng boyyndaghy qúday bergen daryndy tany bilgen úlylyqty kórsetedi.

Súrapyl soghystan keyingi auyr jyldar. Jetimdikting ashy dәmin tatyp, jýregi jabyrqau tartqan kishkentay balanyng jalghyz júbanyshy – ishtey ynyldap aitatyn әuenderi bolatyn. 1940 jyldardyng sonynda el ishinen jas talanttardy izdep, Almatydan arnayy komissiya shyghady. Olardyng arasynda qazaqtyng әigili kompozitory Núrghisa Tilendiyev pen belgili әnshi Beken Jylysbaev bolady. Olar balalar ýiine kelip, býldirshinderding ónerin tyndaydy. Jas Temirjannyng erekshe qabiletin bayqaghan Núrghisa Tilendiyev: «Myna baladan ýlken muzykant shyghady, Almatygha alyp ketemiz» dep sheshedi. Komissiya Temirjanmen birge taghy eki daryndy balany tandap alyp, at-arbagha otyrghyzyp, jolgha shyghady. Jol-jónekey bir dónnen asa bergende, balalar ýiinen úzap shyqpaghan әlgi eki bala qorqyp, «qashayyq» dep ózara aqyldasady da, arbadan sekirip qashyp ketedi. Tek, kishkentay Temirjandy ghana Núrghisa shap berip ústap,  uysynan shygharmay  qalady. Búl jay ghana arba emes, ony óner әlemine, Almatydaghy Kýlәsh Bayseyitova atyndaghy muzyka mektebine, keyin konservatoriyagha alyp kelgen «taghdyr arbasy» edi. Eger sol joly Núrghisa Tilendiyev balalar ýiine barmaghanda, nemese jolda qashqan kezde Temirjandy ústap qalmaghanda, qazaq óneri «Alakólim», «Qazdar qaytqanda», «Auylym» siyaqty jauhar әnderdi syilaghan birtuar kompozitordan aiyrylyp qalar ma edi?.. Osy arba ony Almatygha, Kýlәsh Bayseyitova atyndaghy daryndy balalargha arnalghan muzyka mektebine alyp keldi. Keyin ol Qúrmanghazy atyndaghy konservatoriyany bitirip shyghady.

Joghary muzykalyq bilim alghannan keyin, 1961 jyly Temirjan Bazarbaev Semey qalasyna joldamamen keledi. Sodan bylayghy býkil sanaly ghúmyryn, yaghny 45 jyldan astam uaqytyn osy Semey ónirining mәdeniyetin kórkeytuge arnaydy. Múqan Tólebaev atyndaghy Semey muzykalyq uchiliyshesinde ústazdyq etip, teoriya bólimin basqardy.Qazaqstan Kompozitorlar odaghynyng Ertis boyyndaghy bólimshesine jetekshilik etti.Semeyde jýrip ózining eng tandauly tuyndylaryn jazdy.  «Botagóz», «Jetisu» simfoniyalyq poemalary, Abay ruhyna arnalghan shygharmalary men jýzdegen әnderi qazaq klassikasynyng altyn qoryna qosyldy. Semey júrtshylyghy ony ólke maqtanyshy retinde erekshe qadirledi, ol «Qazaqstannyng enbek sinirgen óner qayratkeri» ataghyn aldy. Daryndy kompozitordyng  balalar ýiinen at-arbamen bastalghan taghdyr joly Semeyde ýlken óner shynyna úlasty. Bar ómirin Semey jas talanttaryn ósiruge arnaghan ústaz qazaq muzykasynyng maqtanyshyna ainalghan  Tólegen Múhamedjanov, Túrsynghazy Rahimov, Keldenbay Ólmesekov, Aytmúhanbet Beysembekov, syndy túlghalardy tәrbiyeledi.

