«قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە» ءرامىز سوزىنە: «1. بەلگىلى ءبىر ادامدار توبى ءۇشىن شارتتى ماعىناسى بار زاتتاي بەلگى; 2. سيمۆول (گرەك. symbolon)» دەگەن انىقتاما بەرىلگەن (قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى. ون بەس تومدىق. XII توم. و-س. – الماتى، 2011. – 456-ب.).

بۇل انىقتامادا ءرامىزدىڭ بىرنەشە سيپاتى قامتىلعان. «زاتتاي بەلگى» تىركەسى ونىڭ ماتەريالدىق ءپىشىنىن، «بەلگىلى ءبىر ادامدار توبى ءۇشىن» دەگەن تۇجىرىم الەۋمەتتىك ورتاعا ورتاق ماعىناسىن، ال «شارتتى ماعىناسى بار» دەگەن انىقتاما سول ماعىنانىڭ قوعامدىق تانىم نەگىزىندە قالىپتاساتىنىن بىلدىرەدى. دەمەك، سوزدىك ءرامىزدى بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك قاۋىمداستىق ءۇشىن شارتتى مانگە يە زاتتاي بەلگى رەتىندە تۇسىندىرەدى.

الايدا مۇنداي ءتۇسىندىرۋ ءرامىزدىڭ تابيعاتىن ماتەريالدىق بەلگى مەن شارتتى ماعىنا اياسىندا عانا قاراستىرادى. ونىڭ تاريحي-مادەني، يدەيالىق جانە قوعامدىق-ساياسي مازمۇنىن نازاردان تىس قالدىرادى. ءرامىز – جاي عانا زاتتاي بەلگى ەمەس، قوعامدىق سانادا ورنىققان قۇندىلىقتار مەن يدەيالاردى بىلدىرەتىن كۇردەلى ماعىنالىق قۇرىلىم. سوندىقتان اتالعان انىقتاما ءرامىزدىڭ سەميوتيكالىق قىرىن سيپاتتاعانىمەن، ونىڭ سەمانتيكالىق مازمۇنى مەن قوعامدىق-مادەني قىزمەتىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتپەيدى.

ەڭ الدىمەن، «زاتتاي بەلگى» ۇعىمىنىڭ سەمانتيكالىق تابيعاتىن ايقىنداۋ قاجەت. بۇل تۇجىرىم ءرامىزدىڭ ماتەريالدىق ءپىشىنىن الدىڭعى ورىنعا شىعارىپ، ونىڭ قولدانىلۋ اياسىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شەكتەيدى. ايتا كەتۋ كەرەك، ءرامىز تەك زاتتىق نىسان تۇرىندە عانا ءومىر سۇرمەيدى. ول ءتۇس، دىبىس، ءسوز، كەسكىن، گرافيكالىق بەينە جانە باسقا دا پىشىندەر ارقىلى كورىنىس تابادى. وسىعان بايلانىستى «زاتتاي بەلگى» تەرمينىن قاتە دەپ ساناۋعا نەگىز جوق. دەگەنمەن بۇل ۇعىم ءرامىزدىڭ بارلىق تۇرلەرىن قامتىمايدى جانە ولاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن جەتكىلىكتى دارەجەدە كورسەتپەيدى. ماسەلەن، مەملەكەتتىك تۋ – ماتەريالدىق نىسان، ال ونىڭ قۇرامىنداعى كوگىلدىر ءتۇس، كۇن مەن قىران بەينەسى – بەلگىلى ءبىر يدەيالىق جانە قوعامدىق مازمۇندى بىلدىرەتىن رامىزدىك ەلەمەنتتەر. ولاردىڭ ءمانى سىرتقى پىشىنىندە عانا ەمەس، سول پىشىندەرگە تاريحي جانە مادەني تانىم ارقىلى ورنىققان ماعىنادا جاتىر. وسىعان وراي ءرامىزدىڭ زاتتىق ءپىشىنى مەن رامىزدىك مازمۇنىن ءوزارا اجىراتا قاراستىرۋ كەرەك. ونى تەك «زاتتاي بەلگى» رەتىندە ءتۇسىندىرۋ ءرامىزدىڭ سەمانتيكالىق تابيعاتى مەن مازمۇندىق ەرەكشەلىكتەرىن تولىق اشپايدى.

انىقتاماداعى «شارتتى ماعىناسى بار» دەگەن تۇجىرىم دا تەرەڭىرەك ءتۇسىندىرۋدى قاجەت ەتەدى. سەميوتيكالىق تۇرعىدان العاندا، شارتتىلىق بەلگىلى ءبىر ءپىشىن مەن ونىڭ بىلدىرەتىن ماعىناسى اراسىندا مىندەتتى تۇردە تابيعي نەمەسە سەبەپ-سالدارلىق بايلانىستىڭ بولماۋىن بىلدىرەدى. سونىمەن بىرگە بۇل ماعىنانى كەزدەيسوق نەمەسە جاساندى سيپاتتا دەپ باعالاۋعا بولمايدى. كەرىسىنشە، ءپىشىن مەن ماعىنانىڭ بايلانىسى قوعامدىق-مادەني تانىم ارقىلى ورنىعادى. ماسەلەن، كوگىلدىر ءتۇس وزدىگىنەن تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىكتىڭ ماعىناسىن بىلدىرمەيدى. ونىڭ مەملەكەتتىك ءرامىز قۇرامىندا اتالعان مازمۇنعا يە بولۋى تاريحي تاجىريبە، قوعامدىق سانا جانە مادەني تۇسىنىكتەر ارقىلى قالىپتاسادى. دەگەنمەن ءرامىزدىڭ ماعىناسىن تەك شارتتى كەلىسىمنىڭ ناتيجەسى دەپ قاراستىرۋ دا بىرجاقتى بولار ەدى. ويتكەنى كوپتەگەن رامىزدەردىڭ مازمۇنى حالىقتىڭ تاريحي جادىنان، دۇنيەتانىمىنان، مادەني ءداستۇرى مەن رۋحاني تاجىريبەسىنەن باستاۋ الادى. مىسالى، كۇن، بۇركىت، تاۋ نەمەسە بايتەرەك بەينەلەرىنىڭ رامىزدىك ءمانى ولاردىڭ تابيعي بولمىسىمەن عانا شەكتەلىپ قالمايدى، بەلگىلى ءبىر مادەني ورتادا ورنىققان تاريحي-رۋحاني تۇسىنىكتەرمەن تولىعادى. دەمەك، ءرامىزدىڭ ماعىناسى شارتتىلىقپەن قاتار تاريحي-مادەني ساباقتاستىق ارقىلى دا ايقىندالادى.

سوزدىك انىقتاماسىنداعى «بەلگىلى ءبىر ادامدار توبى ءۇشىن» دەگەن تىركەس تە ءرامىزدىڭ الەۋمەتتىك سيپاتىن كورسەتكەنىمەن، ونىڭ قوعامدىق اۋقىمىن جان-جاقتى اشپايدى. ءرامىز بەلگىلى ءبىر شاعىن توپتىڭ عانا ەمەس، تۇتاس حالىقتىڭ، ۇلتتىڭ، مەملەكەتتىڭ نەمەسە مادەني قاۋىمداستىقتىڭ ورتاق تانىمىندا ورنىعادى. مۇنداي جاعدايدا ول جەكە ادامدارعا ورتاق تۇسىنىكتى عانا ەمەس، ۇجىمدىق تاريحي جادتى، رۋحاني قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى دە بىلدىرەدى. سوندىقتان ءرامىزدىڭ ماعىنالىق تابيعاتىن تۇسىندىرۋدە ونىڭ قوعامدىق سانادا ورنىعۋى مەن تاريحي-مادەني مازمۇنىن ەسكەرۋ قاجەت.

