قىمباتتى وقىرماندارىما «سوۆەتيا & قازاقيا» ءريسالاسىنىڭ 3-ءشى كىتابى جارىققا شىققانىن قاناعاتتانا حابارلايمىن. مۇندا تانىمدىق سيپاتتاعى «تاۋاريح قازاق ءھام قازاق مەملەكەتى» اتتى بايانحاتتىڭ ەكىنشى ءبولىمى ۇسىنىلىپ وتىر («ءبىز – قازاق ەجەلدەن...» دەگەن ءبىرىنشى ءبولىمى 2-ءشى كىتاپتا جاريالانعان-دى). 

بايانحاتتىڭ ەكىنشى ءبولىمىن قۇراعان «قازاق مەملەكەتى تاريحىنا كوزقاراس» تاريحي وچەركىنىڭ تاراۋلارى اۋەلدە وقىرمان نازارىنا الەۋمەتتىك جەلىلەردە («سەركە.ورگ»، «اباي.كز»، ت.ب.) بەرىلىپ، ودان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى تويلانار قارساڭدا جەكە كىتاپ تۇرىندە باسپادان شىققان بولاتىن.

بۇل ەتيۋدىمدە مەن قازاقتىڭ ءوز ەتنوستىق اتالىمىمەن حاندىق تۇرپاتتاعى تۇڭعىش دەربەس مەملەكەت قۇرىپ تاريح ساحناسىندا پايدا بولۋىن، ىرگەسىن كەڭەيتىپ دامۋىن، بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە وزگە جۇرتتار مويىنداعان كۇشتى مەملەكەتكە اينالعانىن، سوسىن قيلى سەبەپپەن كوز الارتىسقان سىرتقى جاۋلاردان قورعانۋىن، ءسويتىپ مازاسىز قوڭسىلارعا قارسى تۇرۋعا قاجەت وداقتاس ىزدەگەنىن، قىسقاسى، تاۋەلسىز ەل رەتىندە وتكەن بۇرالاڭدى جولىن، ودان بىرتە-بىرتە تاۋەلسىزدىگىنەن ايرىلۋىن اڭگىمەلەدىم.

قامقورشىسىنداي كورگەن كۇشتى كورشىسىنىڭ الداۋىنا اڭعال مامىلەگەرلىك سالدارىنان ەلىمىزدىڭ قالاي ءتۇسىپ قالعانىن، بۇل احۋالدى ماسەلەگە  تەرەڭ قاراۋدىڭ ءجونىن بىلمەگەن جەكەلەگەن قايراتكەرلەردىڭ قايتىپ ۇستەمەلەي تۇسكەنىن بايان ەتتىم. سودان   قامقورشى مارتەبەسىنەن قوجايىنعا اينالعان بوتەن مەملەكەت جالپاق ەلىمىزدى تۇگەلدەي مەنشىكتەپ العانىن،  حالقىمىزدىڭ سول تاۋەلدىلىك داۋىردە جەر-سۋى مەن ساناسىنا دەيىن وتارلانۋ كەزەڭىن باستان كەشكەنىن، اقىرى جاڭارىپ-جاڭعىرۋدىڭ اۋىر جولىنان ءوتىپ، شىنايى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنىن، ءسويتىپ قايتادان ەلدىك تۋىن بەرىك سەنىممەن كوتەرگەنىن تىلگە تيەك ەتتىم.

