Ekonomikanyng túraqty damuy tek investisiya tartu men óndiris kólemin arttyrugha ghana emes, budjet qarjysyn tiyimdi paydalanugha, salyq sayasatyn jetildiruge jәne halyqtyng әl-auqatyn jaqsartugha da baylanysty.

Preziydentting býgingi Joldauynda osy mәselelermen qatar, Últtyq qor qarajatyn saqtau, energetikalyq qauipsizdik, auyl sharuashylyghy men kólik-logistikany damytu mәseleleri de qozghaldy.

Alayda ekonomikalyq ósimdi qamtamasyz etu ýshin qanday baghyttargha basymdyq beru kerek? Budjet kirisin arttyryp, әleumettik mindettemelerdi oryndau ýshin qanday sheshimder qajet?

Osy jәne ózge de ózekti mәseleler jóninde ekonomist Saparbay Jobaevtyng pikirin bildik.

– Preziydentting 2027 jylghy negizgi maqsattar turaly Joldauynda kóbirek ekonomikalyq mәselelerge kónil bólindi. Nege? Sebebi Joldaudyng taqyryby – býgingi kezdegi Qazaqstan aldynda túrghan negizgi maqsattar. Negizgi mazmúny boyynsha, әriyne, ekonomikany birinshi damytu mәselesi. Ekonomika damyghannan keyin halyqtyng әl-auqatyn jaqsartu, elding qorghanys әleuetin arttyru jәne basqa da ekonomikalyq mәseleler birinshi orynda túrdy.

Jalpy ekonomikanyng barlyq salalary: auyl sharuashylyghy da, kólik-logistika da, investisiya mәseleleri de qaraldy. Solardyng ishinde mening erekshe kónil bóletinim – memleketting budjet tapshylyghyn azaytu maqsatynda qaryz alu mәselesi, Últtyq qordyng aqshasyn saqtau mәselesi, tiyimdilik pen shyghyndardy ýnemdeu mәseleleri. Meninshe, býgin búl mәseleler kónilge qonymdy boldy.

Solardyng ishinde budjet shyghyndaryn tiyimdi paydalanu, ýnemdeu mәseleleri, jol qúrylysy men infraqúrylymdardy damytu mәselelerining barlyghy bizge belgili nәrse siyaqty. Solardy da biz odan әri damytuymyz kerek. Mysaly, jylu jәne elektr energiyasymen qamtamasyz etu mәselesi bar. Keybir kezderde elektr energiyasy jetispeydi. Sondyqtan elektr energiyasyn kóbirek óndiru kerektigi, atom elektr stansiyalary men jylu elektr stansiyalaryn tezirek iske qosu mәselesi ashyq aityldy. Búl – býgingi kýndegi sheshilmegen mәselelerding biri.

Al budjet mәselesindegi ýnemdeu, Últtyq qordan alynghan aqshany qúrylysqa jiberip, olardyng bolashaq úrpaqtarymyz ýshin tiyimdi júmys isteuin qamtamasyz etu mәselesi Ýkimetke berilgen óte ýlken tapsyrma boldy. Ýkimetke tapsyrma berdi. Jana jylgha deyin osy mәseleler boyynsha naqty úsynys berinizder dedi.

Al halyqtyng ekinshi ýlken mәselesi – әleumettik jaghdayy. Áleumettik jaghdaydy jaqsartu mәselesinde men aitar edim, negizgi budjettik kórsetkishter boyynsha jyl sayyn shamamen 10 payyzgha indeksasiya jasap jatyrmyz. Budjet úiymdarynda júmys isteytinderding jalaqysyn, kvaziymemlekettik qazyna oryndarynda júmys isteytinderding jalaqysyn kóteru mәselesi jyl sayyn oryndalady.

Biraq songhy ýsh jylda eng tómengi jalaqy 85 myng tenge bolyp ózgerissiz túrghan edi. Jaz mezgilinde osy mәsele óte ýlken әngime boldy. Sol kezde 100–150 myng tengege deyin kóteriledi degen әngimelerdi ministrlerding orynbasarlary aitqan edi. Sony bizding Preziydentimiz naqty 100 myng tengege kóterdi.

Búl, әriyne, budjet ýshin óte auqymdy qarjy. Múny qamtamasyz etu ýshin budjetten júmys isteytinderdin, kvaziymemlekettik qazyna oryndarynda júmys isteytinderding eng tómengi jalaqylary kóteriledi. Búl budjetting shyghynyn arttyrady, sol ýshin ýnemdeu mәselesi kýn tәrtibinde túr.