ءرامىزدىڭ ماعىنالىق تابيعاتىن اشۋدا ونىڭ سىرتقى ءپىشىنى مەن ىشكى مازمۇنىنىڭ اراقاتىناسى ايرىقشا مانگە يە. ءرامىزدىڭ سىرتقى ءپىشىنى – بەلگىلى ءبىر ماعىنانى جەتكىزەتىن كورنەكى نەمەسە دىبىستىق كورىنىسى. ال ىشكى مازمۇنى – سول ءپىشىن ارقىلى بەرىلەتىن تاريحي، مادەني، رۋحاني، يدەيالىق جانە قوعامدىق ماعىنالاردىڭ جيىنتىعى. بۇل ەكەۋى ءبىر-بىرىنەن اجىرامايدى، بىراق ءبىر ۇعىمدى دا بىلدىرمەيدى. سىرتقى ءپىشىن ءرامىزدىڭ قابىلدانۋىنا مۇمكىندىك بەرسە، ىشكى مازمۇن ونىڭ قانداي قۇندىلىقتى نەمەسە يدەيانى تانىتاتىنىن ايقىندايدى. ماسەلەن، مەملەكەتتىك تۋدىڭ ماتادان جاسالعان ماتەريالدىق ءپىشىنى بار. الايدا ونىڭ رامىزدىك مازمۇنى ماتانىڭ وزىنەن ەمەس، ونداعى ءتۇس پەن بەينەلەردىڭ تاريحي-مادەني جانە مەملەكەتتىك ماعىناسىنان تۋىندايدى.

ءرامىزدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ەرەكشەلىگى – ونىڭ ماعىنالىق كوپقاباتتىلىعى. ءبىر ءرامىز ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە ءوزارا ساباقتاس ۇعىمدى ءبىلدىرۋى مۇمكىن. ماسەلەن، بەلگىلى ءبىر بەينە تاريحي وقيعانى، ۇلتتىق دۇنيەتانىمدى، رۋحاني قۇندىلىقتى جانە قوعامدىق بىرلىكتى قاتار تانىتا الادى. بۇل ماعىنالار ءبىر-بىرىنە قايشى كەلمەي، ءبىرتۇتاس رامىزدىك مازمۇن قالىپتاستىرادى. سوندىقتان ءرامىزدى ءبىر عانا ۇعىمنىڭ بالاماسى رەتىندە ءتۇسىندىرۋ ونىڭ ماعىنالىق مۇمكىندىگىن تارىلتادى. ءرامىز بەلگىلى ءبىر يدەيانى تىكەلەي اتاۋدان گورى، سول يدەيامەن بايلانىستى تاريحي جانە مادەني تۇسىنىكتەردى جيناقتاپ جەتكىزەدى.

ءرامىزدىڭ ماعىنالىق مازمۇنى تاريحي دامۋ بارىسىندا تولىعىپ، قوعامداعى وزگەرىستەرگە سايكەس جاڭاشا سيپاتقا يە بولادى. ونىڭ باستاپقى كەزەڭدە قالىپتاسقان تاريحي ءمانى ساقتالعانىمەن، كەيىنگى ۇرپاقتىڭ دۇنيەتانىمى مەن قوعامدىق تاجىريبەسى وسى مازمۇندى وزگەشە تۇرعىدان پايىمداۋعا نەگىز بولادى. ناقتىراق ايتقاندا، ءرامىز وتكەن تاريحي وقيعالاردى بەينەلەيتىن بەلگى عانا ەمەس، تاريحي جاد پەن قازىرگى قوعامدىق سانانى بايلانىستىراتىن مادەني قۇبىلىس رەتىندە كورىنىس تابادى. سونىمەن قاتار ول ۇرپاقتار اراسىنداعى رۋحاني ساباقتاستىقتى نىعايتىپ، بەلگىلى ءبىر قاۋىمداستىققا ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ ساقتالۋى مەن ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلۋىنە ىقپال ەتەدى.

بۇل تۇرعىدان العاندا، سوزدىكتە بەرىلگەن انىقتامانىڭ باستى شەكتەۋى – ءرامىزدىڭ سىرتقى ءپىشىنىن سيپاتتاۋعا باسىمدىق بەرىلىپ، ونىڭ كومەگىمەن جەتكىزىلەتىن ىشكى ماعىنالىق مازمۇننىڭ اشىلماۋىندا. ءرامىزدىڭ باستى ەرەكشەلىگى دە وسىندا: ونىڭ سىرتقى كورىنىسى بەلگىلى ءبىر ماعىنانى ءبىلدىرۋ قۇرالى بولسا، سول ماعىنانىڭ تاريحي، مادەني جانە قوعامدىق تاجىريبە نەگىزىندە قالىپتاسۋى رامىزدىك مازمۇنىن ايقىندايدى. ياعني كەز كەلگەن زات نەمەسە بەينە ءرامىز بولا المايدى. ول بەلگىلى ءبىر يدەيالىق، تاريحي نەمەسە مادەني مازمۇنعا يە بولىپ، قوعامدىق سانادا سول ماعىنانىڭ كورىنىسى رەتىندە تانىلعاندا عانا رامىزدىك سيپاتقا يە بولادى. سوندىقتان ءرامىزدى تەك زاتتاي بەلگى نەمەسە بەلگىلى ءبىر ۇعىمدى بەينەلەيتىن كورىنىس رەتىندە قاراستىرۋ ونىڭ كۇردەلى تابيعاتى مەن ماعىنالىق مازمۇنىن جان-جاقتى اشۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ونىڭ ءمانى – سىرتقى ءپىشىن مەن ىشكى ماعىنانىڭ بىرلىگىندە، ال ەرەكشەلىگى – بەلگىلى ءبىر تاريحي-مادەني مازمۇندى ءبىلدىرىپ، ونى قوعامدىق سانادا ورنىقتىرۋ قابىلەتىندە. ءرامىز حالىقتىڭ وتكەنىن بۇگىنمەن جالعاستىرىپ، تاريحي جادىن، دۇنيەتانىمى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن تانىتاتىن ماعىنالىق قۇبىلىس رەتىندە باعالانۋعا ءتيىس.

