Тілдегі әрбір сөз белгілі бір ұғымды атаумен қатар, халықтың дүниетанымын, тарихи тәжірибесін және қоршаған ортаны қабылдау ерекшеліктерін де танытады. Осындай мағыналық өрісі кең, көп қырлы сөздердің бірі – «нышан». Қазақ тілінде бұл сөз табиғи құбылыстарды сипаттауда, адамның көңіл күйін аңғартуда, қоғамдық өзгерістерді бағалауда, көркем бейне жасауда және психологияда қабілеттің табиғи негізін білдіруде қолданылады. Оның мағыналары өзара байланысты болғанымен, әр қолданыстың өзіндік ерекшелігін ажырата білу қажет.

«Нышан» сөзі парсы тіліндегі nišān (نشان) тұлғасымен байланысты. Парсы тілінде бұл сөз «белгі», «таңба», «із» және «нысана» тәрізді мағыналарда қолданылады. Тарихи және мәдени байланыстар нәтижесінде аталған сөз бірқатар түркі тілдерінің сөздік құрамына еніп, олардың дыбыстық жүйесі мен семантикалық ерекшеліктеріне бейімделген. Түрік тіліндегі nişan сөзінің парсы тілінен енгені этимологиялық дереккөздерде көрсетіледі. Алайда сөздің әр тілдегі қазіргі мағынасын тек ортақ төркініне сүйеніп анықтауға болмайды. Тарихи сабақтастық сақталғанымен, оның қолданыс аясы мен мағыналық реңктері әр тілде өзіндік бағытта дамыған.

Қазақ тіліндегі «нышан» сөзінің негізгі мағынасы – белгілі бір заттың, құбылыстың, адамның күйінің немесе үдерістің сипатын, ерекшелігін не өзгерісін танытатын белгі. Ол көзге тікелей байқалатын көрініс түрінде де, басқа құбылыс арқылы жанама аңғарылатын белгі түрінде де кездеседі. Мысалы, түтін – оттың, жапырақтың сарғаюы – күздің, жымию – қуаныштың нышаны. Қоғамдық өмірде жаңа бастамалардың пайда болуы жаңарудың, ал өндіріс көлемінің артуы экономикалық белсенділіктің күшеюінің нышаны ретінде бағаланады. Бұл мысалдардың бәріне ортақ сипат – бір құбылыстың екінші құбылыс туралы мәлімет беруі.

Дегенмен нышанның мағынасы әртүрлі факторларға байланысты қалыптасады. Түтіннің отты аңғартуы табиғи заңдылыққа негізделсе, адамның үнсіздігін реніштің белгісі ретінде қабылдау нақты жағдайға тәуелді. Үнсіздік адамның ойлануын, шаршауын немесе сөйлескісі келмейтінін де білдіреді. Ал белгілі бір түсті қайғыға балау мәдени дәстүр мен қоғамдық түсініктен туындайды. Кейбір халықтарда қара мысықтың жолдан өтуі сәтсіздіктің нышаны саналғанымен, мұндай сенім ғылыми тұрғыдан дәлелденген себеп-салдарлық байланысқа жатпайды. Сондықтан нышанды түсіндіру кезінде оның табиғи деректермен, әлеуметтік тәжірибемен, мәдени нанымдармен немесе жеке пайыммен байланысты екенін ескеру қажет.

Мағыналық тұрғыдан алғанда, «нышан» сөзінің бірнеше өзара сабақтас қолданысын ажыратуға болады. Бірінші әрі негізгі бағыт – белгі, сипат, көрініс мағынасы. Бұл жағдайда нышан белгілі бір қасиеттің немесе жағдайдың бар екенін танытады. Мысалы, адамның дауысының дірілдеуі қобалжудың, дене қызуының көтерілуі белгілі бір ауру үдерісінің, ал жапырақтың сарғаюы өсімдіктің даму кезеңіндегі өзгерістің нышаны. Бірақ нышан мен айғақтың арасы ажыратылуға тиіс. Нышан белгілі бір жағдайды аңғартады, ал айғақ тұжырымды негіздеуге немесе дәлелдеуге пайдаланылатын дерек ретінде қарастырылады. Демек, әрбір нышан автоматты түрде дәлел бола бермейді.

