تىلدەگى ءاربىر ءسوز بەلگىلى ءبىر ۇعىمدى اتاۋمەن قاتار، حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىن، تاريحي تاجىريبەسىن جانە قورشاعان ورتانى قابىلداۋ ەرەكشەلىكتەرىن دە تانىتادى. وسىنداي ماعىنالىق ءورىسى كەڭ، كوپ قىرلى سوزدەردىڭ ءبىرى – «نىشان». قازاق تىلىندە بۇل ءسوز تابيعي قۇبىلىستاردى سيپاتتاۋدا، ادامنىڭ كوڭىل كۇيىن اڭعارتۋدا، قوعامدىق وزگەرىستەردى باعالاۋدا، كوركەم بەينە جاساۋدا جانە پسيحولوگيادا قابىلەتتىڭ تابيعي نەگىزىن بىلدىرۋدە قولدانىلادى. ونىڭ ماعىنالارى ءوزارا بايلانىستى بولعانىمەن، ءار قولدانىستىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن اجىراتا ءبىلۋ قاجەت.

«نىشان» ءسوزى پارسى تىلىندەگى nišān (نشان) تۇلعاسىمەن بايلانىستى. پارسى تىلىندە بۇل ءسوز «بەلگى»، «تاڭبا»، «ءىز» جانە «نىسانا» ءتارىزدى ماعىنالاردا قولدانىلادى. تاريحي جانە مادەني بايلانىستار ناتيجەسىندە اتالعان ءسوز بىرقاتار تۇركى تىلدەرىنىڭ سوزدىك قۇرامىنا ەنىپ، ولاردىڭ دىبىستىق جۇيەسى مەن سەمانتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بەيىمدەلگەن. تۇرىك تىلىندەگى nişan ءسوزىنىڭ پارسى تىلىنەن ەنگەنى ەتيمولوگيالىق دەرەككوزدەردە كورسەتىلەدى. الايدا ءسوزدىڭ ءار تىلدەگى قازىرگى ماعىناسىن تەك ورتاق توركىنىنە سۇيەنىپ انىقتاۋعا بولمايدى. تاريحي ساباقتاستىق ساقتالعانىمەن، ونىڭ قولدانىس اياسى مەن ماعىنالىق رەڭكتەرى ءار تىلدە وزىندىك باعىتتا دامىعان.

قازاق تىلىندەگى «نىشان» ءسوزىنىڭ نەگىزگى ماعىناسى – بەلگىلى ءبىر زاتتىڭ، قۇبىلىستىڭ، ادامنىڭ كۇيىنىڭ نەمەسە ۇدەرىستىڭ سيپاتىن، ەرەكشەلىگىن نە وزگەرىسىن تانىتاتىن بەلگى. ول كوزگە تىكەلەي بايقالاتىن كورىنىس تۇرىندە دە، باسقا قۇبىلىس ارقىلى جاناما اڭعارىلاتىن بەلگى تۇرىندە دە كەزدەسەدى. مىسالى، ءتۇتىن – وتتىڭ، جاپىراقتىڭ سارعايۋى – كۇزدىڭ، جىميۋ – قۋانىشتىڭ نىشانى. قوعامدىق ومىردە جاڭا باستامالاردىڭ پايدا بولۋى جاڭارۋدىڭ، ال ءوندىرىس كولەمىنىڭ ارتۋى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ كۇشەيۋىنىڭ نىشانى رەتىندە باعالانادى. بۇل مىسالداردىڭ بارىنە ورتاق سيپات – ءبىر قۇبىلىستىڭ ەكىنشى قۇبىلىس تۋرالى مالىمەت بەرۋى.

دەگەنمەن نىشاننىڭ ماعىناسى ءارتۇرلى فاكتورلارعا بايلانىستى قالىپتاسادى. ءتۇتىننىڭ وتتى اڭعارتۋى تابيعي زاڭدىلىققا نەگىزدەلسە، ادامنىڭ ۇنسىزدىگىن رەنىشتىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلداۋ ناقتى جاعدايعا تاۋەلدى. ۇنسىزدىك ادامنىڭ ويلانۋىن، شارشاۋىن نەمەسە سويلەسكىسى كەلمەيتىنىن دە بىلدىرەدى. ال بەلگىلى ءبىر ءتۇستى قايعىعا بالاۋ مادەني ءداستۇر مەن قوعامدىق تۇسىنىكتەن تۋىندايدى. كەيبىر حالىقتاردا قارا مىسىقتىڭ جولدان ءوتۋى ساتسىزدىكتىڭ نىشانى سانالعانىمەن، مۇنداي سەنىم عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنگەن سەبەپ-سالدارلىق بايلانىسقا جاتپايدى. سوندىقتان نىشاندى ءتۇسىندىرۋ كەزىندە ونىڭ تابيعي دەرەكتەرمەن، الەۋمەتتىك تاجىريبەمەن، مادەني نانىمدارمەن نەمەسە جەكە پايىممەن بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت.