وسىعان بايلانىستى ءرامىز ۇعىمىن كەڭ ماعىنادا قاراستىرىپ، ونىڭ سىرتقى ءپىشىنى مەن ىشكى مازمۇنىن ءوزارا بىرلىكتە قامتيتىن انىقتاما قالىپتاستىرۋ قاجەت. سەبەبى ءرامىزدىڭ ءمانىن ايقىندايتىن نەگىزگى ولشەم ونىڭ سىرتقى كورىنىسى عانا ەمەس، سول ارقىلى جەتكىزىلەتىن تاريحي، مادەني، رۋحاني جانە يدەيالىق مازمۇنى بولىپ تابىلادى. بۇل ماسەلەنى تەوريالىق تۇرعىدان پايىمداۋ «ءرامىز»، «نىشان» جانە «بەلگى» ۇعىمدارىنىڭ مازمۇندىق ەرەكشەلىكتەرىن سارالاپ، ولاردىڭ ءوزارا اراقاتىناسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ءرامىزدىڭ ماعىنالىق تابيعاتىن اشۋ ءۇشىن ونى نىشان ۇعىمىمەن سالىستىرا قاراستىرۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي، قازىرگى تىلدىك قولدانىستا «ءرامىز» بەن «نىشان» سوزدەرىن ءبىرىنىڭ ورنىنا ءبىرىن پايدالانۋ ءجيى كەزدەسەدى. مۇنداي قولدانىس ولاردىڭ ماعىنالىق ەرەكشەلىكتەرىن كومەسكىلەندىرىپ، تەرمينولوگيالىق دالدىكتىڭ ساقتالۋىنا كەرى اسەر ەتەدى. الايدا بۇل ەكى ءسوزدىڭ بىلدىرەتىن مازمۇنى مەن اتقاراتىن قىزمەتى بىردەي ەمەس. نىشان – بەلگىلى ءبىر زاتتىڭ، قۇبىلىستىڭ نەمەسە ۇدەرىستىڭ سيپاتىن، ەرەكشەلىگىن، بار ەكەنىن نە وزگەرىسىن اڭعارتاتىن بەلگى. ونىڭ ماعىناسى كوبىنە بەلگىلى ءبىر قۇبىلىستىڭ سىرتقى كورىنىسىنە، بايقالعان سيپاتىنا نەمەسە سوعان ءتان ەرەكشەلىككە قاتىستى قالىپتاسادى. ورىس تىلىندەگى بالامالارى قولدانىس اياسىنا قاراي «پريزناك»، «پريمەتا»، «سيمپتوم»، «پرەدۆەستيە»، «پروياۆلەنيە»، «وتليچيتەلنايا چەرتا» سوزدەرىمەن بەرىلەدى. ماسەلەن، «وزگەرىستىڭ نىشانى»، «جاڭارۋدىڭ نىشانى»، «اۋرۋدىڭ نىشانى» دەگەن تىركەستەردە بۇل ءسوز بەلگىلى ءبىر قۇبىلىستىڭ بەلگىسىن، العاشقى كورىنىسىن نەمەسە بايقالعان سيپاتىن بىلدىرەدى. بۇل قولدانىستا نىشان قۇبىلىستىڭ بەلگىلى ءبىر سيپاتىن نەمەسە كورىنىسىن اڭعارتادى. دەگەنمەن نىشان ۇعىمى دا تەك تىكەلەي ماعىنامەن شەكتەلمەيدى. ول اۋىسپالى جانە استارلى ماعىنادا قولدانىلىپ، بەلگىلى ءبىر قۇبىلىستىڭ، ۇعىمنىڭ نەمەسە قاسيەتتىڭ ءمانىن بىلدىرە الادى. الايدا بۇل ەرەكشەلىك نىشان مەن ءرامىزدى ءوزارا تەڭەستىرۋگە نەگىز بولمايدى. ءرامىز بەلگىلى ءبىر بەينە ارقىلى تاريحي، مادەني، رۋحاني جانە يدەيالىق مازمۇندى جيناقتاپ، قوعامدىق ساناعا جەتكىزەدى. ماسەلەن، بايشەشەك كوكتەمنىڭ كەلگەنىن بىلدىرەتىن نىشان بولسا، جاڭارۋ مەن ءومىردىڭ قايتا تۇلەۋىنىڭ ءرامىزى رەتىندە دە قابىلداناى. بۇل ءبىر بەينەنىڭ قولدانىس كونتەكسىنە قاراي ءارتۇرلى ماعىنالىق قىزمەت اتقاراتىنىن كورسەتەدى. دەمەك، نىشان مەن ءرامىزدىڭ اراقاتىناسىن ولاردىڭ سىرتقى پىشىنىنە قاراي ەمەس، بىلدىرەتىن مازمۇنى مەن اتقاراتىن ماعىنالىق قىزمەتىنە قاراي اجىراتقان ءجون.

وسى ايىرماشىلىقتى مەملەكەتتىك رامىزدەر مىسالىندا دا انىق كورۋگە بولادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋى – مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن، ۇلتتىق بىرەگەيلىگى مەن مەملەكەتتىلىگىن بىلدىرەتىن ءرامىز. ونىڭ بەينەلىك ەلەمەنتتەرى مەن تۇسىنە بەلگىلى ءبىر تاريحي-مادەني جانە يدەيالىق مازمۇن جۇكتەلگەن. مەملەكەتتىك تۋعا قاتىستى «ءرامىز» اتاۋى ونىڭ تەك بەلگىلى ءبىر نىساندى تانىتاتىن بەلگى ەمەس، مەملەكەتتىلىكتىڭ يدەيالىق جانە تاريحي-مادەني مازمۇنىن بىلدىرەتىن ەرەكشە مارتەبەسىن ايقىندايدى. سوندىقتان تۋدى تەك نىشان رەتىندە اتاۋ ونىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مارتەبەسى مەن مەملەكەتتىك ءرامىز رەتىندەگى ايرىقشا مانىنە قايشى كەلەدى. دەمەك، نىشان مەن ءرامىزدىڭ ايىرماشىلىعى ولاردىڭ سىرتقى پىشىنىندە عانا ەمەس، سول ءپىشىن ارقىلى بەرىلەتىن ماعىنانىڭ سيپاتى مەن قىزمەتىندە. نىشان بەلگىلى ءبىر قۇبىلىستىڭ بەلگىسىن، سيپاتىن نەمەسە كورىنىسىن اڭعارتسا، ءرامىز تاريحي-مادەني جانە قوعامدىق سانادا قالىپتاسقان يدەيالىق مازمۇندى بىلدىرەدى. نىشان كوبىنە قۇبىلىستىڭ بار ەكەنىن نەمەسە ەرەكشەلىگىن كورسەتسە، ءرامىز سول قۇبىلىسقا قاتىستى بەلگىلى ءبىر قۇندىلىقتار مەن ماعىنالاردى بىلدىرەدى. سوندىقتان نىشان مەن ءرامىزدى ءبىر ۇعىم رەتىندە قابىلداۋ عىلىمي تۇرعىدان دا، قۇقىقتىق تۇرعىدان دا نەگىزسىز. ولاردىڭ ارا-جىگىن ناقتى اجىراتۋ – تەرمينولوگيالىق دالدىكتىڭ عانا ەمەس، قۇقىقتىق ۇعىمداردىڭ مازمۇنىن دۇرىس ايقىنداۋدىڭ دا تالابى.

رامىزدەردىڭ قولدانىلۋ اياسى سان الۋان. ولار تيەسىلىگىنە قاراي مەملەكەتتىك، ۇلتتىق، وڭىرلىك، ۆەدومستۆولىق، اسكەري جانە ديپلوماتيالىق بولىپ بولىنەدى. ال مازمۇنى مەن قىزمەتىنە قاراي تاريحي، مادەني جانە قوعامدىق سيپاتتا كورىنىس تابادى. سونىمەن قاتار بەرىلۋ تاسىلىنە قاراي كورنەكى جانە دىبىستىق رامىزدەر دەپ جىكتەۋگە بولادى. كورنەكى رامىزدەرگە تۋ، ەلتاڭبا، ەمبلەما، لوگوتيپ، گرافيكالىق بەينە جانە باسقا دا بەينەلىك نىساندار جاتسا، دىبىستىق رامىزدەرگە مەملەكەتتىك ءانۇران مەن بەلگىلى ءبىر قاۋىمداستىقتى تانىتاتىن مۋزىكالىق تۋىندىلار جاتادى. ال كوسمولوگيالىق رامىزدەر اسپان دەنەلەرى، تابيعات قۇبىلىستارى جانە عارىش تۋرالى دۇنيەتانىمدىق تۇسىنىكتەرمەن بايلانىستى قالىپتاسادى. مۇنداي جىكتەۋلەر ءرامىزدىڭ تەك سىرتقى كورىنىسىن ەمەس، ونىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنىن، قانداي مازمۇندى بىلدىرەتىنىن جانە قانداي قىزمەت اتقاراتىنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