Екінші бағыт – болашақта болуы ықтимал құбылысты алдын ала аңғарту. Көктемнің алғашқы гүлдері табиғаттың жаңаруын, қара бұлттың қоюлануы жауын-шашынның жақындауын, қоғамдық белсенділіктің артуы өзгерістердің басталуын білдіретін нышан ретінде қабылданады. Бұл қолданыста сөздің болжамдық сипаты айқын көрінеді. Алайда нышан болашақ оқиғаның міндетті түрде жүзеге асатынын білдірмейді. Оның болжамдық мәні байқалған белгі мен нақты құбылыстың өзара қатынасына қарай анықталады. Метеорологиялық жағдайда ауа райына қатысты өлшенетін деректер маңызды болса, қоғамдық өмірдегі өзгерістерді бағалау үшін бірнеше көрсеткішті салыстырып қарау қажет. Ал жақсылықтың немесе жамандықтың нышаны туралы түсініктердің бір бөлігі адамның жеке тәжірибесі мен мәдени нанымына сүйенеді.

Үшінші бағыт – көркемдік және астарлы мағына. Әдеби шығармада нақты зат немесе табиғи құбылыс адамның ішкі сезімін, өмірлік жағдайын не дерексіз идеяны аңғартуға қызмет етеді. Таң үміттің, көктем жаңарудың, күз мұң мен қоштасудың, дауыл ішкі тартыстың нышаны ретінде суреттеледі. Мұндай қолданыста құбылыстың тура мағынасы сақтала отырып, оған қосымша көркемдік мазмұн жүктеледі. Мысалы, таңның атуы табиғаттағы уақыт өзгерісін білдірсе, көркем мәтінде ол кейіпкердің жаңа өмірге қадам басуын да аңғартады. Бейненің мағынасы шығармадағы оқиғалармен, кейіпкерлердің көңіл күйімен және авторлық оймен байланыста ашылады.

Осы тұста «нышан» мен «рәміз» ұғымдарының арақатынасын нақтылау қажет. Екі сөз кейбір контекстерде мағыналас болғанымен, олардың семантикалық қызметінде айырмашылық бар. Нышан көбіне белгілі бір құбылыстың барын, сипатын немесе өзгерісін аңғартса, рәміз нақты бейне арқылы белгілі бір идеяны, құндылықты не қоғамдық ұғымды білдіреді. Мәселен, түтін – оттың нышаны, өйткені ол оттың бар екенін аңғартады. Мемлекеттік ту – елдің рәмізі, себебі ол мемлекет пен халықтың бірлігін, тәуелсіздігін және ортақ құндылықтарын білдіретін қоғамдық мәнге ие. Бұл жерде тудың елді білдіруі табиғи себеп-салдарлық байланыстан емес, тарихи қалыптасқан мағына мен ресми мәртебеден туындайды. Сонымен бірге нышан мен рәмізді бір-бірінен мүлде оқшау қарастыруға да болмайды. Бір бейне қолданылу жағдайына қарай нышандық та, рәміздік те қызмет атқара алады. Мысалы, қарлығаштың ұшып жүруі – табиғи көрініс, ал қарлығашты бейбітшіліктің бейнесі ретінде қолдану – рәміздік мағына. Көктемнің келуі табиғаттың жаңаруын аңғартатын нышан болса, оны ұлттық жаңғыру идеясын білдіретін тұрақты көркем бейне ретінде пайдалану рәміздік қызметін күшейтеді. Демек, айырмашылық бейненің өзінде ғана емес, оған қандай мағына жүктелгенінде және сол мағынаның қандай негізде қалыптасқанында. Нышан көбіне байқалған құбылыс пен аңғарылатын жағдайдың байланысын көрсетсе, рәміз белгілі бір бейнеге орныққан идеялық немесе мәдени мазмұнды танытады.