ماعىنالىق تۇرعىدان العاندا، «نىشان» ءسوزىنىڭ بىرنەشە ءوزارا ساباقتاس قولدانىسىن اجىراتۋعا بولادى. ءبىرىنشى ءارى نەگىزگى باعىت – بەلگى، سيپات، كورىنىس ماعىناسى. بۇل جاعدايدا نىشان بەلگىلى ءبىر قاسيەتتىڭ نەمەسە جاعدايدىڭ بار ەكەنىن تانىتادى. مىسالى، ادامنىڭ داۋىسىنىڭ دىرىلدەۋى قوبالجۋدىڭ، دەنە قىزۋىنىڭ كوتەرىلۋى بەلگىلى ءبىر اۋرۋ ۇدەرىسىنىڭ، ال جاپىراقتىڭ سارعايۋى وسىمدىكتىڭ دامۋ كەزەڭىندەگى وزگەرىستىڭ نىشانى. بىراق نىشان مەن ايعاقتىڭ اراسى اجىراتىلۋعا ءتيىس. نىشان بەلگىلى ءبىر جاعدايدى اڭعارتادى، ال ايعاق تۇجىرىمدى نەگىزدەۋگە نەمەسە دالەلدەۋگە پايدالانىلاتىن دەرەك رەتىندە قاراستىرىلادى. دەمەك، ءاربىر نىشان اۆتوماتتى تۇردە دالەل بولا بەرمەيدى.

ەكىنشى باعىت – بولاشاقتا بولۋى ىقتيمال قۇبىلىستى الدىن الا اڭعارتۋ. كوكتەمنىڭ العاشقى گۇلدەرى تابيعاتتىڭ جاڭارۋىن، قارا بۇلتتىڭ قويۋلانۋى جاۋىن-شاشىننىڭ جاقىنداۋىن، قوعامدىق بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋى وزگەرىستەردىڭ باستالۋىن بىلدىرەتىن نىشان رەتىندە قابىلدانادى. بۇل قولدانىستا ءسوزدىڭ بولجامدىق سيپاتى ايقىن كورىنەدى. الايدا نىشان بولاشاق وقيعانىڭ مىندەتتى تۇردە جۇزەگە اساتىنىن بىلدىرمەيدى. ونىڭ بولجامدىق ءمانى بايقالعان بەلگى مەن ناقتى قۇبىلىستىڭ ءوزارا قاتىناسىنا قاراي انىقتالادى. مەتەورولوگيالىق جاعدايدا اۋا رايىنا قاتىستى ولشەنەتىن دەرەكتەر ماڭىزدى بولسا، قوعامدىق ومىردەگى وزگەرىستەردى باعالاۋ ءۇشىن بىرنەشە كورسەتكىشتى سالىستىرىپ قاراۋ قاجەت. ال جاقسىلىقتىڭ نەمەسە جاماندىقتىڭ نىشانى تۋرالى تۇسىنىكتەردىڭ ءبىر بولىگى ادامنىڭ جەكە تاجىريبەسى مەن مادەني نانىمىنا سۇيەنەدى.

ءۇشىنشى باعىت – كوركەمدىك جانە استارلى ماعىنا. ادەبي شىعارمادا ناقتى زات نەمەسە تابيعي قۇبىلىس ادامنىڭ ىشكى سەزىمىن، ومىرلىك جاعدايىن نە دەرەكسىز يدەيانى اڭعارتۋعا قىزمەت ەتەدى. تاڭ ءۇمىتتىڭ، كوكتەم جاڭارۋدىڭ، كۇز مۇڭ مەن قوشتاسۋدىڭ، داۋىل ىشكى تارتىستىڭ نىشانى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. مۇنداي قولدانىستا قۇبىلىستىڭ تۋرا ماعىناسى ساقتالا وتىرىپ، وعان قوسىمشا كوركەمدىك مازمۇن جۇكتەلەدى. مىسالى، تاڭنىڭ اتۋى تابيعاتتاعى ۋاقىت وزگەرىسىن بىلدىرسە، كوركەم ماتىندە ول كەيىپكەردىڭ جاڭا ومىرگە قادام باسۋىن دا اڭعارتادى. بەينەنىڭ ماعىناسى شىعارماداعى وقيعالارمەن، كەيىپكەرلەردىڭ كوڭىل كۇيىمەن جانە اۆتورلىق ويمەن بايلانىستا اشىلادى.

