Tildegi әrbir sóz belgili bir úghymdy ataumen qatar, halyqtyng dýniyetanymyn, tarihy tәjiriybesin jәne qorshaghan ortany qabyldau erekshelikterin de tanytady. Osynday maghynalyq órisi ken, kóp qyrly sózderding biri – «nyshan». Qazaq tilinde búl sóz tabighy qúbylystardy sipattauda, adamnyng kónil kýiin anghartuda, qoghamdyq ózgeristerdi baghalauda, kórkem beyne jasauda jәne psihologiyada qabiletting tabighy negizin bildirude qoldanylady. Onyng maghynalary ózara baylanysty bolghanymen, әr qoldanystyng ózindik ereksheligin ajyrata bilu qajet.

«Nyshan» sózi parsy tilindegi nišān (نشان) túlghasymen baylanysty. Parsy tilinde búl sóz «belgi», «tanba», «iz» jәne «nysana» tәrizdi maghynalarda qoldanylady. Tarihy jәne mәdeny baylanystar nәtiyjesinde atalghan sóz birqatar týrki tilderining sózdik qúramyna enip, olardyng dybystyq jýiesi men semantikalyq erekshelikterine beyimdelgen. Týrik tilindegi nişan sózining parsy tilinen engeni etimologiyalyq derekkózderde kórsetiledi. Alayda sózding әr tildegi qazirgi maghynasyn tek ortaq tórkinine sýienip anyqtaugha bolmaydy. Tarihy sabaqtastyq saqtalghanymen, onyng qoldanys ayasy men maghynalyq renkteri әr tilde ózindik baghytta damyghan.

Qazaq tilindegi «nyshan» sózining negizgi maghynasy – belgili bir zattyn, qúbylystyn, adamnyng kýiining nemese ýderisting sipatyn, ereksheligin ne ózgerisin tanytatyn belgi. Ol kózge tikeley bayqalatyn kórinis týrinde de, basqa qúbylys arqyly janama angharylatyn belgi týrinde de kezdesedi. Mysaly, týtin – ottyn, japyraqtyng sarghangy – kýzdin, jymii – quanyshtyng nyshany. Qoghamdyq ómirde jana bastamalardyng payda boluy janarudyn, al óndiris kólemining artuy ekonomikalyq belsendilikting kýshengining nyshany retinde baghalanady. Búl mysaldardyng bәrine ortaq sipat – bir qúbylystyng ekinshi qúbylys turaly mәlimet berui.

Degenmen nyshannyng maghynasy әrtýrli faktorlargha baylanysty qalyptasady. Týtinning otty anghartuy tabighy zandylyqqa negizdelse, adamnyng ýnsizdigin renishting belgisi retinde qabyldau naqty jaghdaygha tәueldi. Ýnsizdik adamnyng oilanuyn, sharshauyn nemese sóileskisi kelmeytinin de bildiredi. Al belgili bir týsti qayghygha balau mәdeny dәstýr men qoghamdyq týsinikten tuyndaydy. Keybir halyqtarda qara mysyqtyng joldan ótui sәtsizdikting nyshany sanalghanymen, múnday senim ghylymy túrghydan dәleldengen sebep-saldarlyq baylanysqa jatpaydy. Sondyqtan nyshandy týsindiru kezinde onyng tabighy derektermen, әleumettik tәjiriybemen, mәdeny nanymdarmen nemese jeke payymmen baylanysty ekenin eskeru qajet.

Maghynalyq túrghydan alghanda, «nyshan» sózining birneshe ózara sabaqtas qoldanysyn ajyratugha bolady. Birinshi әri negizgi baghyt – belgi, sipat, kórinis maghynasy. Búl jaghdayda nyshan belgili bir qasiyetting nemese jaghdaydyng bar ekenin tanytady. Mysaly, adamnyng dauysynyng dirildeui qobaljudyn, dene qyzuynyng kóterilui belgili bir auru ýderisinin, al japyraqtyng sarghangy ósimdikting damu kezenindegi ózgeristing nyshany. Biraq nyshan men aighaqtyng arasy ajyratylugha tiyis. Nyshan belgili bir jaghdaydy anghartady, al aighaq tújyrymdy negizdeuge nemese dәleldeuge paydalanylatyn derek retinde qarastyrylady. Demek, әrbir nyshan avtomatty týrde dәlel bola bermeydi.