«Нышан» сөзінің психология мен педагогикадағы қолданысы да ерекше назар аударуды қажет етеді. Бұл салаларда ол адамның белгілі бір қабілетінің дамуына негіз бола алатын табиғи ерекшеліктерді білдіреді. Мысалы, дыбыстарды нәзік ажырату, кеңістікті жақсы бағдарлау, қимылдарды дәл үйлестіру немесе ақпаратты есте сақтаудың өзіндік ерекшеліктері белгілі бір қабілетті дамытуға қолайлы алғышарт болады. Алайда мұндай ерекшеліктердің болуы адамның міндетті түрде дарынды болатынын білдірмейді. Қабілеттің дамуына тәрбие, білім, әлеуметтік орта, тәжірибе, қызығушылық және жүйелі еңбек ықпал етеді.

Осыған байланысты нышан, қабілет, бейімділік және дарындылық ұғымдарын өзара ажыратқан жөн. Нышан – қабілеттің дамуына негіз болатын табиғи алғышарт. Қабілет – белгілі бір әрекетті нәтижелі орындауға мүмкіндік беретін жеке-психологиялық қасиеттердің жиынтығы. Бейімділік адамның белгілі бір іске икемін немесе сол әрекетке қызығушылығын білдіреді. Ал дарындылық бірнеше қабілеттің өзара үйлесуі арқылы жоғары нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін күрделі құбылыс ретінде танылады. Мәселен, баланың әуенді тез есте сақтауы музыкалық қабілеттің дамуына қолайлы нышан болуы мүмкін, бірақ оның кәсіби музыкант болып қалыптасуы үшін жаттығу, білім және тұрақты қолдау қажет. Сондықтан табиғи алғышартты дайын қабілетпен немесе қалыптасқан дарындылықпен теңестіруге болмайды.

Адамның сыртқы бейнесі мен мінез-құлқын сипаттағанда да «нышан» белгілі бір ішкі күйді аңғартатын белгі мағынасында жұмсалады. «Жүзінен қуаныштың нышаны байқалды», «сөзінен сенімсіздіктің нышаны сезілді», «қимылынан шаршаудың нышаны көрінді» деген тіркестерде адамның ішкі жағдайы сыртқы көрініс арқылы танылады. Бірақ мұндай белгілерді бір ғана мағынада түсіндіру әрдайым дұрыс емес: адамның бет әлпеті, қимылы немесе сөйлеу мәнері әртүрлі себептерге байланысты өзгеруі мүмкін.

Осы қолданысты «шырай», «сұлба», «нобай», «көлеңке», «сағым» және «елес» сөздерімен де шатастырмау керек. Шырай адамның өңі мен ажарын білдірсе, сұлба мен нобай заттың сыртқы пішінін немесе жалпы кескінін сипаттайды. Сағым мен елес көмескі қабылданған бейнеге қатысты қолданылады. Ал нышан белгілі бір қасиеттің немесе күйдің байқалған белгісін білдіреді. Алыстан көрінген көмескі бейне бір нәрсенің нышаны ретінде қабылдануы мүмкін, бірақ бұл «нышан» сөзінің дербес мағынасы міндетті түрде «сағым» немесе «сұлба» дегенді білдірмейді. Сол сияқты «ыңғайы келмеді», «жұмысқа ыңғайы жоқ» деген тіркестер қолайлылық пен икемділік ұғымдарына жатады. Оларды «нышан» сөзінің тікелей мағыналары ретінде көрсетуге жеткілікті негіз жоқ.

«Нышан» сөзінің мағыналық өрісін толық түсіну үшін оның өзге түркі тілдеріндегі тұлғалары мен қолданыстарын салыстыру да маңызды. Түрік тілінде nişan, әзербайжан тілінде nişan, өзбек тілінде nishon, түрікмен тілінде nyşan, ұйғыр тілінде nishan, ғағауыз тілінде nışan тұлғалары кездеседі. Бұл сөздерде белгі, таңба, із немесе нысана мағыналары әртүрлі дәрежеде сақталған. Алайда олардың әрқайсысының қазіргі тілдегі қолданысы бірдей емес.