وسى تۇستا «نىشان» مەن «ءرامىز» ۇعىمدارىنىڭ اراقاتىناسىن ناقتىلاۋ قاجەت. ەكى ءسوز كەيبىر كونتەكستەردە ماعىنالاس بولعانىمەن، ولاردىڭ سەمانتيكالىق قىزمەتىندە ايىرماشىلىق بار. نىشان كوبىنە بەلگىلى ءبىر قۇبىلىستىڭ بارىن، سيپاتىن نەمەسە وزگەرىسىن اڭعارتسا، ءرامىز ناقتى بەينە ارقىلى بەلگىلى ءبىر يدەيانى، قۇندىلىقتى نە قوعامدىق ۇعىمدى بىلدىرەدى. ماسەلەن، ءتۇتىن – وتتىڭ نىشانى، ويتكەنى ول وتتىڭ بار ەكەنىن اڭعارتادى. مەملەكەتتىك تۋ – ەلدىڭ ءرامىزى، سەبەبى ول مەملەكەت پەن حالىقتىڭ بىرلىگىن، تاۋەلسىزدىگىن جانە ورتاق قۇندىلىقتارىن بىلدىرەتىن قوعامدىق مانگە يە. بۇل جەردە تۋدىڭ ەلدى ءبىلدىرۋى تابيعي سەبەپ-سالدارلىق بايلانىستان ەمەس، تاريحي قالىپتاسقان ماعىنا مەن رەسمي مارتەبەدەن تۋىندايدى. سونىمەن بىرگە نىشان مەن ءرامىزدى ءبىر-بىرىنەن مۇلدە وقشاۋ قاراستىرۋعا دا بولمايدى. ءبىر بەينە قولدانىلۋ جاعدايىنا قاراي نىشاندىق تا، رامىزدىك تە قىزمەت اتقارا الادى. مىسالى، قارلىعاشتىڭ ۇشىپ ءجۇرۋى – تابيعي كورىنىس، ال قارلىعاشتى بەيبىتشىلىكتىڭ بەينەسى رەتىندە قولدانۋ – رامىزدىك ماعىنا. كوكتەمنىڭ كەلۋى تابيعاتتىڭ جاڭارۋىن اڭعارتاتىن نىشان بولسا، ونى ۇلتتىق جاڭعىرۋ يدەياسىن بىلدىرەتىن تۇراقتى كوركەم بەينە رەتىندە پايدالانۋ رامىزدىك قىزمەتىن كۇشەيتەدى. دەمەك، ايىرماشىلىق بەينەنىڭ وزىندە عانا ەمەس، وعان قانداي ماعىنا جۇكتەلگەنىندە جانە سول ماعىنانىڭ قانداي نەگىزدە قالىپتاسقانىندا. نىشان كوبىنە بايقالعان قۇبىلىس پەن اڭعارىلاتىن جاعدايدىڭ بايلانىسىن كورسەتسە، ءرامىز بەلگىلى ءبىر بەينەگە ورنىققان يدەيالىق نەمەسە مادەني مازمۇندى تانىتادى.

«نىشان» ءسوزىنىڭ پسيحولوگيا مەن پەداگوگيكاداعى قولدانىسى دا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل سالالاردا ول ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر قابىلەتىنىڭ دامۋىنا نەگىز بولا الاتىن تابيعي ەرەكشەلىكتەردى بىلدىرەدى. مىسالى، دىبىستاردى نازىك اجىراتۋ، كەڭىستىكتى جاقسى باعدارلاۋ، قيمىلداردى ءدال ۇيلەستىرۋ نەمەسە اقپاراتتى ەستە ساقتاۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بەلگىلى ءبىر قابىلەتتى دامىتۋعا قولايلى العىشارت بولادى. الايدا مۇنداي ەرەكشەلىكتەردىڭ بولۋى ادامنىڭ مىندەتتى تۇردە دارىندى بولاتىنىن بىلدىرمەيدى. قابىلەتتىڭ دامۋىنا تاربيە، ءبىلىم، الەۋمەتتىك ورتا، تاجىريبە، قىزىعۋشىلىق جانە جۇيەلى ەڭبەك ىقپال ەتەدى.