Ekinshi baghyt – bolashaqta boluy yqtimal qúbylysty aldyn ala anghartu. Kóktemning alghashqy gýlderi tabighattyng janaruyn, qara búlttyng qonglanuy jauyn-shashynnyng jaqyndauyn, qoghamdyq belsendilikting artuy ózgeristerding bastaluyn bildiretin nyshan retinde qabyldanady. Búl qoldanysta sózding boljamdyq sipaty aiqyn kórinedi. Alayda nyshan bolashaq oqighanyng mindetti týrde jýzege asatynyn bildirmeydi. Onyng boljamdyq mәni bayqalghan belgi men naqty qúbylystyng ózara qatynasyna qaray anyqtalady. Meteorologiyalyq jaghdayda aua rayyna qatysty ólshenetin derekter manyzdy bolsa, qoghamdyq ómirdegi ózgeristerdi baghalau ýshin birneshe kórsetkishti salystyryp qarau qajet. Al jaqsylyqtyng nemese jamandyqtyng nyshany turaly týsinikterding bir bóligi adamnyng jeke tәjiriybesi men mәdeny nanymyna sýienedi.

Ýshinshi baghyt – kórkemdik jәne astarly maghyna. Ádeby shygharmada naqty zat nemese tabighy qúbylys adamnyng ishki sezimin, ómirlik jaghdayyn ne dereksiz iydeyany anghartugha qyzmet etedi. Tang ýmittin, kóktem janarudyn, kýz múng men qoshtasudyn, dauyl ishki tartystyng nyshany retinde suretteledi. Múnday qoldanysta qúbylystyng tura maghynasy saqtala otyryp, oghan qosymsha kórkemdik mazmún jýkteledi. Mysaly, tannyng atuy tabighattaghy uaqyt ózgerisin bildirse, kórkem mәtinde ol keyipkerding jana ómirge qadam basuyn da anghartady. Beynening maghynasy shygharmadaghy oqighalarmen, keyipkerlerding kónil kýiimen jәne avtorlyq oimen baylanysta ashylady.

Osy tústa «nyshan» men «rәmiz» úghymdarynyng araqatynasyn naqtylau qajet. Eki sóz keybir konteksterde maghynalas bolghanymen, olardyng semantikalyq qyzmetinde aiyrmashylyq bar. Nyshan kóbine belgili bir qúbylystyng baryn, sipatyn nemese ózgerisin anghartsa, rәmiz naqty beyne arqyly belgili bir iydeyany, qúndylyqty ne qoghamdyq úghymdy bildiredi. Mәselen, týtin – ottyng nyshany, óitkeni ol ottyng bar ekenin anghartady. Memlekettik tu – elding rәmizi, sebebi ol memleket pen halyqtyng birligin, tәuelsizdigin jәne ortaq qúndylyqtaryn bildiretin qoghamdyq mәnge iye. Búl jerde tudyng eldi bildirui tabighy sebep-saldarlyq baylanystan emes, tarihy qalyptasqan maghyna men resmy mәrtebeden tuyndaydy. Sonymen birge nyshan men rәmizdi bir-birinen mýlde oqshau qarastyrugha da bolmaydy. Bir beyne qoldanylu jaghdayyna qaray nyshandyq ta, rәmizdik te qyzmet atqara alady. Mysaly, qarlyghashtyng úshyp jýrui – tabighy kórinis, al qarlyghashty beybitshilikting beynesi retinde qoldanu – rәmizdik maghyna. Kóktemning kelui tabighattyng janaruyn anghartatyn nyshan bolsa, ony últtyq janghyru iydeyasyn bildiretin túraqty kórkem beyne retinde paydalanu rәmizdik qyzmetin kýsheytedi. Demek, aiyrmashylyq beynening ózinde ghana emes, oghan qanday maghyna jýktelgeninde jәne sol maghynanyng qanday negizde qalyptasqanynda. Nyshan kóbine bayqalghan qúbylys pen angharylatyn jaghdaydyng baylanysyn kórsetse, rәmiz belgili bir beynege ornyqqan iydeyalyq nemese mәdeny mazmúndy tanytady.