وسىعان بايلانىستى رەسمي ءرامىز ۇعىمىن دا ناقتىلاۋ قاجەت. رەسمي ءرامىز – مەملەكەتكە، وڭىرگە، مەكەمەگە نەمەسە ۇيىمعا تيەسىلى جانە بەلگىلەنگەن تارتىپپەن بەكىتىلگەن، سول سۋبەكتىنىڭ اتىنان قولدانىلاتىن ءرامىز. ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى – رەسمي مارتەبەگە يە بولۋى جانە بەلگىلى ءبىر سۋبەكتىنىڭ وزىندىك بولمىسىن، تيەسىلىگىن تانىتۋى. رەسمي رامىزدەردى ازىرلەۋ، بەكىتۋ، پايدالانۋ جانە قورعاۋ ءتارتىبى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرمەن نەمەسە ءتيىستى ۇيىمنىڭ بەكىتىلگەن ەرەجەلەرىمەن رەتتەلەدى. دەمەك، كەز كەلگەن كوركەم بەينە نەمەسە شارتتى تاڭبا رەسمي ءرامىز بولىپ سانالمايدى. ول ءتيىستى سۋبەكتىنىڭ رەسمي بەلگىسى رەتىندە تانىلىپ، بەلگىلەنگەن تارتىپپەن بەكىتىلۋى كەرەك.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق تەرمينولوگياسىندا «مەملەكەتتىك ءرامىز» اتاۋى رەسمي تۇردە ورنىققان. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىندا مەملەكەتتىك تۋ، مەملەكەتتىك ەلتاڭبا جانە مەملەكەتتىك ءانۇران مەملەكەتتىك رامىزدەر رەتىندە ايقىندالعان. ولار مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن، تاۋەلسىزدىگىن، مەملەكەتتىك بىرەگەيلىگى مەن ۇلتتىق بولمىسىن بەينەلەيدى. الايدا «ءرامىز» ۇعىمىن تەك مەملەكەتتىك دەڭگەيمەن شەكتەۋگە بولمايدى. ونىڭ ماعىنالىق اياسى الدەقايدا كەڭ. مەملەكەتتىك ورگاندارعا، مەكەمەلەرگە، ۇيىمدارعا، ۆەدومستۆولارعا، اسكەري قۇرىلىمدارعا جانە وزگە دە سۋبەكتىلەرگە تيەسىلى رەسمي رامىزدەر دە بار. مۇنداعى نەگىزگى تەرمين – «ءرامىز». ال ونىڭ الدىنداعى «مەملەكەتتىك»، «وڭىرلىك»، «ۆەدومستۆولىق»، «اسكەري»، «ديپلوماتيالىق» انىقتاۋىشتارى ءرامىزدىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنىن نەمەسە قاي سالادا قولدانىلاتىنىن ناقتىلايدى. ماسەلەن، مەملەكەتتىك ءرامىز – مەملەكەتكە تيەسىلى ءرامىز; وڭىرلىك ءرامىز – بەلگىلى ءبىر وڭىرگە تيەسىلى ءرامىز; ۆەدومستۆولىق ءرامىز – ۆەدومستۆوعا تيەسىلى ءرامىز; اسكەري ءرامىز – اسكەري قۇرىلىمعا نەمەسە اسكەري قىزمەتكە قاتىستى ءرامىز; ديپلوماتيالىق ءرامىز – ديپلوماتيالىق قىزمەتكە قاتىستى ءرامىز. بۇل اتاۋلار ءبىر-بىرىنە بالاما نەمەسە باسەكەلەس ۇعىمدار ەمەس، ورتاق نەگىزگى تەرمينگە نەگىزدەلگەن ءبىرتۇتاس تەرمينولوگيالىق جۇيەنىڭ قۇرامداس بولىكتەرى.

وسى جۇيە قازاق ءتىلىنىڭ سوزجاسامدىق جانە تەرمينولوگيالىق زاڭدىلىقتارىنا سايكەس كەلەدى. بىرتەكتەس ۇعىمداردى ورتاق نەگىزگى تەرمينمەن اتاپ، ولاردىڭ ايىرماشىلىعىن انىقتاۋىشتار ارقىلى كورسەتۋ – تەرمينجاسامنىڭ قالىپتاسقان تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان «مەملەكەتتىك ءرامىز» اتاۋىنىڭ زاڭنامادا ورنىعۋى «وڭىرلىك ءرامىز»، «ۆەدومستۆولىق ءرامىز»، «اسكەري ءرامىز» جانە «ديپلوماتيالىق ءرامىز» سياقتى اتاۋلاردى قولدانۋعا تىلدىك تۇرعىدان نەگىز قالايدى. ارينە، مۇنداي اتاۋلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى مەن مازمۇنى ءتيىستى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردە جەكە ايقىندالۋى قاجەت. تەرميننىڭ تىلدىك تۇرعىدان دۇرىس قۇرىلۋى ونىڭ اۆتوماتتى تۇردە زاڭدا رەسمي بەكىتىلگەنىن بىلدىرمەيدى.

ءرامىز ۇعىمى نەگىزىندە ءرامىزتانۋ، رامىزدەمە، ءرامىزبايان، ۇلتتىق ءرامىز، رەسمي ءرامىز، دىبىستىق ءرامىز، رامىزدەر قورى، رامىزدىك جۇيە، رامىزدىك بوياۋ، رامىزدىك بەلگىلەر مەن رامىزدىك تاڭبالار سياقتى عىلىمي جانە پراكتيكالىق اتاۋلار قولدانىلادى. بۇل اتاۋلار رامىزدەردىڭ تۇرلەرىن، قۇرىلىمىن، ماعىنالىق سيپاتىن، قىزمەتىن جانە قولدانىلۋ ەرەكشەلىكتەرىن سيپاتتايدى. ولاردى ءبىرىزدى تەرمينولوگيالىق جۇيەگە ەنگىزۋ ءۇشىن ارقايسىسىنىڭ مازمۇنىن ناقتىلاپ، ءوزارا بايلانىسى مەن قولدانىلۋ اياسىن ايقىنداۋ قاجەت.

رامىزدەردى جىكتەۋ دە بەلگىلى ءبىر عىلىمي ولشەمدەرگە سۇيەنۋگە ءتيىس. مەملەكەتتىك، وڭىرلىك، ۆەدومستۆولىق، اسكەري جانە ديپلوماتيالىق رامىزدەر سۋبەكتىلىك تيەسىلىگىنە قاراي اجىراتىلادى. دىبىستىق جانە كورنەكى رامىزدەر بەرىلۋ تاسىلىنە قاراي بولىنەدى. ال كوسمولوگيالىق رامىزدەر دۇنيەتانىمدىق مازمۇنى تۇرعىسىنان قاراستىرىلادى. مۇنداي جىكتەۋ ولشەمدەرىن ارالاستىرماي قولدانۋ رامىزدەردىڭ تۇرلەرىن عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ءرامىزدىڭ ماعىنالىق قىزمەتى گەرالديكا سالاسىندا ايرىقشا كورىنەدى. گەرالديكا – ەلتاڭبالار مەن ءتولتاڭبالاردىڭ قالىپتاسۋىن، قۇرىلىمىن، مازمۇنىن جانە قولدانىلۋ ءتارتىبىن زەرتتەيتىن عىلىم. مۇندا ءرامىز نەگىزگى سەميوتيكالىق ۇعىمداردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى. ەلتاڭبا مەن تولتاڭباداعى بەينەلەر بەلگىلى ءبىر تاريحي، ساياسي جانە مادەني مازمۇندى جەتكىزۋ ءۇشىن قوعام تاراپىنان سانالى تۇردە تاڭدالىپ، بەلگىلى ءبىر كومپوزيتسياعا بىرىكتىرىلەدى. قۇس ەركىندىك پەن مەملەكەتتىك قۋاتتى، ءتاج بيلىك پەن مارتەبەنى، قالقان قورعانىس پەن تۇتاستىقتى بىلدىرەدى. سوعان قاراماستان ولاردىڭ ماعىناسى جەكە بەينەسىمەن عانا انىقتالمايدى. ءتۇسى، ورنالاسۋى، وزگە ەلەمەنتتەرمەن بايلانىسى جانە تۇتاس كومپوزيتسياداعى ورنى دا ماڭىزدى. سوندىقتان گەرالديكالىق كومپوزيتسيانى كەزدەيسوق سۋرەتتەر جيىنتىعى ەمەس، بەلگىلى ءبىر يدەياعا باعىندىرىلعان رامىزدىك جۇيە رەتىندە باعالاۋ قاجەت.