وسىعان بايلانىستى نىشان، قابىلەت، بەيىمدىلىك جانە دارىندىلىق ۇعىمدارىن ءوزارا اجىراتقان ءجون. نىشان – قابىلەتتىڭ دامۋىنا نەگىز بولاتىن تابيعي العىشارت. قابىلەت – بەلگىلى ءبىر ارەكەتتى ناتيجەلى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جەكە-پسيحولوگيالىق قاسيەتتەردىڭ جيىنتىعى. بەيىمدىلىك ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر ىسكە يكەمىن نەمەسە سول ارەكەتكە قىزىعۋشىلىعىن بىلدىرەدى. ال دارىندىلىق بىرنەشە قابىلەتتىڭ ءوزارا ۇيلەسۋى ارقىلى جوعارى ناتيجەگە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كۇردەلى قۇبىلىس رەتىندە تانىلادى. ماسەلەن، بالانىڭ اۋەندى تەز ەستە ساقتاۋى مۋزىكالىق قابىلەتتىڭ دامۋىنا قولايلى نىشان بولۋى مۇمكىن، بىراق ونىڭ كاسىبي مۋزىكانت بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن جاتتىعۋ، ءبىلىم جانە تۇراقتى قولداۋ قاجەت. سوندىقتان تابيعي العىشارتتى دايىن قابىلەتپەن نەمەسە قالىپتاسقان دارىندىلىقپەن تەڭەستىرۋگە بولمايدى.

ادامنىڭ سىرتقى بەينەسى مەن مىنەز-قۇلقىن سيپاتتاعاندا دا «نىشان» بەلگىلى ءبىر ىشكى كۇيدى اڭعارتاتىن بەلگى ماعىناسىندا جۇمسالادى. «جۇزىنەن قۋانىشتىڭ نىشانى بايقالدى»، «سوزىنەن سەنىمسىزدىكتىڭ نىشانى سەزىلدى»، «قيمىلىنان شارشاۋدىڭ نىشانى كورىندى» دەگەن تىركەستەردە ادامنىڭ ىشكى جاعدايى سىرتقى كورىنىس ارقىلى تانىلادى. بىراق مۇنداي بەلگىلەردى ءبىر عانا ماعىنادا ءتۇسىندىرۋ ءاردايىم دۇرىس ەمەس: ادامنىڭ بەت الپەتى، قيمىلى نەمەسە سويلەۋ مانەرى ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى وزگەرۋى مۇمكىن.

وسى قولدانىستى «شىراي»، «سۇلبا»، «نوباي»، «كولەڭكە»، «ساعىم» جانە «ەلەس» سوزدەرىمەن دە شاتاستىرماۋ كەرەك. شىراي ادامنىڭ ءوڭى مەن اجارىن بىلدىرسە، سۇلبا مەن نوباي زاتتىڭ سىرتقى ءپىشىنىن نەمەسە جالپى كەسكىنىن سيپاتتايدى. ساعىم مەن ەلەس كومەسكى قابىلدانعان بەينەگە قاتىستى قولدانىلادى. ال نىشان بەلگىلى ءبىر قاسيەتتىڭ نەمەسە كۇيدىڭ بايقالعان بەلگىسىن بىلدىرەدى. الىستان كورىنگەن كومەسكى بەينە ءبىر نارسەنىڭ نىشانى رەتىندە قابىلدانۋى مۇمكىن، بىراق بۇل «نىشان» ءسوزىنىڭ دەربەس ماعىناسى مىندەتتى تۇردە «ساعىم» نەمەسە «سۇلبا» دەگەندى بىلدىرمەيدى. سول سياقتى «ىڭعايى كەلمەدى»، «جۇمىسقا ىڭعايى جوق» دەگەن تىركەستەر قولايلىلىق پەن يكەمدىلىك ۇعىمدارىنا جاتادى. ولاردى «نىشان» ءسوزىنىڭ تىكەلەي ماعىنالارى رەتىندە كورسەتۋگە جەتكىلىكتى نەگىز جوق.

«نىشان» ءسوزىنىڭ ماعىنالىق ءورىسىن تولىق ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ وزگە تۇركى تىلدەرىندەگى تۇلعالارى مەن قولدانىستارىن سالىستىرۋ دا ماڭىزدى. تۇرىك تىلىندە nişan, ازەربايجان تىلىندە nişan, وزبەك تىلىندە nishon, تۇرىكمەن تىلىندە nyşan, ۇيعىر تىلىندە nishan, عاعاۋىز تىلىندە nışan تۇلعالارى كەزدەسەدى. بۇل سوزدەردە بەلگى، تاڭبا، ءىز نەمەسە نىسانا ماعىنالارى ءارتۇرلى دارەجەدە ساقتالعان. الايدا ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ قازىرگى تىلدەگى قولدانىسى بىردەي ەمەس.