وقىرمانعا، اسىرەسە جاس ۇرپاققا ارناپ وسىناۋ تاريحي-تانىمدى اڭگىمەنى ايان ەتۋ بارىسىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن تەرىس ءتۇسىندىرىلىپ كەلگەن بىرەر جايتكە كوڭىل بولۋگە تىرىستىم. مىسالى، ءبىر قاراعاندا بارشاعا ءمالىم جانە بۇلتارتپاس شىندىق سەكىلدى كورىنەتىن ەل شەجىرەسىنىڭ كەيبىر بۇرمالانعان تۇستارى، ايتالىق، تاۋكە حاننان كەيىن ءبىرتۇتاس حاندىق جويىلىپ، ورنىنا ەلدىڭ ۇساق حاندىقتارعا بولشەكتەنگەن تۇرلەرى كەلدى دەپ دايەكتەلەتىن تۇجىرىمنىڭ جاڭساقتىعىن دالەلدەدىم. سونداي-اق كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوپتەگەن تاريح اۋەسقويلارىنىڭ، ءتىپتى ءىرى عىلىمي اتاق-دارەجەگە جەتىپ العان وقىمىستىلاردىڭ ءبىرازىنىڭ ساناسىنا قۇددى اقيقاتتىڭ تاپ وزىندەي بەكەم ورنىعىپ قالعان جالعاندىق جايىن دا ءسوز ەتتىم.

مۇندا قوزعالعان ماسەلە – بوداندىققا بەرىلۋدىڭ يمپەريا ساياساتى قالىپتاستىرعان، ودان بەرگى داۋىرلەردە ءتيىستى تۇزەتۋ كورسەتىلمەي كەلە جاتقان بۇرمالاۋلى شىندىعى حاقىندا-تىن. نەلىكتەن تاۋەلسىز ەلدىڭ ادامدارى  اقيقاتتى، تاريحي ادىلەتتىلىكتى مويىنداۋدان ءالى كۇنگى قاشادى؟ نە سەبەپتەن ەل مۇددەسىن جان اياماي قورعاعان شىن ءباھادۇردى، ناعىز مەملەكەت قايراتكەرىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن شىنداپ تانىعىسى كەلمەيدى؟ وقىرمان ءريسالانىڭ ەكى تومىن الىپ جاتقان بايانحاتپەن، اسىرەسە وسىناۋ ءۇشىنشى تومدا جاريالانعان قازاق مەملەكەتى تاريحىنا كوزقاراسپەن تانىسۋ بارىسىندا بۇل رەتتە ويلانۋعا تۇرارلىق ماعلۇمات الادى عوي دەگەن سەنىمىم بار.

بايانحاتتان سوڭ «ءتورت تامشى» تاقىرىبىمەن تاريحىمىزدىڭ ازىرگە تولىق ايتىلماي جاتقان تۇستارىنا نازار اۋدارتاتىن بىرەر ەتيۋد توپتاستىرىلىپ بەرىلدى.  بۇلاردا  قازاقتاردىڭ وتارلىق ەزگىگە كورسەتكەن قارسىلىعىنىڭ كەي  تۇستارى، جىگىتتەردىڭ ايگىلى پۋگاچەۆ باستاعان شارۋالار سوعىسىنا بەلسەنە قاتىسۋى، قارسىلىق قوزعالىسىنىڭ سوعىس توقتاتىلعاننان كەيىن دە باسىلماۋى، سونداي-اق وتكەن عاسىردىڭ باسىندا حالقىمىزدىڭ ۇلت ازاتتىعىن اڭساعان زاماناۋي ساياسي كۇرەس جولىنا  ءتۇسۋى حاقىندا تانىمدى سىر شەرتىلەدى.

«سوۆەتيا & قازاقيا» ءريسالاسىنىڭ   بۇل كەزەكتى كىتابى دا، جالپى توپتاما سياقتى، وتان تاريحىنا قىزىعۋشىلىق بىلدىرەتىن قالىڭ كوپشىلىككە، ورتا مەكتەپتىڭ، ارنايى ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋشىلارىنا، ستۋدەنتتەرىنە، ەڭبەكشى جاستارعا، تاريحتى سۇيەتىن بارشا جۇرتشىلىققا ارنالعان. وقىعان جۇرتتىڭ سەنىمى الدانباس دەپ ويلايمىن.

بەيبىت قويشىباەۆ

Abai.kz