رامىزدىك جۇيەدە ءاربىر ەلەمەنت جەكە ماعىناعا يە بولعانىمەن، ونىڭ تولىق مازمۇنى باسقا ەلەمەنتتەرمەن بايلانىسى ارقىلى اشىلادى. مىسالى، ەلتاڭباداعى بەينەلەردىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبى، ءتۇس ۇيلەسىمى، كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى جانە ءوزارا قاتىناسى تۇتاس يدەيانى قالىپتاستىرادى. ءبىر ەلەمەنتتى جەكە الىپ قاراستىرۋ ارقىلى بۇكىل گەرالديكالىق كومپوزيتسيانىڭ مازمۇنىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ مۇمكىن ەمەس. وسى سەبەپتى گەرالديكالىق ساراپتاما كەزىندە بەينەلەردىڭ جەكە ماعىناسى عانا ەمەس، ولاردىڭ تۇتاس كومپوزيتسياداعى قىزمەتى دە ەسكەرىلۋى كەرەك. بۇل تالاپ وڭىرلىك رامىزدەردى ازىرلەۋ مەن بەكىتۋ بارىسىندا دا ماڭىزدى.

قازاقستانداعى مەملەكەتتىك رامىزدەر تەرمينولوگياسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى «نىشان» جانە «ءرامىز» اتاۋلارىنىڭ رەسمي قولدانىسىمەن تىعىز بايلانىستى. العاشقى كەزدە ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تۋى، ەلتاڭباسى مەن ءانۇرانى «مەملەكەتتىك نىشاندار» دەپ اتالدى. 1992 جىلى مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ جوبالارىن ازىرلەۋگە كونكۋرس جاريالانعان كەزدە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قۇجاتتاردا قولدانىلعان «گەرب»، «گيمن»، «سيمۆول» تەرميندەرىن ءوز قولىمەن سىزىپ تاستاپ، ولاردىڭ ورنىنا «ەلتاڭبا»، «ءانۇران»، «نىشان» سوزدەرىن جازدىرۋ جونىندە نۇسقاۋ بەرگەنى تۋرالى دەرەك كەلتىرىلەدى. بۇل وقيعا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە ۇلتتىق ءتىلدىڭ مۇمكىندىكتەرىنە باسىمدىق بەرىلگەنىن كورسەتەدى.

كەيىن مەملەكەتتىك تەرمينولوگيادا «ءرامىز» اتاۋى ورنىقتى. 2007 جىلعى 4 ماۋسىمدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ № 258-III كونستيتۋتسيالىق زاڭى قابىلداندى. ونىڭ باستاپقى اتاۋى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك نىشاندارى تۋرالى» بولدى. ال 2008 جىلعى 4 شىلدەدەگى № 56-IV كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن وسى زاڭنىڭ تاقىرىبى مەن بۇكىل ماتىنىندەگى «نىشاندارى»، «نىشاندارىنىڭ»، «نىشاندارىن»، «نىشاندارىنا» دەگەن سوزدەر تيىسىنشە «رامىزدەرى»، «رامىزدەرىنىڭ»، «رامىزدەرىن»، «رامىزدەرىنە» دەگەن سوزدەرمەن اۋىستىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە «ءرامىز» ءسوزى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى رەسمي قۇقىقتىق تەرمين رەتىندە ورنىقتى. بۇل – تەرمينولوگيالىق تاڭداۋدىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتىلۋىنىڭ ناقتى كورىنىسى.

ەندەشە، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە زاڭنامالىق تۇرعىدان ورنىققان «ءرامىز» تەرمينىن وڭىرلىك دەڭگەيدە قولدانۋعا نەگە بولمايدى؟ قازاقستاننىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرى – مەملەكەتتىڭ قۇرامداس بولىگى. ءار ءوڭىر مەن ەلدى مەكەننىڭ وزىندىك تاريحى، مادەنيەتى، گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگى، قالىپتاسقان قوعامدىق بولمىسى بار. ولاردى تانىتاتىن گەرالديكالىق بەلگىلەر دە وسى ەرەكشەلىكتەردى جيناقتاپ بەينەلەيدى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ گەوساياسي جانە تاريحي تۇتاستىعىن تانىتاتىن مەملەكەتتىك رامىزدەرمەن قاتار، ونىڭ قۇرامداس اۋماقتىق بىرلىكتەرىنىڭ وزىندىك بولمىسىن بىلدىرەتىن وڭىرلىك رامىزدەر تۋرالى ايتۋ قيسىندى. مۇنداعى «مەملەكەتتىك» جانە «وڭىرلىك» انىقتاۋىشتارى ءرامىزدىڭ تيەسىلىگىن، مارتەبەسىن جانە قولدانىلۋ اياسىن ناقتىلايدى.

سوعان قاراماستان، وڭىرلىك دەڭگەيدە «ءرامىز» ورنىنا «نىشان» اتاۋىن قولدانۋ ماسەلەسى تۋىندادى. رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيالىق كوميسسيانىڭ ۇستانىمىنا قاتىستى جاريالانعان تۇسىندىرمەدە «سيمۆول» ءسوزى كەزدەسەتىن بارلىق جاعدايدا ونى «ءرامىز» دەپ اۋدارۋعا بولمايتىنى ايتىلعان. بۇل ءتۇسىندىرۋ بويىنشا، زاڭدا مەملەكەتتىك تۋ، مەملەكەتتىك ەلتاڭبا جانە مەملەكەتتىك ءانۇران مەملەكەتتىك رامىزدەر رەتىندە بەلگىلەنگەندىكتەن، «ءرامىز» ءسوزى وسى ءۇش ۇعىمعا قاتىستى قولدانىلۋى كەرەك دەگەن ۇستانىم باسشىلىققا الىنعان. وسى نەگىزدە 2022 جىلعى 10 قاراشاداعى تەرمينولوگيالىق كوميسسيا وتىرىسىندا «رەگيونالنىي سيمۆول» اتاۋىن «وڭىرلىك نىشان» تۇرىندە بەكىتۋ تۋرالى ۇيعارىم قابىلدانعانى حابارلانعان.

الايدا بۇل ۇستانىمدا قۇقىقتىق جانە تەرمينولوگيالىق تۇرعىدان قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە بار. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا «ءرامىز» ءسوزىن تەك مەملەكەتتىك تۋعا، مەملەكەتتىك ەلتاڭباعا جانە مەملەكەتتىك انۇرانعا عانا قولدانۋعا بولادى دەگەن شەكتەۋ بەلگىلەنبەگەن. زاڭدا اتالعان ءۇش نىساننىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەر ەكەنى ايقىندالعان. بىراق بۇل نورما «ءرامىز» ۇعىمىنىڭ باسقا سۋبەكتىلەرگە قاتىستى قولدانىلۋىنا تىيىم سالمايدى. مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى زاڭنىڭ مازمۇنىنان وزگە رامىزدەردىڭ اتاۋىن مىندەتتى تۇردە «نىشان» دەپ بەلگىلەۋ تۋرالى تالاپ تۋىندامايدى. سوندىقتان تەرمينولوگيالىق كوميسسيانىڭ ۇيعارىمىن قولدانىستاعى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ مازمۇنىمەن سالىستىرىپ، ونىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن ناقتىلاۋ قاجەت. زاڭدا كوزدەلمەگەن شەكتەۋدى تەرمينولوگيالىق شەشىم ارقىلى ەنگىزۋ ماسەلەسى دە قۇقىقتىق تۇرعىدان باعالانۋعا ءتيىس. بۇل جەردە ەكى ماسەلەنى ءوزارا اجىراتۋ ماڭىزدى. ءبىرىنشىسى – «ءرامىز» ءسوزىنىڭ جالپى تىلدىك جانە عىلىمي ماعىناسى. ەكىنشىسى – «مەملەكەتتىك ءرامىز» تىركەسىنىڭ زاڭنامادا بەلگىلەنگەن ارناۋلى قۇقىقتىق مارتەبەسى. مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قاتىستى زاڭ نورمالارى بەلگىلى ءبىر نىسانداردىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن ايقىندايدى، ال «ءرامىز» ءسوزىنىڭ جالپى ماعىنالىق اياسىن تۇتاستاي شەكتەمەيدى. وسى ەكى دەڭگەيدى ارالاستىرۋ تەرمينولوگيالىق جۇيەدە نەگىزسىز شەكتەۋلەردىڭ قالىپتاسۋىنا اكەلەدى.

