ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋى تەك ينۆەستيتسيا تارتۋ مەن ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرۋعا عانا ەمەس، بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانۋعا، سالىق ساياساتىن جەتىلدىرۋگە جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا دا بايلانىستى.

پرەزيدەنتتىڭ بۇگىنگى جولداۋىندا وسى ماسەلەلەرمەن قاتار، ۇلتتىق قور قاراجاتىن ساقتاۋ، ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك، اۋىل شارۋاشىلىعى مەن كولىك-لوگيستيكانى دامىتۋ ماسەلەلەرى دە قوزعالدى.

الايدا ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قانداي باعىتتارعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك؟ بيۋدجەت كىرىسىن ارتتىرىپ، الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ءۇشىن قانداي شەشىمدەر قاجەت؟

وسى جانە وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە ەكونوميست ساپارباي جوباەۆتىڭ پىكىرىن بىلدىك.

– پرەزيدەنتتىڭ 2027 جىلعى نەگىزگى ماقساتتار تۋرالى جولداۋىندا كوبىرەك ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە كوڭىل ءبولىندى. نەگە؟ سەبەبى جولداۋدىڭ تاقىرىبى – بۇگىنگى كەزدەگى قازاقستان الدىندا تۇرعان نەگىزگى ماقساتتار. نەگىزگى مازمۇنى بويىنشا، ارينە، ەكونوميكانى ءبىرىنشى دامىتۋ ماسەلەسى. ەكونوميكا دامىعاننان كەيىن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ، ەلدىڭ قورعانىس الەۋەتىن ارتتىرۋ جانە باسقا دا ەكونوميكالىق ماسەلەلەر ءبىرىنشى ورىندا تۇردى.

جالپى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارى: اۋىل شارۋاشىلىعى دا، كولىك-لوگيستيكا دا، ينۆەستيتسيا ماسەلەلەرى دە قارالدى. سولاردىڭ ىشىندە مەنىڭ ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىم – مەملەكەتتىڭ بيۋدجەت تاپشىلىعىن ازايتۋ ماقساتىندا قارىز الۋ ماسەلەسى، ۇلتتىق قوردىڭ اقشاسىن ساقتاۋ ماسەلەسى، تيىمدىلىك پەن شىعىنداردى ۇنەمدەۋ ماسەلەلەرى. مەنىڭشە، بۇگىن بۇل ماسەلەلەر كوڭىلگە قونىمدى بولدى.

سولاردىڭ ىشىندە بيۋدجەت شىعىندارىن ءتيىمدى پايدالانۋ، ۇنەمدەۋ ماسەلەلەرى، جول قۇرىلىسى مەن ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ ماسەلەلەرىنىڭ بارلىعى بىزگە بەلگىلى نارسە سياقتى. سولاردى دا ءبىز ودان ءارى دامىتۋىمىز كەرەك. مىسالى، جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بار. كەيبىر كەزدەردە ەلەكتر ەنەرگياسى جەتىسپەيدى. سوندىقتان ەلەكتر ەنەرگياسىن كوبىرەك ءوندىرۋ كەرەكتىگى، اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى مەن جىلۋ ەلەكتر ستانتسيالارىن تەزىرەك ىسكە قوسۋ ماسەلەسى اشىق ايتىلدى. بۇل – بۇگىنگى كۇندەگى شەشىلمەگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.

ال بيۋدجەت ماسەلەسىندەگى ۇنەمدەۋ، ۇلتتىق قوردان الىنعان اقشانى قۇرىلىسقا جىبەرىپ، ولاردىڭ بولاشاق ۇرپاقتارىمىز ءۇشىن ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ۇكىمەتكە بەرىلگەن وتە ۇلكەن تاپسىرما بولدى. ۇكىمەتكە تاپسىرما بەردى. جاڭا جىلعا دەيىن وسى ماسەلەلەر بويىنشا ناقتى ۇسىنىس بەرىڭىزدەر دەدى.

ال حالىقتىڭ ەكىنشى ۇلكەن ماسەلەسى – الەۋمەتتىك جاعدايى. الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋ ماسەلەسىندە مەن ايتار ەدىم، نەگىزگى بيۋدجەتتىك كورسەتكىشتەر بويىنشا جىل سايىن شامامەن 10 پايىزعا يندەكساتسيا جاساپ جاتىرمىز. بيۋدجەت ۇيىمدارىندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ جالاقىسىن، كۆازيمەملەكەتتىك قازىنا ورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ ماسەلەسى جىل سايىن ورىندالادى.

بىراق سوڭعى ءۇش جىلدا ەڭ تومەنگى جالاقى 85 مىڭ تەڭگە بولىپ وزگەرىسسىز تۇرعان ەدى. جاز مەزگىلىندە وسى ماسەلە وتە ۇلكەن اڭگىمە بولدى. سول كەزدە 100–150 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلەدى دەگەن اڭگىمەلەردى مينيسترلەردىڭ ورىنباسارلارى ايتقان ەدى. سونى ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ناقتى 100 مىڭ تەڭگەگە كوتەردى.

بۇل، ارينە، بيۋدجەت ءۇشىن وتە اۋقىمدى قارجى. مۇنى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ، كۆازيمەملەكەتتىك قازىنا ورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ەڭ تومەنگى جالاقىلارى كوتەرىلەدى. بۇل بيۋدجەتتىڭ شىعىنىن ارتتىرادى، سول ءۇشىن ۇنەمدەۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر.