«Nyshan» sózining psihologiya men pedagogikadaghy qoldanysy da erekshe nazar audarudy qajet etedi. Búl salalarda ol adamnyng belgili bir qabiletining damuyna negiz bola alatyn tabighy erekshelikterdi bildiredi. Mysaly, dybystardy nәzik ajyratu, kenistikti jaqsy baghdarlau, qimyldardy dәl ýilestiru nemese aqparatty este saqtaudyng ózindik erekshelikteri belgili bir qabiletti damytugha qolayly alghyshart bolady. Alayda múnday erekshelikterding boluy adamnyng mindetti týrde daryndy bolatynyn bildirmeydi. Qabiletting damuyna tәrbiye, bilim, әleumettik orta, tәjiriybe, qyzyghushylyq jәne jýieli enbek yqpal etedi.

Osyghan baylanysty nyshan, qabilet, beyimdilik jәne daryndylyq úghymdaryn ózara ajyratqan jón. Nyshan – qabiletting damuyna negiz bolatyn tabighy alghyshart. Qabilet – belgili bir әreketti nәtiyjeli oryndaugha mýmkindik beretin jeke-psihologiyalyq qasiyetterding jiyntyghy. Beyimdilik adamnyng belgili bir iske iykemin nemese sol әreketke qyzyghushylyghyn bildiredi. Al daryndylyq birneshe qabiletting ózara ýilesui arqyly joghary nәtiyjege jetuge mýmkindik beretin kýrdeli qúbylys retinde tanylady. Mәselen, balanyng әuendi tez este saqtauy muzykalyq qabiletting damuyna qolayly nyshan boluy mýmkin, biraq onyng kәsiby muzykant bolyp qalyptasuy ýshin jattyghu, bilim jәne túraqty qoldau qajet. Sondyqtan tabighy alghyshartty dayyn qabiletpen nemese qalyptasqan daryndylyqpen tenestiruge bolmaydy.

Adamnyng syrtqy beynesi men minez-qúlqyn sipattaghanda da «nyshan» belgili bir ishki kýidi anghartatyn belgi maghynasynda júmsalady. «Jýzinen quanyshtyng nyshany bayqaldy», «sózinen senimsizdikting nyshany sezildi», «qimylynan sharshaudyng nyshany kórindi» degen tirkesterde adamnyng ishki jaghdayy syrtqy kórinis arqyly tanylady. Biraq múnday belgilerdi bir ghana maghynada týsindiru әrdayym dúrys emes: adamnyng bet әlpeti, qimyly nemese sóileu mәneri әrtýrli sebepterge baylanysty ózgerui mýmkin.

Osy qoldanysty «shyray», «súlba», «nobay», «kólenke», «saghym» jәne «eles» sózderimen de shatastyrmau kerek. Shyray adamnyng óni men ajaryn bildirse, súlba men nobay zattyng syrtqy pishinin nemese jalpy keskinin sipattaydy. Saghym men eles kómeski qabyldanghan beynege qatysty qoldanylady. Al nyshan belgili bir qasiyetting nemese kýiding bayqalghan belgisin bildiredi. Alystan kóringen kómeski beyne bir nәrsening nyshany retinde qabyldanuy mýmkin, biraq búl «nyshan» sózining derbes maghynasy mindetti týrde «saghym» nemese «súlba» degendi bildirmeydi. Sol siyaqty «ynghayy kelmedi», «júmysqa ynghayy joq» degen tirkester qolaylylyq pen iykemdilik úghymdaryna jatady. Olardy «nyshan» sózining tikeley maghynalary retinde kórsetuge jetkilikti negiz joq.

«Nyshan» sózining maghynalyq órisin tolyq týsinu ýshin onyng ózge týrki tilderindegi túlghalary men qoldanystaryn salystyru da manyzdy. Týrik tilinde nişan, әzerbayjan tilinde nişan, ózbek tilinde nishon, týrikmen tilinde nyşan, úighyr tilinde nishan, ghaghauyz tilinde nışan túlghalary kezdesedi. Búl sózderde belgi, tanba, iz nemese nysana maghynalary әrtýrli dәrejede saqtalghan. Alayda olardyng әrqaysysynyng qazirgi tildegi qoldanysy birdey emes.