وڭىرلىك رامىزدەر ماسەلەسىنىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماڭىزىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2023 جىلعى 17 ماۋسىمدا تۇركىستان قالاسىندا وتكەن II ۇلتتىق قۇرىلتايدا ارنايى اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ گەرالديكالىق بەلگىلەرىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالىپ: «مەن جاقىندا اسسامبلەيا سەسسياسىندا ەلىمىزدىڭ گەرالديكا بەلگىلەرىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتتىم. الدىمەن ايماقتاردىڭ جانە قالالاردىڭ تاڭباسىن بىرىڭعاي ۇلگىگە كەلتىرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. قازىر ولاردىڭ كوبىنىڭ مازمۇنى جانە ءپىشىنى اركەلكى. سوعان بايلانىستى قوعامدا ءجيى سىن دا ايتىلادى. بۇل سالاعا مۇقيات تالداۋ جاساپ، ورتاق ۇستانىمدار ازىرلەۋ قاجەت»، – دەدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل پىكىرى ماسەلەنىڭ اۋقىمىن ناقتى كورسەتەدى. پرەزيدەنت ايماقتار مەن قالالاردىڭ تاڭبالارىن بىرىزدەندىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ونىڭ سوزىندە بۇل مىندەت وبلىستاردىڭ، استانانىڭ نەمەسە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ تاڭبالارىمەن شەكتەلمەيدى. كەرىسىنشە، ەل اۋماعىنداعى ايماقتار مەن قالالاردىڭ گەرالديكالىق بەلگىلەرىن ورتاق تالاپتارعا سايكەستەندىرۋ كوزدەلگەن. دەمەك، قويىلعان مىندەتتىڭ مازمۇنى – بارلىق اۋماقتىق دەڭگەيدەگى تاڭبالاردىڭ مازمۇنى مەن ءپىشىنىن جۇيەلەۋ، ولاردىڭ اراسىنداعى الا-قۇلالىقتى جويۋ جانە بىرىڭعاي گەرالديكالىق ۇستانىم قالىپتاستىرۋ.

دەگەنمەن وسى مىندەتتى ورىنداۋعا ارنالعان نورماتيۆتىك قۇقىقتىق رەتتەۋدە قامتۋ اياسىنا قاتىستى ماسەلە بار. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 27-بابى 1-تارماعىنىڭ 1-17) تارماقشاسىندا وڭىرلىك نىشان جوباسىن ازىرلەۋگە قاتىستى قۇزىرەت وبلىستاردىڭ، رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ اكىمدىكتەرىنە قاتىستى كوزدەلگەن. بۇل نورما اۋداندىق جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ، سونداي-اق وزگە دە قالالاردىڭ تاڭبالارىن ازىرلەۋ مەن بەكىتۋ ماسەلەسىن تىكەلەي قامتىمايدى.

وسى جەردە قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەسى كورىنەدى. پرەزيدەنت ايماقتار مەن قالالاردىڭ تاڭبالارىن بىرىزدەندىرۋ مىندەتىن قويدى. ال ونى ورىنداۋعا ارنالعان زاڭنامالىق تەتىك اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ شەكتەۋلى ساناتىن عانا قامتيدى. ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قويىلعان مىندەت پەن ونى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان قۇقىقتىق نورمانىڭ قولدانىلۋ اياسى اراسىندا الشاقتىق قالىپتاسقان. بۇل – نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى جەتىلدىرۋ ارقىلى شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلە.

اتالعان ماسەلەنى 2024 جىلعى 30 قازانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ № 503-نق بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «وڭىرلىك نىشان جوباسىن ازىرلەۋ قاعيدالارى» تۇرعىسىنان دا قاراستىرۋ قاجەت. قاعيدالاردا وڭىرلىك نىشان جوباسىن ازىرلەۋ، كونكۋرس وتكىزۋ، قوعامدىق تالقىلاۋ، ساراپتامالىق كەڭەستە قاراۋ جانە بەكىتۋ راسىمدەرى بەلگىلەنگەن. الايدا بۇل راسىمدەردىڭ بارلىق اكىمشىلىك-اۋماقتىق دەڭگەيگە بىردەي قولدانىلۋى ماسەلەسى تولىق شەشىلمەگەن.

سونىمەن بىرگە وسى قاعيدالارعا 2026 جىلعى 8 شىلدەدەگى № 330-نق بۇيرىقپەن وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ، جاڭا رەداكتسياسى بەكىتىلدى. جاڭا رەداكتسيا 2026 جىلعى 1 تامىزدان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. وندا دا جوبالاردى قاراۋ، قوعامدىق تالقىلاۋ جانە بەكىتۋ راسىمدەرى استانا، وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى مەن ءماسليحاتتارىنا قاتىستى بەلگىلەنگەن. دەمەك، قاعيدالاردىڭ جاڭارتىلۋى ولاردىڭ قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك جانە راسىمدىك نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىمەن، تومەنگى اكىمشىلىك-اۋماقتىق دەڭگەيلەردى قامتۋعا قاتىستى ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى شەشكەن جوق. ناتيجەسىندە، اتالعان دەڭگەيلەردە قاعيدالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ تولىقتىعى مەن بىرىزدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر.

قۇجاتتاعى تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن جايت – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان ۇعىمىنىڭ قولدانىلۋى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان ۇعىمى اۋدان مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالانىڭ اكىمدىكتەرىن دە قامتيدى. بىراق وڭىرلىك نىشان جوباسىن ازىرلەۋ قاعيدالارىنداعى كونكۋرس وتكىزۋ، جوبالاردى قاراۋ جانە بەكىتۋ راسىمدەرى استانا، وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار دەڭگەيىمەن شەكتەلگەن. مۇنداي سايكەسسىزدىك نورماتيۆتىك قۇجاتتىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرىنىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدىلىگىنە قاتىستى سۇراق تۋعىزادى. سوندىقتان قاعيدالاردى پرەزيدەنت تاپسىرماسىنىڭ مازمۇنىنا سايكەس قايتا قاراپ، ولاردىڭ قولدانىلۋ اياسىن بارلىق ءتيىستى اۋماقتىق بىرلىكتەرگە تاراتۋ قاجەت.

بۇل جۇمىسقا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگان – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى. وڭىرلىك نىشان جوباسىن ازىرلەۋ قاعيدالارىن بەكىتكەن ورگان رەتىندە مينيسترلىك قولدانىستاعى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ كەمشىلىكتەرىن تالداپ، زاڭنامالىق جانە ۆەدومستۆولىق اكتىلەردى جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋگە ءتيىس. اسىرەسە وڭىرلىك گەرالديكالىق بەلگىلەردى ازىرلەۋ مەن بەكىتۋدىڭ بىرىڭعاي ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋ، ونىڭ بارلىق ءتيىستى اۋماقتىق دەڭگەيلەرگە قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ مينيسترلىكتىڭ نازارىندا بولۋى قاجەت.