Temirjan Bazarbaevtyng shygharmashylyq biyigin kórsetetin erekshe tuyndy – «Studenttik keshter» («Studentter әni») shygharmasy. Búl әn – HH ghasyrdyng ekinshi jartysyndaghy qazaq jastarynyng beyresmy gimnine ainalghan, mahabbat pen jastyqtyng simvoly bolghan tuyndy. Ánning shyghu tarihy kompozitordyng studenttik jyldaryndaghy romantikagha, Almatynyng ayaly keshterine degen saghynyshqa toly kónil-kýiin bildiredi. Alayda, eng ókinishtisi, býginde búl әndi shyrqaghan agha buyn da, qazirgi jastar da onyng avtory Temirjan Bazarbaev ekenin bile bermeydi. Kóbi búl tuyndyny halyq әni nemese zamandasy Shәmshining әni dep qabyldaydy.

Shyn mәninde, T. Bazarbaev óz dәuirinde Shәmshi Qaldayaqovpen, Núrghisa Tilendiyevpen qatar túratyn iyqtas, dengeyles kompozitor edi. Onyng «Qazdar qaytqanda», «Auylym», «Tamasha» әnderining maqamy men iyirimderi Shәmshi әnderinen birde-bir kem emes, ózindik syrshyldyghymen erekshelenetin. Biraq Shәmshi danq túghyryna kóterilgende, Temirjan Semeyde, tasada, ýnsiz shygharmashylyqpen ainalysty. Ol ómirde óte qarapayym, tomagha-túiyq, ataq pen lauazym qumaytyn, «men kompozitor edim» dep keude qaqpaytyn qonyr minezdi jan boldy.

«Men pәlendey әnning avtorymyn» dep eshkimge mindet qylmaghan, ózin jarnamalamaghan, qyzmet te kózdemegen  biregey darynnyng izdeushisi bolmaghany jangha batady. Tabighatty erekshe sýietin kompozitor ómirining songhy jyldaryn Semeydegi shaghyn sayajayynda (dachasynda) ótkizdi. Ómirining sonyna taman sazger qatty syrqattandy. Alayda, bala jasynan qiyndyqqa tózip ósken qaysar minezdi azamat eshqashan taghdyryna nalyp, eshkimge shaghym aitqan emes. Tәn azabyn da, jan azabyn da ishtey, ýnsiz ghana kóterdi. Osynday sәtterde Semeyding talanttaryn kózinen tasa qylmay izdep otyratyn Tóken Ibragimov qoldau kórsetti. Janynda adal jary, otbasy aldyn kórgen shәkirtteri, ónerine tamsanghan Semey júrty boldy.

Onyng ómiri naghyz óner adamynyng – ýnsiz kelip, artyna jauhar dýnie qaldyryp, ýnsiz ghana kete baratyn qonyr da tekti bolmysynyng kórinisi edi.

«Qazdar qaytqanda», «Tamasha», «Atyng kim qalqa?», «Studenttik keshter», «Alakólim»  siyaqty tanymal әnderi el arasyna keng taraghanymen, búl tuyndylardyng avtory turaly zertteuler men estelikter az.

Býgingi tanda búl úly talanttyng el nazarynan tys qalyp bara jatqany – óner aldyndaghy әdiletsizdik. Radio men teledidardan onyng әnderi siyrek aitylady, esimi mektep oqulyqtarynda aitarlyqtay úlyqtalmaydy.  Shәmshimen zamandas, birge oqyghan kurstas bolghanymen Shәmshini  ardaqtaghanday arda shәkirtter Temirjan Bazarbaevtyn  endigi baghyna jazylmay túr.  Mýmkin, osy maqalany oqyghannan keyin kyingige oy salarmyz... Onyng jetimder ýiinen bastalghan qiyn taghdyry, Semey topyraghynda qaldyrghan óshpes múrasy men «Studentter әnindey» mәngilik tuyndylary qayta janghyrudy qajet etedi. Óitkeni óz alyptaryn úmytqan elding ruhaniyaty da tayaz bolmaq.

Almahan Múhametqaliqyzy,

Astana

Abai.kz