Týrik tilindegi nişan sózi belgi, tanba jәne nysana maghynalarymen qatar memlekettik marapatty da bildiredi. Sonymen birge ol ýilenuge uәdelesu nemese atastyru rәsimine qatysty qoldanylady. Mysaly, devlet nişanı – memlekettik marapat belgisi, al nişanlanmak – ýilenuge kelisu, atastyrylu maghynasynda júmsalady. Búl jaghdayda sózding bastapqy belgilik maghynasynan qoghamdyq jәne salttyq qoldanystargha qaray keneygeni bayqalady. Atalghan maghynalardy qazaq tilindegi «nyshan» sózining qazirgi qoldanysymen tolyq tenestiruge bolmaydy.

Ázerbayjan tilindegi nişan túlghasy da belgi, iz, nysana jәne nekege deyingi kelisimge qatysty maghynalarda qoldanylady. Mәselen, nişan üzüyü tirkesi atastyru jýzigin bildiredi. Ózbek tilindegi nishon belgi, tanba jәne nysana maghynalarymen baylanysty; nishonga olmoq tirkesi «nysanagha alu» degendi bildiredi. Týrikmen tilindegi nyşan belgi nemese tanba maghynasynda kezdesedi. Úighyr tilindegi nishan túlghasy da belgi men tanba úghymdarymen sabaqtasady. Ghaghauyz tilindegi nışan sózi belgili bir belgige, izge nemese denedegi erekshe tanbagha qatysty qoldanystarda úshyrasady. Búl tilderdegi naqty maghynalar men mysaldardy týpnúsqa týsindirme sózdikteri arqyly tekseru qajet, óitkeni jazyluy úqsas sózderding maghynalyq auqymy men tirkesu mýmkindigi әrtýrli.

Týrki tilderindegi salystyrudan birneshe qorytyndy shyghady. Birinshiden, ortaq maghynalyq ózek retinde belgi, tanba jәne iz úghymdary kórinedi. Ekinshiden, sózding keybir tilderde marapatqa, atastyru rәsimine nemese nysanagha qatysty qoldanyluy onyng maghynalyq órisining tarihiy-mәdeny jaghdaylargha baylanysty keneygenin kórsetedi. Ýshinshiden, sózderding túlghalyq úqsastyghy olardyng barlyq maghynasy birdey ekenin bildirmeydi. Sondyqtan salystyrmaly zertteude ortaq tórkindi ghana emes, әr tilding qazirgi qoldanysyn, túraqty tirkesterin jәne tarihy jazba derekterin de esepke alu kerek.

Qazaq tilinde túlghalyq jaghynan jaqyn «nyshan», «nysan» jәne «nysana» sózderining maghynalaryn da ajyrata bilu qajet. «Nyshan» – belgili bir qúbylystyng nemese qasiyetting baryn tanytatyn belgi. «Nysan» – belgili bir әrekettin, zertteuding nemese qyzmetting obektisi. «Nysana» – kózdelgen obekt, dәldeu әreketi baghyttalghan zat nemese oryn, auyspaly maghynada qol jetkizuge úmtylghan maqsatty da bildiredi. Mysaly, «janarudyng nyshany» degen tirkes ózgeristi anghartatyn belgini kórsetse, «zertteu nysany» ghylymy júmystyng qarastyratyn obektisin bildiredi, al «nysanagha dәl tii» kózdeu әreketining nәtiyjesin sipattaydy.

«Nysan» sózining parsy tilindegi nišān túlghasymen tarihy baylanysy turaly pikirler kezdeskenimen, qazirgi qazaq tilindegi «nyshan», «nysan» jәne «nysana» sózderining maghynasyn bir ghana etimologiyalyq týsindiruge sýienip biriktiruge bolmaydy. Olardyng býgingi tildik qyzmeti әrtýrli. Sózge qosymsha jalghanu arqyly jasalghan «nyshandy», «nyshansyz» túlghalary da kontekske qaray týsindirilui kerek: birinshisi belgili bir belgisi bar degendi, ekinshisi belgisi bayqalmaytyn degendi bildiredi. Biraq múnday túlghalardyng derbes sózdik maghynasy men qoldanys jiyiligin anyqtau ýshin naqty mәtinder men sózdik derekter qajet.