Mening pikirimshe, býgin Preziydentting Joldauynda kóterilgen ózekti mәselelerding biri – salyq týsimderi. Biz ótken jyly salyq reformasyn jasadyq, odan aldynghy jyly Budjet kodeksin qabyldadyq. Sol salyq reformasynda birqatar qadamdar jasauymyz kerek edi. Biraq bizding oligarhtyq biyliktegiler sony jarty qadam ghana jasap, budjet týsimderining kóbengine alyp kelmedi.

Mәselen, qosylghan qún salyghynan qosymsha 3–4 trillion tenge aqsha týsui kerek degen edi. Qazir bizding jasaghan esepterimiz boyynsha, bar bolghany 1–2 trillion tenge ghana aqsha týsedi dep túr. Endi basqa da mәseleler, mysaly, dәuletti adamdargha qosymsha progressivti jeke tabys salyghyn engizu, keyin bay kompaniyalargha korporativtik tabys salyghyn kóbeytu mәselesi sheshilmey qaldy.

Sondyqtan Preziydent salyq kodeksi bir qatyp qalghan dýnie emes, búny da ózgertu kerek ekenin aitty. Mәselen, keybir oligarhtar ózderining mýddesi ýshin 20 payyzdyq qosylghan qún salyghyn 16 payyzgha týsiruge qol jetkizdi. Al sol 16 payyzdan keyin kóp jýkteme shaghyn jәne orta bizneske týsip qaldy. Sóitip, shaghyn jәne orta bizneste keybir qiyndyqtar bastalyp, kópshiligi jabylyp, salyq tóleuden qinalatyn jaghdaygha jetti. Preziydent osy mәseleni ashyq aityp, keybir ózgerister engizu kerek, shaghyn jәne orta biznesting damuyna biz kedergi jasamauymyz kerek dedi.

Áriyne, búnday ózekti mәseleler óte kóp boldy. Mәselen, auyl sharuashylyghynda da bizding jalpy ishki ónimimiz auyl sharuashylyghynda 12–13 trillion tenge dep aityp jýrdik, ony Preziydent 15 trillion tenge dedi. Biyl endi 15 trillion tengege jetsek kerek. Búl óte qomaqty qarjy. Bizding jalpy ishki ónimimizdi 160–170 trillion tenge deytin bolsaq, búl 7–8 payyz. Ádette biz auyl sharuashylyghynyng ýlesin 4–5 payyz deymiz. Al búl býgingi Joldauda aitylghan sifr – 7–8 payyz.

Yaghny auyl sharuashylyghynyng jәne auyl sharuashylyghy ónimderin, azyq-týlik ónimderin shygharu mәselesi óte ózekti ekenin, Qazaqstannyng klimattyq jaghdayy men býgingi kýndegi geosayasy ahual óte kýrdeli bolyp túrghan kezde kóp elding azyq-týlikpen qamtamasyz etilui Qazaqstannyng moynynda ekenin de aitty.

Osy mәselelerdi men negizinen ózekti dep sanaymyn. Áriyne, sifrlandyru – bizding Preziydentting eng kóp aitatyn taqyryptarynyng biri. Sebebi Qytaymen baylanys bar. Qytayda sifrlandyru óte qatty damyp jatyr. Biz Tәuelsiz Memleketter Dostastyghy ishinde birinshi orynda túrghanymyzben, әli de ilgerileuimiz kerek.

Nege? Sebebi sifrlandyru mәselesinde, ókinishke qaray, elimiz jemqorlyq dengeyi joghary memleketterding qatarynda da túr. Sol jemqorlyqqa qarsy kýreste biyliktegilerding keybireuleri jol bermeytin jaghdayda, sifrlandyru arqyly jemqorlyqtan qútylamyz-au degen ýmit bar.

Jәne janaghy Orta dәliz deymiz, kólik mәselelerining ózektiligin de aitty. Meninshe, eng birinshi – ekonomikany damytu. Keyin kәsipkerlerge erkindik beru. Odan keyin ýlken infraqúrylymdyq jobalardy budjet qarjysy emes, negizinen kәsipkerler men bankterding qarjylandyruy arqyly jýzege asyru mәselesin ózekti dep aitsaq bolady.

Áriyne, әleumettik mәselelerde budjet tólemderi mәselesimen qatar, әleumettik nysandar – mektepter men auruhanalar salu mәselesin de kóterdi. Búlardyng barlyghy da ózekti taqyryp.

Mening aitarym, Joldauda Qazaqstannyng býgingi kýrdeli kezende, әlemdik sayasattaghy kýrdeli jaghdayda damu tendensiyasyn saqtau kerektigi naqty aityldy.

Tomiris Maratqyzy

Abai.kz