وسىعان بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىس ەنگىزىپ، قولدانىستاعى «وڭىرلىك نىشان» تەرمينىن «وڭىرلىك ءرامىز» تەرمينىمەن اۋىستىرۋ جونىندە ۇسىنىس جىبەرىلدى. بۇل ۇسىنىستىڭ ماقساتى «نىشان» ءسوزىن «ءرامىز» سوزىمەن الماستىرۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. نەگىزگى ماقسات – قازاق تىلىندەگى رەسمي تەرمينولوگيانى بىرىزدەندىرۋ، رامىزدەردىڭ سۋبەكتىلىك تيەسىلىگىنە قاراي بىرىڭعاي اتاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە وڭىرلىك گەرالديكالىق بەلگىلەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ناقتىلاۋ.

ۇسىنىستىڭ لەكسيكالىق نەگىزى ەكى ءسوزدىڭ ماعىنالىق ايىرماشىلىعىنان تۋىندايدى. «نىشان» بەلگىلى ءبىر زاتتىڭ نەمەسە قۇبىلىستىڭ سيپاتىن، ەرەكشەلىگىن، بەلگىسىن نە بايقالۋ كورىنىسىن بىلدىرەدى. ونىڭ ماعىناسى كونتەكسكە قاراي بەلگى، ايعاق، يشارا، الدىن الا اڭعارتاتىن كورىنىس ۇعىمدارىن قامتيدى. ال «ءرامىز» بەلگىلى ءبىر يدەيانى، ۇعىمدى نەمەسە قۇندىلىقتى بىلدىرەتىن بەلگى. ول تاريحي-مادەني بولمىستى، بىرەگەيلىكتى جانە وزىندىك ەرەكشەلىكتى تانىتادى. سوندىقتان بەلگىلى ءبىر ءوڭىردىڭ تاريحىن، مادەنيەتىن جانە قوعامدىق بولمىسىن بەينەلەيتىن، رەسمي تۇردە بەكىتىلەتىن گەرالديكالىق تۋىندىنى «وڭىرلىك ءرامىز» دەپ اتاۋ ۇعىمدىق تۇرعىدان دالىرەك.

تەرمينولوگيالىق نەگىزدەمە دە وسىعان سايكەس كەلەدى. «مەملەكەتتىك ءرامىز»، «وڭىرلىك ءرامىز»، «ۆەدومستۆولىق ءرامىز»، «اسكەري ءرامىز» جانە «ديپلوماتيالىق ءرامىز» اتاۋلارى ورتاق نەگىزگى تەرمين مەن ونى ناقتىلايتىن انىقتاۋىشتار ارقىلى جاسالعان. نەگىزگى تەرمين – «ءرامىز»، ال انىقتاۋىشتار ونىڭ كىمگە نەمەسە قانداي قۇرىلىمعا تيەسىلى ەكەنىن كورسەتەدى. مۇنداي ۇلگى بىرتەكتەس ۇعىمداردى ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرىپ، ولاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار ول عىلىمي ەڭبەكتەردە، رەسمي قۇجاتتاردا جانە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردە تەرميندەردى ءبىرىزدى قولدانۋعا نەگىز بولادى.

قۇقىقتىق نەگىزدەمە تۇرعىسىنان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭنىڭ وڭىرلىك نىشانعا قاتىستى نورمالارىن جانە وڭىرلىك نىشان جوباسىن ازىرلەۋ قاعيدالارىن ءوزارا سايكەستەندىرۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا، 27-باپتىڭ 1-تارماعىنىڭ 1-17) تارماقشاسىنىڭ مازمۇنىن قايتا قاراپ، وڭىرلىك رامىزدەردى ازىرلەۋ جونىندەگى قۇزىرەتتىڭ بارلىق ءتيىستى اۋماقتىق دەڭگەيلەردى قامتۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە ءرامىزدىڭ قۇقىقتىق انىقتاماسى، مارتەبەسى، قولدانىلۋ اياسى، ازىرلەۋ، كەلىسۋ، بەكىتۋ، پايدالانۋ جانە قورعاۋ ءتارتىبى ناقتى بەلگىلەنۋگە ءتيىس. وسى وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ءۇش ماسەلەنى قاتار شەشۋ ماڭىزدى. ءبىرىنشىسى – تەرمينولوگيالىق بىرىزدىلىك: «نىشان» مەن «ءرامىز» ۇعىمدارىن ماعىنالىق تۇرعىدان اجىراتىپ، رەسمي اتاۋلاردى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ. ەكىنشىسى – قۇقىقتىق ساباقتاستىق: مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قاتىستى قالىپتاسقان تەرمينولوگيالىق ۇلگىنى وڭىرلىك دەڭگەيدە دە جالعاستىرۋ. ءۇشىنشىسى – اۋماقتىق قامتۋ: وبلىستارمەن جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارمەن شەكتەلمەي، اۋداندىق جانە قالالىق دەڭگەيلەردەگى گەرالديكالىق بەلگىلەردى دە ورتاق تارتىپپەن ازىرلەۋ مەن بەكىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ.

ارينە، تەرميندى وزگەرتۋ بارلىق ماسەلەنى شەشپەيدى. ونىڭ قۇقىقتىق مازمۇنى، مارتەبەسى مەن قولدانىلۋ شەگى نورماتيۆتىك اكتىلەردە ناقتى ايقىندالۋى قاجەت. بىراق تەرمينولوگيالىق دالدىك قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ ماڭىزدى شارتى ەكەنىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. ۇعىم دۇرىس اتالماسا، ونىڭ مازمۇنىن انىقتاۋ دا، قۇقىقتىق رەتتەۋ دە كۇردەلەنە تۇسەدى. سوندىقتان «وڭىرلىك ءرامىز» اتاۋىن ەنگىزۋ تىلدىك، ۇعىمدىق جانە قۇقىقتىق نەگىزدەمەلەرگە سۇيەنۋگە ءتيىس.

ءرامىز تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋدا وسى ءۇش ولشەمنىڭ بىرلىگى شەشۋشى مانگە يە. تىلدىك نەگىز تەرميننىڭ قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا سايكەستىگىن كورسەتەدى. ۇعىمدىق نەگىز ونىڭ ماعىناسىن باسقا تۇسىنىكتەردەن اجىراتادى. قۇقىقتىق نەگىز تەرميننىڭ رەسمي قۇجاتتارداعى قولدانىسىن، مارتەبەسى مەن رەتتەلۋ ءتارتىبىن ايقىندايدى. وسى تالاپتار ءوزارا ۇيلەسكەن جاعدايدا عانا تەرمينولوگيالىق جۇيە عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدى ءارى قۇقىقتىق جاعىنان ورنىقتى بولادى.

سايىپ كەلگەندە، ءرامىز – بەلگىلى ءبىر ءپىشىن ارقىلى تاريحي، مادەني، رۋحاني جانە يدەيالىق مازمۇندى بىلدىرەتىن، قوعامدىق سانادا ورنىققان ماعىنالىق قۇبىلىس. ونىڭ تابيعاتى سىرتقى بەينەسى مەن ىشكى مازمۇنىنىڭ بىرلىگىنەن، شارتتى ماعىنانىڭ قوعامدىق-مادەني تانىم نەگىزىندە قالىپتاسۋىنان، تاريحي ساباقتاستىق پەن ۇجىمدىق جادتى جەتكىزۋ قابىلەتىنەن كورىنەدى. ءرامىز بەلگىلى ءبىر سۋبەكتىنىڭ وزىندىك بولمىسىن، قۇندىلىقتارى مەن بىرەگەيلىگىن تانىتىپ قانا قويماي، قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرۋعا جانە تاريحي-مادەني مۇرانى ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزۋگە قىزمەت ەتەدى. نىشان مەن ءرامىزدىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ – جاي عانا ءسوز تاڭداۋ ماسەلەسى ەمەس، عىلىمي دالدىك پەن رەسمي تەرمينولوگيانىڭ ساپاسىنا تىكەلەي قاتىستى ماسەلە.