«Nyshan» úghymyn «belgi», «ayghaq», «ishara», «rәmiz» jәne «nysana» sózderimen salystyru onyng maghynalyq shekarasyn aiqynday týsedi. «Belgi» – zatty, qúbylysty nemese erekshelikti tanugha mýmkindik beretin keng maghynaly atau. «Ayghaq» – belgili bir tújyrymdy rastaugha nemese dәleldeuge negiz bolatyn derek. «Ishara» – oidy, niyetti nemese habardy tikeley aitpay, janama bildiru tәsili. «Nysana» – әreket baghyttalghan obekt nemese kózdelgen maqsat. «Rәmiz» – belgili bir iydeyany, qoghamdyq qúndylyqty ne dereksiz úghymdy bildiretin beyne nemese tanba. Mysaly, jol boyyndaghy belgi jýrgizushige belgili bir erejeni tanytady; qújat belgili bir jaghdaydy rastaytyn aighaq bola alady; adamnyng kózqarasy kelisimge ishara etedi; memlekettik tu elding rәmizi sanalady. Al sol tudyng merekelik rәsim kezinde kóterilui memlekettik merekening ótip jatqanyn anghartatyn nyshan retinde qabyldanady. Bir zattyng әrtýrli qyzmet atqaruy onyng qoldanylghan jaghdayyna jәne oghan jýktelgen maghynagha baylanysty. Sondyqtan búl úghymdardy bir-birine qarsy qoydan góri, olardyng ortaq jәne airyqsha belgilerin naqty mysaldar arqyly anyqtau nәtiyjeli.

«Nyshan» sózining maghynalyq qúrylymyn ghylymy túrghydan jinaqtaghanda, onyng birneshe dengeyin bólip kórsetuge bolady. Birinshisi – negizgi belgilik maghynasy: zattyn, qúbylystyng nemese qasiyetting baryn anghartatyn kórinis. Ekinshisi – boljamdyq maghynasy: aldaghy ózgeristing yqtimaldyghyn bildiretin belgi. Ýshinshisi – kórkemdik qoldanysy: naqty beyne arqyly sezim, iydeya nemese ómirlik jaghdaydy astarlap jetkizu. Tórtinshisi – arnauly salalyq maghynasy: psihologiya men pedagogikada qabiletting tabighy alghyshartyn bildiru. Búlargha adamnyng syrtqy kórinisinen bayqalatyn kýidi sipattaytyn kontekstik qoldanystar qosylady. Múnday jikteu sózding negizgi maghynasyn saqtay otyryp, onyng әr salada qalay týrlenetinin kórsetuge mýmkindik beredi.

Búl jikteude súlba, saghym, eles, ynghay, beyimdilik jәne shyray tәrizdi úghymdardy «nyshan» sózining derbes maghynasy dep birden qabyldaugha bolmaydy. Olardyng keybiri belgili bir mәtinde nyshanmen maghynalyq baylanysqa týsse, endi bireuleri basqa leksikalyq úghymdargha jatady. Mysaly, «jýzinen sharshaudyng nyshany bayqaldy» degende sharshaudyng belgisi turaly aitylsa, «jýzining shyrayy ózgerdi» degen sóilem adamnyng óni men syrtqy kelbetin sipattaydy. Sol siyaqty «balanyng boyynda muzykalyq nyshan bar» degen qoldanys qabiletting tabighy alghyshartyna qatysty bolsa, «balanyng muzykagha beyimdiligi bayqalady» degen tirkes onyng qyzyghushylyghy men iykemin de qamtidy.

«Nyshan» sózining orys tilindegi balamalary da kontekske qaray tandalady. Negizgi belgilik maghynada znak, priznak, priymeta, pokazateli, sviydetelistvo, proyavleniye sózderi qoldanylay. Bolashaqty anghartatyn belgi maghynasynda predvestiye, predznamenovaniye, predvestniyk, al adamnyng nemese qúbylystyng ózindik sipatyn bildirgende otlichiytelinaya cherta, harakternaya cherta, osobennosti balamalary sәikes keledi. Qabiletting tabighy alghysharty maghynasynda zadatok nemese prirodnaya predposylka qoldanylady. Medisinada aurudyng bayqalatyn belgisine qatysty simptom, al oidy janama bildiru maghynasynda namyok sózi sәikes kelui mýmkin. Degenmen búlar bir-birin barlyq jaghdayda almastyratyn tolyq sinonimder emes. Mysaly, simptom medisinalyq kontekske tәn, zadatok qabiletting tabighy negizin bildiredi, al predznamenovaniye bolashaq oqighany aldyn ala anghartatyn belgige qatysty qoldanylady.