تۇرىك تىلىندەگى nişan ءسوزى بەلگى، تاڭبا جانە نىسانا ماعىنالارىمەن قاتار مەملەكەتتىك ماراپاتتى دا بىلدىرەدى. سونىمەن بىرگە ول ۇيلەنۋگە ۋادەلەسۋ نەمەسە اتاستىرۋ راسىمىنە قاتىستى قولدانىلادى. مىسالى، devlet nişanı – مەملەكەتتىك ماراپات بەلگىسى، ال nişanlanmak – ۇيلەنۋگە كەلىسۋ، اتاستىرىلۋ ماعىناسىندا جۇمسالادى. بۇل جاعدايدا ءسوزدىڭ باستاپقى بەلگىلىك ماعىناسىنان قوعامدىق جانە سالتتىق قولدانىستارعا قاراي كەڭەيگەنى بايقالادى. اتالعان ماعىنالاردى قازاق تىلىندەگى «نىشان» ءسوزىنىڭ قازىرگى قولدانىسىمەن تولىق تەڭەستىرۋگە بولمايدى.

ازەربايجان تىلىندەگى nişan تۇلعاسى دا بەلگى، ءىز، نىسانا جانە نەكەگە دەيىنگى كەلىسىمگە قاتىستى ماعىنالاردا قولدانىلادى. ماسەلەن، nişan üzüyü تىركەسى اتاستىرۋ جۇزىگىن بىلدىرەدى. وزبەك تىلىندەگى nishon بەلگى، تاڭبا جانە نىسانا ماعىنالارىمەن بايلانىستى; nishonga olmoq تىركەسى «نىساناعا الۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. تۇرىكمەن تىلىندەگى nyşan بەلگى نەمەسە تاڭبا ماعىناسىندا كەزدەسەدى. ۇيعىر تىلىندەگى nishan تۇلعاسى دا بەلگى مەن تاڭبا ۇعىمدارىمەن ساباقتاسادى. عاعاۋىز تىلىندەگى nışan ءسوزى بەلگىلى ءبىر بەلگىگە، ىزگە نەمەسە دەنەدەگى ەرەكشە تاڭباعا قاتىستى قولدانىستاردا ۇشىراسادى. بۇل تىلدەردەگى ناقتى ماعىنالار مەن مىسالداردى تۇپنۇسقا تۇسىندىرمە سوزدىكتەرى ارقىلى تەكسەرۋ قاجەت، ويتكەنى جازىلۋى ۇقساس سوزدەردىڭ ماعىنالىق اۋقىمى مەن تىركەسۋ مۇمكىندىگى ءارتۇرلى.

تۇركى تىلدەرىندەگى سالىستىرۋدان بىرنەشە قورىتىندى شىعادى. بىرىنشىدەن، ورتاق ماعىنالىق وزەك رەتىندە بەلگى، تاڭبا جانە ءىز ۇعىمدارى كورىنەدى. ەكىنشىدەن، ءسوزدىڭ كەيبىر تىلدەردە ماراپاتقا، اتاستىرۋ راسىمىنە نەمەسە نىساناعا قاتىستى قولدانىلۋى ونىڭ ماعىنالىق ءورىسىنىڭ تاريحي-مادەني جاعدايلارعا بايلانىستى كەڭەيگەنىن كورسەتەدى. ۇشىنشىدەن، سوزدەردىڭ تۇلعالىق ۇقساستىعى ولاردىڭ بارلىق ماعىناسى بىردەي ەكەنىن بىلدىرمەيدى. سوندىقتان سالىستىرمالى زەرتتەۋدە ورتاق توركىندى عانا ەمەس، ءار ءتىلدىڭ قازىرگى قولدانىسىن، تۇراقتى تىركەستەرىن جانە تاريحي جازبا دەرەكتەرىن دە ەسەپكە الۋ كەرەك.

قازاق تىلىندە تۇلعالىق جاعىنان جاقىن «نىشان»، «نىسان» جانە «نىسانا» سوزدەرىنىڭ ماعىنالارىن دا اجىراتا ءبىلۋ قاجەت. «نىشان» – بەلگىلى ءبىر قۇبىلىستىڭ نەمەسە قاسيەتتىڭ بارىن تانىتاتىن بەلگى. «نىسان» – بەلگىلى ءبىر ارەكەتتىڭ، زەرتتەۋدىڭ نەمەسە قىزمەتتىڭ وبەكتىسى. «نىسانا» – كوزدەلگەن وبەكت، دالدەۋ ارەكەتى باعىتتالعان زات نەمەسە ورىن، اۋىسپالى ماعىنادا قول جەتكىزۋگە ۇمتىلعان ماقساتتى دا بىلدىرەدى. مىسالى، «جاڭارۋدىڭ نىشانى» دەگەن تىركەس وزگەرىستى اڭعارتاتىن بەلگىنى كورسەتسە، «زەرتتەۋ نىسانى» عىلىمي جۇمىستىڭ قاراستىراتىن وبەكتىسىن بىلدىرەدى، ال «نىساناعا ءدال تيۋ» كوزدەۋ ارەكەتىنىڭ ناتيجەسىن سيپاتتايدى.