Түрік тіліндегі nişan сөзі белгі, таңба және нысана мағыналарымен қатар мемлекеттік марапатты да білдіреді. Сонымен бірге ол үйленуге уәделесу немесе атастыру рәсіміне қатысты қолданылады. Мысалы, devlet nişanı – мемлекеттік марапат белгісі, ал nişanlanmak – үйленуге келісу, атастырылу мағынасында жұмсалады. Бұл жағдайда сөздің бастапқы белгілік мағынасынан қоғамдық және салттық қолданыстарға қарай кеңейгені байқалады. Аталған мағыналарды қазақ тіліндегі «нышан» сөзінің қазіргі қолданысымен толық теңестіруге болмайды.

Әзербайжан тіліндегі nişan тұлғасы да белгі, із, нысана және некеге дейінгі келісімге қатысты мағыналарда қолданылады. Мәселен, nişan üzüyü тіркесі атастыру жүзігін білдіреді. Өзбек тіліндегі nishon белгі, таңба және нысана мағыналарымен байланысты; nishonga olmoq тіркесі «нысанаға алу» дегенді білдіреді. Түрікмен тіліндегі nyşan белгі немесе таңба мағынасында кездеседі. Ұйғыр тіліндегі nishan тұлғасы да белгі мен таңба ұғымдарымен сабақтасады. Ғағауыз тіліндегі nışan сөзі белгілі бір белгіге, ізге немесе денедегі ерекше таңбаға қатысты қолданыстарда ұшырасады. Бұл тілдердегі нақты мағыналар мен мысалдарды түпнұсқа түсіндірме сөздіктері арқылы тексеру қажет, өйткені жазылуы ұқсас сөздердің мағыналық ауқымы мен тіркесу мүмкіндігі әртүрлі.

Түркі тілдеріндегі салыстырудан бірнеше қорытынды шығады. Біріншіден, ортақ мағыналық өзек ретінде белгі, таңба және із ұғымдары көрінеді. Екіншіден, сөздің кейбір тілдерде марапатқа, атастыру рәсіміне немесе нысанаға қатысты қолданылуы оның мағыналық өрісінің тарихи-мәдени жағдайларға байланысты кеңейгенін көрсетеді. Үшіншіден, сөздердің тұлғалық ұқсастығы олардың барлық мағынасы бірдей екенін білдірмейді. Сондықтан салыстырмалы зерттеуде ортақ төркінді ғана емес, әр тілдің қазіргі қолданысын, тұрақты тіркестерін және тарихи жазба деректерін де есепке алу керек.

Қазақ тілінде тұлғалық жағынан жақын «нышан», «нысан» және «нысана» сөздерінің мағыналарын да ажырата білу қажет. «Нышан» – белгілі бір құбылыстың немесе қасиеттің барын танытатын белгі. «Нысан» – белгілі бір әрекеттің, зерттеудің немесе қызметтің объектісі. «Нысана» – көзделген объект, дәлдеу әрекеті бағытталған зат немесе орын, ауыспалы мағынада қол жеткізуге ұмтылған мақсатты да білдіреді. Мысалы, «жаңарудың нышаны» деген тіркес өзгерісті аңғартатын белгіні көрсетсе, «зерттеу нысаны» ғылыми жұмыстың қарастыратын объектісін білдіреді, ал «нысанаға дәл тию» көздеу әрекетінің нәтижесін сипаттайды.

«Нысан» сөзінің парсы тіліндегі nišān тұлғасымен тарихи байланысы туралы пікірлер кездескенімен, қазіргі қазақ тіліндегі «нышан», «нысан» және «нысана» сөздерінің мағынасын бір ғана этимологиялық түсіндіруге сүйеніп біріктіруге болмайды. Олардың бүгінгі тілдік қызметі әртүрлі. Сөзге қосымша жалғану арқылы жасалған «нышанды», «нышансыз» тұлғалары да контекске қарай түсіндірілуі керек: біріншісі белгілі бір белгісі бар дегенді, екіншісі белгісі байқалмайтын дегенді білдіреді. Бірақ мұндай тұлғалардың дербес сөздік мағынасы мен қолданыс жиілігін анықтау үшін нақты мәтіндер мен сөздік деректер қажет.