قازاقستاندا «ءرامىز» اتاۋىنىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە زاڭنامالىق تۇرعىدان ورنىعۋى وسى ۇعىمنىڭ رەسمي تەرمين رەتىندەگى مارتەبەسىن ايقىندادى. ەندىگى مىندەت – قالىپتاسقان تەرمينولوگيالىق ساباقتاستىقتى وڭىرلىك دەڭگەيدە دە قامتاماسىز ەتۋ. «وڭىرلىك نىشان» تەرمينىن «وڭىرلىك ءرامىز» ۇعىمىمەن الماستىرىپ، ونى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردە ءبىرىزدى قولدانۋ، قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋ جانە بارلىق اۋماقتىق بىرلىكتەردى قامتيتىن بىرىڭعاي گەرالديكالىق تالاپتاردى بەكىتۋ – زاڭنامانى جەتىلدىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى بولۋعا ءتيىس.

رامىزدەردىڭ بىرىڭعاي عىلىمي جىكتەلۋى

1. مەملەكەتتىك رامىزدەر.
2. وڭىرلىك رامىزدەر.
3. ۆەدومستۆولىق رامىزدەر.
4. اسكەري رامىزدەر.
5. قۇقىقتىق رامىزدەر.
6. نورماتيۆتىك رامىزدەر.
7. قۇرىلتاي رامىزدەرى.
8. ءماسليحات رامىزدەرى.
9. ديپلوماتيالىق رامىزدەر.
10. ينستيتۋتسيونالدىق رامىزدەر.
11. كورپوراتيۆتىك رامىزدەر.
12. ءبىلىم بەرۋ رامىزدەرى.
13. جاستار رامىزدەرى.
14. سپورتتىق رامىزدەر.
15. قوعامدىق رامىزدەر.
16. اۋلەتتىك رامىزدەر.
17. تاريحي رامىزدەر.
18. ۇلتتىق رامىزدەر.
19. مەموريالدىق رامىزدەر.
20. ءدىني رامىزدەر.
21. ەتنومادەني رامىزدەر.
22. فولكلورلىق رامىزدەر.
23. ميفولوگيالىق رامىزدەر.
24. ارحەولوگيالىق رامىزدەر.
25. مادەنيەت جانە ونەر رامىزدەرى.
26. تەوريالىق رامىزدەر.
27. تيپولوگيالىق رامىزدەر.
28. سەميوتيكالىق رامىزدەر.
29. مازمۇندىق رامىزدەر.
30. گرافيكالىق رامىزدەر.
31. سالىستىرمالى رامىزدەر.
32. اللومورفتىق رامىزدەر.
33. مورفولوگيالىق رامىزدەر.
34. انتروپومورفتىق رامىزدەر.
35. زوومورفتىق رامىزدەر.
36. امورفتىق رامىزدەر.
37. يزومورفتىق رامىزدەر.
38. ينجەنەرلىك رامىزدەر.
39. وندىرىستىك رامىزدەر.
40. كولىك رامىزدەرى.
41. قاۋىپسىزدىك رامىزدەرى.
42. شەكارالىق رامىزدەر.
43. مەديتسينالىق رامىزدەر.
44. ەكونوميكالىق رامىزدەر.
45. الەۋمەتتىك رامىزدەر.
46. تۋريستىك رامىزدەر.
47. يننوۆاتسيالىق رامىزدەر.
48. كرەاتيۆتىك رامىزدەر.
49. تسيفرلىق رامىزدەر.
50. ۆيرتۋالدى (VR/AR) رامىزدەر.
51. مەديا رامىزدەر.
52. ينتەراكتيۆتى رامىزدەر.
53. كيبەررامىزدەر.
54. فان-قوعامداستىق رامىزدەرى.
55. ادەبي جانە فيلولوگيالىق رامىزدەر.
56. كوميكس جانە ويىن رامىزدەرى.
57. فانتاستيكالىق رامىزدەر.
58. ساياسي رامىزدەر.

ەسكەرتۋ:

مەملەكەت باسشىسى وڭىرلەر مەن قالالاردىڭ تاڭبالارىن بىرىزدەندىرۋ مىندەتىن قويدى. الايدا قولدانىستاعى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر بۇل مىندەتتىڭ تولىق ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتپەيدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنىڭ اۋقىمى – بۇكىل ەل. ال ونى ىسكە اسىرۋ ءتارتىبى – استانا، وبلىستار جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارمەن عانا شەكتەلگەن.

2023 جىلعى 17 ماۋسىمدا تۇركىستاندا وتكەن II ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت ايماقتار مەن قالالاردىڭ تاڭبالارىن بىرىڭعاي ۇلگىگە كەلتىرۋ قاجەتتىگىن ناقتى ايتتى. بىراق بۇل ۇستانىم ءتيىستى نورماتيۆتىك رەتتەۋدەن تولىق كورىنىس تاپپاعان. 2024 جىلعى № 503-نق بۇيرىقپەن بەكىتىلگەن قاعيدالاردا كونكۋرس وتكىزۋ جانە جوبالاردى بەكىتۋ راسىمدەرى دە اتالعان ءۇش ساناتپەن شەكتەلەدى.

بۇل – تەرمينولوگيالىق ماسەلە ەمەس. بۇل – مەملەكەتتىك تاپسىرمانى قۇقىقتىق تۇرعىدان تولىق قامتاماسىز ەتە الماۋ. «نىشان» مەن «ءرامىز» اتاۋلارىنىڭ ايىرماشىلىعىن العا تارتۋ نەگىزگى ماسەلەنى وزگەرتپەيدى: پرەزيدەنت بارلىق وڭىرلەر مەن قالالاردى قامتيتىن مىندەت قويدى، ال قولدانىستاعى قاعيدالار ولاردىڭ ءبىر بولىگىن عانا قامتيدى.

مۇنداي سايكەسسىزدىكتى قالىپتى جاعداي دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسى نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ شەكتەۋلى اياسىنا بەيىمدەلمەۋگە ءتيىس. كەرىسىنشە، نورماتيۆتىك بازا مەملەكەتتىك تاپسىرمانىڭ اۋقىمىنا سايكەس كەلۋى كەرەك.

بۇل ولقىلىقتى جويۋ – مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىگى. مينيسترلىك قولدانىستاعى قاعيدالاردى قايتا قاراپ، ولاردىڭ قولدانىلۋ اياسىن بارلىق وڭىرلەر مەن قالالارعا تاراتۋعا مىندەتتى.

پرەزيدەنت تاپسىرماسىنىڭ ورىندالۋى سوزبەن ەمەس، قۇقىقتىق شەشىممەن ولشەنەدى. تاپسىرما بار، بىراق ونى تولىق ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نورماتيۆتىك تەتىك جوق. دەمەك، ماسەلە انىق: زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قاجەت. ال بۇل جۇمىستىڭ نەگە ءالى كۇنگە دەيىن ءتيىستى دەڭگەيدە شەشىلمەگەنىنە جاۋاپتى ورگان تۇسىنىكتەمە بەرۋگە ءتيىس.

ايدىن رىسبەكۇلى، گەرالديست

Abai.kz