«نىسان» ءسوزىنىڭ پارسى تىلىندەگى nišān تۇلعاسىمەن تاريحي بايلانىسى تۋرالى پىكىرلەر كەزدەسكەنىمەن، قازىرگى قازاق تىلىندەگى «نىشان»، «نىسان» جانە «نىسانا» سوزدەرىنىڭ ماعىناسىن ءبىر عانا ەتيمولوگيالىق تۇسىندىرۋگە سۇيەنىپ بىرىكتىرۋگە بولمايدى. ولاردىڭ بۇگىنگى تىلدىك قىزمەتى ءارتۇرلى. سوزگە قوسىمشا جالعانۋ ارقىلى جاسالعان «نىشاندى»، «نىشانسىز» تۇلعالارى دا كونتەكسكە قاراي ءتۇسىندىرىلۋى كەرەك: ءبىرىنشىسى بەلگىلى ءبىر بەلگىسى بار دەگەندى، ەكىنشىسى بەلگىسى بايقالمايتىن دەگەندى بىلدىرەدى. بىراق مۇنداي تۇلعالاردىڭ دەربەس سوزدىك ماعىناسى مەن قولدانىس جيىلىگىن انىقتاۋ ءۇشىن ناقتى ماتىندەر مەن سوزدىك دەرەكتەر قاجەت.

«نىشان» ۇعىمىن «بەلگى»، «ايعاق»، «يشارا»، «ءرامىز» جانە «نىسانا» سوزدەرىمەن سالىستىرۋ ونىڭ ماعىنالىق شەكاراسىن ايقىنداي تۇسەدى. «بەلگى» – زاتتى، قۇبىلىستى نەمەسە ەرەكشەلىكتى تانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كەڭ ماعىنالى اتاۋ. «ايعاق» – بەلگىلى ءبىر تۇجىرىمدى راستاۋعا نەمەسە دالەلدەۋگە نەگىز بولاتىن دەرەك. «يشارا» – ويدى، نيەتتى نەمەسە حاباردى تىكەلەي ايتپاي، جاناما ءبىلدىرۋ ءتاسىلى. «نىسانا» – ارەكەت باعىتتالعان وبەكت نەمەسە كوزدەلگەن ماقسات. «ءرامىز» – بەلگىلى ءبىر يدەيانى، قوعامدىق قۇندىلىقتى نە دەرەكسىز ۇعىمدى بىلدىرەتىن بەينە نەمەسە تاڭبا. مىسالى، جول بويىنداعى بەلگى جۇرگىزۋشىگە بەلگىلى ءبىر ەرەجەنى تانىتادى; قۇجات بەلگىلى ءبىر جاعدايدى راستايتىن ايعاق بولا الادى; ادامنىڭ كوزقاراسى كەلىسىمگە يشارا ەتەدى; مەملەكەتتىك تۋ ەلدىڭ ءرامىزى سانالادى. ال سول تۋدىڭ مەرەكەلىك ءراسىم كەزىندە كوتەرىلۋى مەملەكەتتىك مەرەكەنىڭ ءوتىپ جاتقانىن اڭعارتاتىن نىشان رەتىندە قابىلدانادى. ءبىر زاتتىڭ ءارتۇرلى قىزمەت اتقارۋى ونىڭ قولدانىلعان جاعدايىنا جانە وعان جۇكتەلگەن ماعىناعا بايلانىستى. سوندىقتان بۇل ۇعىمداردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋدان گورى، ولاردىڭ ورتاق جانە ايرىقشا بەلگىلەرىن ناقتى مىسالدار ارقىلى انىقتاۋ ناتيجەلى.