«Нышан» ұғымын «белгі», «айғақ», «ишара», «рәміз» және «нысана» сөздерімен салыстыру оның мағыналық шекарасын айқындай түседі. «Белгі» – затты, құбылысты немесе ерекшелікті тануға мүмкіндік беретін кең мағыналы атау. «Айғақ» – белгілі бір тұжырымды растауға немесе дәлелдеуге негіз болатын дерек. «Ишара» – ойды, ниетті немесе хабарды тікелей айтпай, жанама білдіру тәсілі. «Нысана» – әрекет бағытталған объект немесе көзделген мақсат. «Рәміз» – белгілі бір идеяны, қоғамдық құндылықты не дерексіз ұғымды білдіретін бейне немесе таңба. Мысалы, жол бойындағы белгі жүргізушіге белгілі бір ережені танытады; құжат белгілі бір жағдайды растайтын айғақ бола алады; адамның көзқарасы келісімге ишара етеді; мемлекеттік ту елдің рәмізі саналады. Ал сол тудың мерекелік рәсім кезінде көтерілуі мемлекеттік мерекенің өтіп жатқанын аңғартатын нышан ретінде қабылданады. Бір заттың әртүрлі қызмет атқаруы оның қолданылған жағдайына және оған жүктелген мағынаға байланысты. Сондықтан бұл ұғымдарды бір-біріне қарсы қоюдан гөрі, олардың ортақ және айрықша белгілерін нақты мысалдар арқылы анықтау нәтижелі.

«Нышан» сөзінің мағыналық құрылымын ғылыми тұрғыдан жинақтағанда, оның бірнеше деңгейін бөліп көрсетуге болады. Біріншісі – негізгі белгілік мағынасы: заттың, құбылыстың немесе қасиеттің барын аңғартатын көрініс. Екіншісі – болжамдық мағынасы: алдағы өзгерістің ықтималдығын білдіретін белгі. Үшіншісі – көркемдік қолданысы: нақты бейне арқылы сезім, идея немесе өмірлік жағдайды астарлап жеткізу. Төртіншісі – арнаулы салалық мағынасы: психология мен педагогикада қабілеттің табиғи алғышартын білдіру. Бұларға адамның сыртқы көрінісінен байқалатын күйді сипаттайтын контекстік қолданыстар қосылады. Мұндай жіктеу сөздің негізгі мағынасын сақтай отырып, оның әр салада қалай түрленетінін көрсетуге мүмкіндік береді.

Бұл жіктеуде сұлба, сағым, елес, ыңғай, бейімділік және шырай тәрізді ұғымдарды «нышан» сөзінің дербес мағынасы деп бірден қабылдауға болмайды. Олардың кейбірі белгілі бір мәтінде нышанмен мағыналық байланысқа түссе, енді біреулері басқа лексикалық ұғымдарға жатады. Мысалы, «жүзінен шаршаудың нышаны байқалды» дегенде шаршаудың белгісі туралы айтылса, «жүзінің шырайы өзгерді» деген сөйлем адамның өңі мен сыртқы келбетін сипаттайды. Сол сияқты «баланың бойында музыкалық нышан бар» деген қолданыс қабілеттің табиғи алғышартына қатысты болса, «баланың музыкаға бейімділігі байқалады» деген тіркес оның қызығушылығы мен икемін де қамтиды.

«Нышан» сөзінің орыс тіліндегі баламалары да контекске қарай таңдалады. Негізгі белгілік мағынада знак, признак, примета, показатель, свидетельство, проявление сөздері қолданылаы. Болашақты аңғартатын белгі мағынасында предвестие, предзнаменование, предвестник, ал адамның немесе құбылыстың өзіндік сипатын білдіргенде отличительная черта, характерная черта, особенность баламалары сәйкес келеді. Қабілеттің табиғи алғышарты мағынасында задаток немесе природная предпосылка қолданылады. Медицинада аурудың байқалатын белгісіне қатысты симптом, ал ойды жанама білдіру мағынасында намёк сөзі сәйкес келуі мүмкін. Дегенмен бұлар бір-бірін барлық жағдайда алмастыратын толық синонимдер емес. Мысалы, симптом медициналық контекске тән, задаток қабілеттің табиғи негізін білдіреді, ал предзнаменование болашақ оқиғаны алдын ала аңғартатын белгіге қатысты қолданылады.