مەنىڭ پىكىرىمشە، بۇگىن پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا كوتەرىلگەن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – سالىق تۇسىمدەرى. ءبىز وتكەن جىلى سالىق رەفورماسىن جاسادىق، ودان الدىڭعى جىلى بيۋدجەت كودەكسىن قابىلدادىق. سول سالىق رەفورماسىندا بىرقاتار قادامدار جاساۋىمىز كەرەك ەدى. بىراق ءبىزدىڭ وليگارحتىق بيلىكتەگىلەر سونى جارتى قادام عانا جاساپ، بيۋدجەت تۇسىمدەرىنىڭ كوبەيۋىنە الىپ كەلمەدى.

ماسەلەن، قوسىلعان قۇن سالىعىنان قوسىمشا 3–4 تريلليون تەڭگە اقشا ءتۇسۋى كەرەك دەگەن ەدى. قازىر ءبىزدىڭ جاساعان ەسەپتەرىمىز بويىنشا، بار بولعانى 1–2 تريلليون تەڭگە عانا اقشا تۇسەدى دەپ تۇر. ەندى باسقا دا ماسەلەلەر، مىسالى، داۋلەتتى ادامدارعا قوسىمشا پروگرەسسيۆتى جەكە تابىس سالىعىن ەنگىزۋ، كەيىن باي كومپانيالارعا كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىن كوبەيتۋ ماسەلەسى شەشىلمەي قالدى.

سوندىقتان پرەزيدەنت سالىق كودەكسى ءبىر قاتىپ قالعان دۇنيە ەمەس، بۇنى دا وزگەرتۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. ماسەلەن، كەيبىر وليگارحتار وزدەرىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن 20 پايىزدىق قوسىلعان قۇن سالىعىن 16 پايىزعا تۇسىرۋگە قول جەتكىزدى. ال سول 16 پايىزدان كەيىن كوپ جۇكتەمە شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ءتۇسىپ قالدى. ءسويتىپ، شاعىن جانە ورتا بيزنەستە كەيبىر قيىندىقتار باستالىپ، كوپشىلىگى جابىلىپ، سالىق تولەۋدەن قينالاتىن جاعدايعا جەتتى. پرەزيدەنت وسى ماسەلەنى اشىق ايتىپ، كەيبىر وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك، شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا ءبىز كەدەرگى جاساماۋىمىز كەرەك دەدى.

ارينە، بۇنداي وزەكتى ماسەلەلەر وتە كوپ بولدى. ماسەلەن، اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا ءبىزدىڭ جالپى ىشكى ءونىمىمىز اۋىل شارۋاشىلىعىندا 12–13 تريلليون تەڭگە دەپ ايتىپ جۇردىك، ونى پرەزيدەنت 15 تريلليون تەڭگە دەدى. بيىل ەندى 15 تريلليون تەڭگەگە جەتسەك كەرەك. بۇل وتە قوماقتى قارجى. ءبىزدىڭ جالپى ىشكى ءونىمىمىزدى 160–170 تريلليون تەڭگە دەيتىن بولساق، بۇل 7–8 پايىز. ادەتتە ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسىن 4–5 پايىز دەيمىز. ال بۇل بۇگىنگى جولداۋدا ايتىلعان تسيفر – 7–8 پايىز.

ياعني اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن، ازىق-تۇلىك ونىمدەرىن شىعارۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى ەكەنىن، قازاقستاننىڭ كليماتتىق جاعدايى مەن بۇگىنگى كۇندەگى گەوساياسي احۋال وتە كۇردەلى بولىپ تۇرعان كەزدە كوپ ەلدىڭ ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلۋى قازاقستاننىڭ موينىندا ەكەنىن دە ايتتى.

وسى ماسەلەلەردى مەن نەگىزىنەن وزەكتى دەپ سانايمىن. ارينە، تسيفرلاندىرۋ – ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ ەڭ كوپ ايتاتىن تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى. سەبەبى قىتايمەن بايلانىس بار. قىتايدا تسيفرلاندىرۋ وتە قاتتى دامىپ جاتىر. ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ىشىندە ءبىرىنشى ورىندا تۇرعانىمىزبەن، ءالى دە ىلگەرىلەۋىمىز كەرەك.

نەگە؟ سەبەبى تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىندە، وكىنىشكە قاراي، ەلىمىز جەمقورلىق دەڭگەيى جوعارى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا دا تۇر. سول جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە بيلىكتەگىلەردىڭ كەيبىرەۋلەرى جول بەرمەيتىن جاعدايدا، تسيفرلاندىرۋ ارقىلى جەمقورلىقتان قۇتىلامىز-اۋ دەگەن ءۇمىت بار.

جانە جاڭاعى ورتا ءدالىز دەيمىز، كولىك ماسەلەلەرىنىڭ وزەكتىلىگىن دە ايتتى. مەنىڭشە، ەڭ ءبىرىنشى – ەكونوميكانى دامىتۋ. كەيىن كاسىپكەرلەرگە ەركىندىك بەرۋ. ودان كەيىن ۇلكەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى بيۋدجەت قارجىسى ەمەس، نەگىزىنەن كاسىپكەرلەر مەن بانكتەردىڭ قارجىلاندىرۋى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىن وزەكتى دەپ ايتساق بولادى.

ارينە، الەۋمەتتىك ماسەلەلەردە بيۋدجەت تولەمدەرى ماسەلەسىمەن قاتار، الەۋمەتتىك نىساندار – مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار سالۋ ماسەلەسىن دە كوتەردى. بۇلاردىڭ بارلىعى دا وزەكتى تاقىرىپ.

مەنىڭ ايتارىم، جولداۋدا قازاقستاننىڭ بۇگىنگى كۇردەلى كەزەڭدە، الەمدىك ساياساتتاعى كۇردەلى جاعدايدا دامۋ تەندەنتسياسىن ساقتاۋ كەرەكتىگى ناقتى ايتىلدى.

توميريس ماراتقىزى

Abai.kz