Qymbatty oqyrmandaryma «Sovetiya & Qazaqiya» riysәlәsining 3-shi kitaby jaryqqa shyqqanyn qanaghattana habarlaymyn. Múnda tanymdyq sipattaghy «Tauarih Qazaq hәm Qazaq Memleketi» atty bayanhattyng ekinshi bólimi úsynylyp otyr («Biz – qazaq ejelden...» degen birinshi bólimi 2-shi kitapta jariyalanghan-dy). 

Bayanhattyng ekinshi bólimin qúraghan «Qazaq memleketi tarihyna kózqaras» tarihy ocherkining taraulary әuelde oqyrman nazaryna әleumettik jelilerde («Serke.org», «Abay.kz», t.b.) berilip, odan Qazaq handyghynyng 550 jyldyghy toylanar qarsanda jeke kitap týrinde baspadan shyqqan bolatyn.

Búl etudimde men qazaqtyng óz etnostyq atalymymen handyq túrpattaghy túnghysh derbes memleket qúryp tarih sahnasynda payda boluyn, irgesin keneytip damuyn, belgili bir kezende ózge júrttar moyyndaghan kýshti memleketke ainalghanyn, sosyn qily sebeppen kóz alartysqan syrtqy jaulardan qorghanuyn, sóitip mazasyz qonsylargha qarsy túrugha qajet odaqtas izdegenin, qysqasy, tәuelsiz el retinde ótken búralandy jolyn, odan birte-birte tәuelsizdiginen airyluyn әngimeledim.

Qamqorshysynday kórgen kýshti kórshisining aldauyna anghal mәmilegerlik saldarynan elimizding qalay týsip qalghanyn, búl ahualdy mәselege  tereng qaraudyng jónin bilmegen jekelegen qayratkerlerding qaytip ýstemeley týskenin bayan ettim. Sodan   qamqorshy mәrtebesinen qojayyngha ainalghan bóten memleket jalpaq elimizdi týgeldey menshiktep alghanyn,  halqymyzdyng sol tәueldilik dәuirde jer-suy men sanasyna deyin otarlanu kezenin bastan keshkenin, aqyry janaryp-janghyrudyng auyr jolynan ótip, shynayy tәuelsizdikke qol jetkizgenin, sóitip qaytadan eldik tuyn berik senimmen kótergenin tilge tiyek ettim.

Oqyrmangha, әsirese jas úrpaqqa arnap osynau tarihiy-tanymdy әngimeni ayan etu barysynda osy uaqytqa deyin teris týsindirilip kelgen birer jәitke kónil bóluge tyrystym. Mysaly, bir qaraghanda barshagha mәlim jәne búltartpas shyndyq sekildi kórinetin el shejiresining keybir búrmalanghan tústary, aitalyq, Tәuke hannan keyin birtútas handyq joyylyp, ornyna elding úsaq handyqtargha bólshektengen týrleri keldi dep dәiekteletin tújyrymnyng jansaqtyghyn dәleldedim. Sonday-aq kýni býginge deyin kóptegen tarih әuesqoylarynyn, tipti iri ghylymy ataq-dәrejege jetip alghan oqymystylardyng birazynyng sanasyna qúddy aqiqattyng tap ózindey bekem ornyghyp qalghan jalghandyq jayyn da sóz ettim.

Múnda qozghalghan mәsele – bodandyqqa beriluding imperiya sayasaty qalyptastyrghan, odan bergi dәuirlerde tiyisti týzetu kórsetilmey kele jatqan búrmalauly shyndyghy haqynda-tyn. Nelikten tәuelsiz elding adamdary  aqiqatty, tarihy әdilettilikti moyyndaudan әli kýngi qashady? Ne sebepten el mýddesin jan ayamay qorghaghan shyn bahadýrdi, naghyz memleket qayratkerin kýni býginge deyin shyndap tanyghysy kelmeydi? Oqyrman riysәlәning eki tomyn alyp jatqan bayanhatpen, әsirese osynau Ýshinshi tomda jariyalanghan qazaq memleketi tarihyna kózqaraspen tanysu barysynda búl rette oilanugha túrarlyq maghlúmat alady ghoy degen senimim bar.

Bayanhattan song «Tórt tamshy» taqyrybymen tarihymyzdyng әzirge tolyq aitylmay jatqan tústaryna nazar audartatyn birer etud toptastyrylyp berildi.  Búlarda  qazaqtardyng otarlyq ezgige kórsetken qarsylyghynyng key  tústary, jigitterding әigili Pugachev bastaghan Sharualar soghysyna belsene qatysuy, qarsylyq qozghalysynyng soghys toqtatylghannan keyin de basylmauy, sonday-aq ótken ghasyrdyng basynda halqymyzdyng últ azattyghyn ansaghan zamanauy sayasy kýres jolyna  týsui haqynda tanymdy syr shertiledi.

«Sovetiya & Qazaqiya» riysәlәsining   búl kezekti kitaby da, jalpy toptama siyaqty, Otan tarihyna qyzyghushylyq bildiretin qalyng kópshilikke, orta mekteptin, arnayy orta jәne joghary oqu oryndarynyng oqushylaryna, studentterine, enbekshi jastargha, tarihty sýietin barsha júrtshylyqqa arnalghan. Oqyghan júrttyng senimi aldanbas dep oilaymyn.

Beybit Qoyshybaev

Abai.kz