Osylaysha, «nyshan» sózining maghynalyq ózegin belgili bir qúbylysty, qasiyetti nemese ózgeristi tanytatyn belgi retinde anyqtaugha bolady. Onyng basqa maghynalary osy negizben baylanysa otyryp, әr salada ózindik sipat alady. Tabighatta nyshan qúbylystar arasyndaghy baylanysty anghartsa, qoghamdyq ómirde ózgeristerdi baghalaugha, әdebiyette astarly oy jetkizuge, psihologiya men pedagogikada tabighy mýmkindikterdi sipattaugha qyzmet etedi. Al rәmiz belgili bir beynege ornyqqan qoghamdyq nemese mәdeny maghynany bildiruimen erekshelenedi.

Sózding týrki tilderindegi túlghalaryn salystyru da osy kópqyrly maghynalyq damudy týsinuge kómektesedi. Qazaq tilindegi «nyshan» týrik tilindegi nişan, әzerbayjan tilindegi nişan, ózbek tilindegi nishon, týrikmen tilindegi nyşan, úighyr tilindegi nishan jәne ghaghauyz tilindegi nışan túlghalarymen tarihy әri maghynalyq túrghydan sabaqtasady. Alayda búl sabaqtastyqty ghylymy negizde tolyq sipattau ýshin etimologiyalyq týsindirmelermen qatar, әr tilding týsindirme sózdikteri men jazba derekterin salystyru qajet. Osynday tәsil ghana ortaq maghynalyq negizdi, keyin qalyptasqan jana qoldanystardy jәne qazaq tilindegi sózding ózindik erekshelikterin bir-birinen ajyratugha mýmkindik beredi.

Týiindey aitqanda, «nyshan» – bir ghana zattyq belgini bildiretin sóz emes, qúbylysty tanu, ózgeristi angharu jәne adamnyng tabighy mýmkindikterin sipattau barysynda әrtýrli qyzmet atqaratyn kópmaghynaly tildik birlik. Onyng maghynasyn tolyq ashu ýshin negizgi leksikalyq mәnin, auyspaly qoldanystaryn, arnayy salalyq maghynasyn jәne tuystas tilderdegi sәikestikterin ózara baylanystyra zertteu kerek. Sonymen qatar sózding naqty qoldanysyn dәlelsiz keneytpey, «nysan», «nysana», «belgi», «ayghaq» jәne «rәmiz» úghymdarymen araqatynasyn naqty derekter arqyly ajyratu qajet. Búl – qazaq tilining sózdik baylyghyn jýieli zerdeleuding jәne onyng maghynalyq mýmkindikterin ghylymy túrghydan sipattaudyng manyzdy sharty.

Qosymsha:

1) Nyshan (iyr. نشان) – zat. 1. Bir nәrsening belgisi, kórinisi; 2. psihol. Qabilettilikting qalyptasuynyng alghysharty bolyp tabylatyn aghzanyng anatomiyalyq-fiziologiyalyq jәne jәne negizinen ortalyq jýike jýiesining erekshelikteri; 3. Memlekettik belgi, rәmiz. (Qazaq әdeby tilining sózdigi. On bes tomdyq. XI tom. M-O. / Qúrast. J. Mankeeva, R. Shoybekov, Q. Kýderinova, A. Fazyljanova, S. Bizaqov, Á. Jýnisbek. A. Janabekova, A. Ýderbaeva, Gh. Qaliyev. – Almaty. 2011. – 596-597 bb.).

3) Rәmiz – zat. 1. Belgili bir adamdar toby ýshin shartty maghynasy bar zattay belgi; 2. Simvol (grek. symbolon). (Qazaq әdeby tilining sózdigi. On bes tomdyq. XII tom. O-S. / Qúrast. A. Ýderbaev, O. Naqysbekov, Q. Kýderinova, A. Janabekova, R. Shoybekov, O. Júbaeva, A. Fazyljanova, B. Momynova, B. Sýierqúlova. – Almaty. 2011. – 456 b.).

Aydyn Rysbekúly, geralidist

Abai.kz