«نىشان» ءسوزىنىڭ ماعىنالىق قۇرىلىمىن عىلىمي تۇرعىدان جيناقتاعاندا، ونىڭ بىرنەشە دەڭگەيىن ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى – نەگىزگى بەلگىلىك ماعىناسى: زاتتىڭ، قۇبىلىستىڭ نەمەسە قاسيەتتىڭ بارىن اڭعارتاتىن كورىنىس. ەكىنشىسى – بولجامدىق ماعىناسى: الداعى وزگەرىستىڭ ىقتيمالدىعىن بىلدىرەتىن بەلگى. ءۇشىنشىسى – كوركەمدىك قولدانىسى: ناقتى بەينە ارقىلى سەزىم، يدەيا نەمەسە ومىرلىك جاعدايدى استارلاپ جەتكىزۋ. ءتورتىنشىسى – ارناۋلى سالالىق ماعىناسى: پسيحولوگيا مەن پەداگوگيكادا قابىلەتتىڭ تابيعي العىشارتىن ءبىلدىرۋ. بۇلارعا ادامنىڭ سىرتقى كورىنىسىنەن بايقالاتىن كۇيدى سيپاتتايتىن كونتەكستىك قولدانىستار قوسىلادى. مۇنداي جىكتەۋ ءسوزدىڭ نەگىزگى ماعىناسىن ساقتاي وتىرىپ، ونىڭ ءار سالادا قالاي تۇرلەنەتىنىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇل جىكتەۋدە سۇلبا، ساعىم، ەلەس، ىڭعاي، بەيىمدىلىك جانە شىراي ءتارىزدى ۇعىمداردى «نىشان» ءسوزىنىڭ دەربەس ماعىناسى دەپ بىردەن قابىلداۋعا بولمايدى. ولاردىڭ كەيبىرى بەلگىلى ءبىر ماتىندە نىشانمەن ماعىنالىق بايلانىسقا تۇسسە، ەندى بىرەۋلەرى باسقا لەكسيكالىق ۇعىمدارعا جاتادى. مىسالى، «جۇزىنەن شارشاۋدىڭ نىشانى بايقالدى» دەگەندە شارشاۋدىڭ بەلگىسى تۋرالى ايتىلسا، «ءجۇزىنىڭ شىرايى وزگەردى» دەگەن سويلەم ادامنىڭ ءوڭى مەن سىرتقى كەلبەتىن سيپاتتايدى. سول سياقتى «بالانىڭ بويىندا مۋزىكالىق نىشان بار» دەگەن قولدانىس قابىلەتتىڭ تابيعي العىشارتىنا قاتىستى بولسا، «بالانىڭ مۋزىكاعا بەيىمدىلىگى بايقالادى» دەگەن تىركەس ونىڭ قىزىعۋشىلىعى مەن يكەمىن دە قامتيدى.

«نىشان» ءسوزىنىڭ ورىس تىلىندەگى بالامالارى دا كونتەكسكە قاراي تاڭدالادى. نەگىزگى بەلگىلىك ماعىنادا زناك، پريزناك، پريمەتا، پوكازاتەل، سۆيدەتەلستۆو، پروياۆلەنيە سوزدەرى قولدانىلاى. بولاشاقتى اڭعارتاتىن بەلگى ماعىناسىندا پرەدۆەستيە، پرەدزنامەنوۆانيە، پرەدۆەستنيك, ال ادامنىڭ نەمەسە قۇبىلىستىڭ وزىندىك سيپاتىن بىلدىرگەندە وتليچيتەلنايا چەرتا، حاراكتەرنايا چەرتا، وسوبەننوست بالامالارى سايكەس كەلەدى. قابىلەتتىڭ تابيعي العىشارتى ماعىناسىندا زاداتوك نەمەسە پريرودنايا پرەدپوسىلكا قولدانىلادى. مەديتسينادا اۋرۋدىڭ بايقالاتىن بەلگىسىنە قاتىستى سيمپتوم, ال ويدى جاناما ءبىلدىرۋ ماعىناسىندا ناميوك ءسوزى سايكەس كەلۋى مۇمكىن. دەگەنمەن بۇلار ءبىر-ءبىرىن بارلىق جاعدايدا الماستىراتىن تولىق سينونيمدەر ەمەس. مىسالى، سيمپتوم مەديتسينالىق كونتەكسكە ءتان، زاداتوك قابىلەتتىڭ تابيعي نەگىزىن بىلدىرەدى، ال پرەدزنامەنوۆانيە بولاشاق وقيعانى الدىن الا اڭعارتاتىن بەلگىگە قاتىستى قولدانىلادى.

وسىلايشا، «نىشان» ءسوزىنىڭ ماعىنالىق وزەگىن بەلگىلى ءبىر قۇبىلىستى، قاسيەتتى نەمەسە وزگەرىستى تانىتاتىن بەلگى رەتىندە انىقتاۋعا بولادى. ونىڭ باسقا ماعىنالارى وسى نەگىزبەن بايلانىسا وتىرىپ، ءار سالادا وزىندىك سيپات الادى. تابيعاتتا نىشان قۇبىلىستار اراسىنداعى بايلانىستى اڭعارتسا، قوعامدىق ومىردە وزگەرىستەردى باعالاۋعا، ادەبيەتتە استارلى وي جەتكىزۋگە، پسيحولوگيا مەن پەداگوگيكادا تابيعي مۇمكىندىكتەردى سيپاتتاۋعا قىزمەت ەتەدى. ال ءرامىز بەلگىلى ءبىر بەينەگە ورنىققان قوعامدىق نەمەسە مادەني ماعىنانى بىلدىرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.