Осылайша, «нышан» сөзінің мағыналық өзегін белгілі бір құбылысты, қасиетті немесе өзгерісті танытатын белгі ретінде анықтауға болады. Оның басқа мағыналары осы негізбен байланыса отырып, әр салада өзіндік сипат алады. Табиғатта нышан құбылыстар арасындағы байланысты аңғартса, қоғамдық өмірде өзгерістерді бағалауға, әдебиетте астарлы ой жеткізуге, психология мен педагогикада табиғи мүмкіндіктерді сипаттауға қызмет етеді. Ал рәміз белгілі бір бейнеге орныққан қоғамдық немесе мәдени мағынаны білдіруімен ерекшеленеді.

Сөздің түркі тілдеріндегі тұлғаларын салыстыру да осы көпқырлы мағыналық дамуды түсінуге көмектеседі. Қазақ тіліндегі «нышан» түрік тіліндегі nişan, әзербайжан тіліндегі nişan, өзбек тіліндегі nishon, түрікмен тіліндегі nyşan, ұйғыр тіліндегі nishan және ғағауыз тіліндегі nışan тұлғаларымен тарихи әрі мағыналық тұрғыдан сабақтасады. Алайда бұл сабақтастықты ғылыми негізде толық сипаттау үшін этимологиялық түсіндірмелермен қатар, әр тілдің түсіндірме сөздіктері мен жазба деректерін салыстыру қажет. Осындай тәсіл ғана ортақ мағыналық негізді, кейін қалыптасқан жаңа қолданыстарды және қазақ тіліндегі сөздің өзіндік ерекшеліктерін бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік береді.

Түйіндей айтқанда, «нышан» – бір ғана заттық белгіні білдіретін сөз емес, құбылысты тану, өзгерісті аңғару және адамның табиғи мүмкіндіктерін сипаттау барысында әртүрлі қызмет атқаратын көпмағыналы тілдік бірлік. Оның мағынасын толық ашу үшін негізгі лексикалық мәнін, ауыспалы қолданыстарын, арнайы салалық мағынасын және туыстас тілдердегі сәйкестіктерін өзара байланыстыра зерттеу керек. Сонымен қатар сөздің нақты қолданысын дәлелсіз кеңейтпей, «нысан», «нысана», «белгі», «айғақ» және «рәміз» ұғымдарымен арақатынасын нақты деректер арқылы ажырату қажет. Бұл – қазақ тілінің сөздік байлығын жүйелі зерделеудің және оның мағыналық мүмкіндіктерін ғылыми тұрғыдан сипаттаудың маңызды шарты.

Қосымша:

1) Нышан (ир. نشان) – зат. 1. Бір нәрсенің белгісі, көрінісі; 2. психол. Қабілеттіліктің қалыптасуының алғышарты болып табылатын ағзаның анатомиялық-физиологиялық және және негізінен орталық жүйке жүйесінің ерекшеліктері; 3. Мемлекеттік белгі, рәміз. (Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. XI том. М-О. / Құраст. Ж. Манкеева, Р. Шойбеков, Қ. Күдеринова, А. Фазылжанова, С. Бизақов, Ә. Жүнісбек. А. Жаңабекова, А. Үдербаева, Ғ. Қалиев. – Алматы. 2011. – 596-597 бб.).

3) Рәміз – зат. 1. Белгілі бір адамдар тобы үшін шартты мағынасы бар заттай белгі; 2. Символ (грек. symbolon). (Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. XII том. О-С. / Құраст. А. Үдербаев, О. Нақысбеков, Қ. Күдеринова, А. Жаңабекова, Р. Шойбеков, О. Жұбаева, А. Фазылжанова, Б. Момынова, Б. Сүйерқұлова. – Алматы. 2011. – 456 б.).

Айдын Рысбекұлы, геральдист

Abai.kz