ءسوزدىڭ تۇركى تىلدەرىندەگى تۇلعالارىن سالىستىرۋ دا وسى كوپقىرلى ماعىنالىق دامۋدى تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. قازاق تىلىندەگى «نىشان» تۇرىك تىلىندەگى nişan, ازەربايجان تىلىندەگى nişan, وزبەك تىلىندەگى nishon, تۇرىكمەن تىلىندەگى nyşan, ۇيعىر تىلىندەگى nishan جانە عاعاۋىز تىلىندەگى nışan تۇلعالارىمەن تاريحي ءارى ماعىنالىق تۇرعىدان ساباقتاسادى. الايدا بۇل ساباقتاستىقتى عىلىمي نەگىزدە تولىق سيپاتتاۋ ءۇشىن ەتيمولوگيالىق تۇسىندىرمەلەرمەن قاتار، ءار ءتىلدىڭ تۇسىندىرمە سوزدىكتەرى مەن جازبا دەرەكتەرىن سالىستىرۋ قاجەت. وسىنداي ءتاسىل عانا ورتاق ماعىنالىق نەگىزدى، كەيىن قالىپتاسقان جاڭا قولدانىستاردى جانە قازاق تىلىندەگى ءسوزدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

تۇيىندەي ايتقاندا، «نىشان» – ءبىر عانا زاتتىق بەلگىنى بىلدىرەتىن ءسوز ەمەس، قۇبىلىستى تانۋ، وزگەرىستى اڭعارۋ جانە ادامنىڭ تابيعي مۇمكىندىكتەرىن سيپاتتاۋ بارىسىندا ءارتۇرلى قىزمەت اتقاراتىن كوپماعىنالى تىلدىك بىرلىك. ونىڭ ماعىناسىن تولىق اشۋ ءۇشىن نەگىزگى لەكسيكالىق ءمانىن، اۋىسپالى قولدانىستارىن، ارنايى سالالىق ماعىناسىن جانە تۋىستاس تىلدەردەگى سايكەستىكتەرىن ءوزارا بايلانىستىرا زەرتتەۋ كەرەك. سونىمەن قاتار ءسوزدىڭ ناقتى قولدانىسىن دالەلسىز كەڭەيتپەي، «نىسان»، «نىسانا»، «بەلگى»، «ايعاق» جانە «ءرامىز» ۇعىمدارىمەن اراقاتىناسىن ناقتى دەرەكتەر ارقىلى اجىراتۋ قاجەت. بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك بايلىعىن جۇيەلى زەردەلەۋدىڭ جانە ونىڭ ماعىنالىق مۇمكىندىكتەرىن عىلىمي تۇرعىدان سيپاتتاۋدىڭ ماڭىزدى شارتى.

قوسىمشا:

1) نىشان (ير. نشان) – زات. 1. ءبىر نارسەنىڭ بەلگىسى، كورىنىسى; 2. پسيحول. قابىلەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ العىشارتى بولىپ تابىلاتىن اعزانىڭ اناتوميالىق-فيزيولوگيالىق جانە جانە نەگىزىنەن ورتالىق جۇيكە جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى; 3. مەملەكەتتىك بەلگى، ءرامىز. (قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى. ون بەس تومدىق. XI توم. م-و. / قۇراست. ج. مانكەەۆا، ر. شويبەكوۆ، ق. كۇدەرينوۆا، ا. فازىلجانوۆا، س. بيزاقوۆ، ءا. جۇنىسبەك. ا. جاڭابەكوۆا، ا. ۇدەرباەۆا، ع. قاليەۆ. – الماتى. 2011. – 596-597 بب.).

3) ءرامىز – زات. 1. بەلگىلى ءبىر ادامدار توبى ءۇشىن شارتتى ماعىناسى بار زاتتاي بەلگى; 2. سيمۆول (گرەك. symbolon). (قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى. ون بەس تومدىق. XII توم. و-س. / قۇراست. ا. ۇدەرباەۆ، و. ناقىسبەكوۆ، ق. كۇدەرينوۆا، ا. جاڭابەكوۆا، ر. شويبەكوۆ، و. جۇباەۆا، ا. فازىلجانوۆا، ب. مومىنوۆا، ب. سۇيەرقۇلوۆا. – الماتى. 2011. – 456 ب.).

ايدىن رىسبەكۇلى، گەرالديست

Abai.kz