Sәrsenbi, 4 Qarasha 2026
Aqmyltyq 335 0 pikir 4 Qarasha, 2026 saghat 13:50

Ekonomika ósti deymiz. Endeshe túrmys nege týzelmey túr?

Suret: JY arqyly jasaldy.

Qazaqstan ekonomikasynyng óskeni turaly resmy mәlimetter jii jariyalanady. Ishki ónim úlghayyp, investisiya kólemi artyp, jana kәsiporyndar ashylyp jatqany aitylady. Alayda, qarapayym halyqtyng kýndelikti túrmysyna ýnilsek, mýlde basqa kórinisti bayqaymyz. Solay ghoy. Jalaqy shaylyqqa jetpeydi, zeynetaqy men jәrdemaqy qymbatshylyqtyng sonynan ilese almay keledi. Auyldarda júmys joqtyng qasy, jastar tughan jerin tastap, ýlken qalalargha aghyluda. Sonda el ekonomikasynyng óskeninen qarapayym azamat qanday payda kórip otyr? Memleketting baylyghy artyp jatsa, halyqtyng әl-auqaty nege soghan sәikes jaqsarmaydy? Býgingi qoghamdy tolghandyrghan eng ózekti saualdardyng biri osy. Qane aghayyn, taldap kóreyik.

Ekonomikanyng ósui degenimiz – elde óndirilgen tauarlar men kórsetilgen qyzmetterding jalpy kólemining artuy. Degenmen, búl kórsetkish halyqtyng barlyghy tolyq bayyp jatyr degendi bildirmeydi.

Mysaly, múnay óndiru kólemi úlghaysa, metall baghasy kóterilse nemese iri kәsiporyndardyng tabysy artsa, jalpy ishki ónim de ósedi. Alayda odan týsken paydanyng qanshasy qarapayym júmysshynyng qaltasyna týsedi? Qanshasy auyldaghy múghalimnin, dәrigerdin, mәdeniyet qyzmetkerining túrmysyn jaqsartady?

Jaghdaydyng týp-tórkini osynda jatyr.

Qazaqstan ekonomikasy úzaq jyldar boyy shiykizat óndiruge tәueldi bolyp qalyptasty. Múnay, gaz, uran, mys jәne basqa da tabighy baylyqtar memleket kirisining manyzdy bóligin qamtamasyz etedi. Biraq shiykizat óndirisi halyqty jappay júmyspen qamtityn sala – dep oilamau kerek. Milliardtaghan tengening ónimin óndiretin kәsiporynda salystyrmaly týrde shaghyn ghana adam júmys isteui mýmkin.

Al óndeu ónerkәsibi, auyl sharuashylyghy ónimderin qayta óndeu, shaghyn kәsipkerlik pen qyzmet kórsetu salalary jetkilikti damymaghan ónirlerde halyqtyng tabys tabu mýmkindigi shekteuli kýiinde qalyp otyr.

Sondyqtan ekonomikalyq ósimdi tek óndirilgen ónimning kólemimen demey, halyqtyng naqty tabysymen, júmys oryndarynyng sapasymen jәne túrmys dengeyimen ólsheytin uaqyt jetti.

Býgingi qazaqstandyq otbasylardyng basty problemalarynyng biri – tabys pen shyghyn arasyndaghy sәikessizdik.

Mysaly, aiyna 220 myng tenge alatyn qyzmetkerdi alayyq. Onyng 100 myng tengesi pәteraqygha, 50 myng tengesi azyq-týlikke, 20 myng tengesi kommunaldyq qyzmetterge, taghy 20 myng tengesi jolaqy men baylanysqa júmsalsa, qolynda nebәri 30 myng tenge qalady. Al otbasynda ýsh-tórt bala bolsa, kiyim-keshek, dәri-dәrmek, mektep qajettilikteri qalay ótelmek?

Búl – shartty mysal. Alayda, kóptegen otbasynyng kýndelikti qarjylyq qiyndyghyn aiqyn kórsetedi.

Memleket jalaqynyng óskenin aitqanymen, halyq ýshin manyzdysy – aqshanyng sany emes, onyng satyp alu qabileti.

Eger jalaqy 10 payyzgha ósip, al kýndelikti tútynatyn tauarlar men qyzmetterding baghasy odan jyldamyraq qymbattasa, azamattyng naqty túrmysy jaqsarmaydy.

Onyng ýstine ortasha jalaqy kórsetkishi de qoghamdaghy tabys tensizdigin tolyq ashyp kórsete almaydy. Bir diyrektor million tenge, toghyz qyzmetker 200 myng tengeden alsa, olardyng ortasha jalaqysy 280 myng tenge bolady. Biraq qyzmetkerlerding basym kópshiligi múnday somany qolyna almaydy.

Sondyqtan halyqtyng әl-auqatyn baghalaghanda ortasha jalaqymen qatar medianalyq jalaqygha, naqty tabysqa jәne eng tómengi tabysy bar azamattardyng jaghdayyna nazar audaru qajet.

Elding әleumettik sayasaty eng aldymen qarttar men balalardyng jaghdayynan kórinedi.

Ómir boyy enbek etken zeynetker qartayghan shaghynda dәri-dәrmegin satyp alugha nemese kommunaldyq tólemin óteuge qinalmauy tiyis. Alayda zeynetaqysynyng edәuir bóligin azyq-týlik pen dәri-dәrmekke júmsaytyn qarttar óte kóp.

Ásirese jalghyzbasty zeynetkerlerding jaghdayy alandatady. Olar ýshin azyq-týlik baghasynyng shamaly kóteriluining ózi otbasylyq budjetke auyr salmaq týsiredi.

Balaly otbasylardyng jaghdayy de osyghan úqsas. Balanyng dýniyege kelui – quanysh. Biraq onyng tamaghy, kiyimi, densaulyghy, tәrbiyesi men bilimi túraqty qarjyny talap etedi.

Búl týitkildi sheshu ýshin әleumettik tólemderdi tek resmy inflyasiyagha sәikestendirumen shektelmey, halyqtyng naqty tútynu shyghyndaryn da eskeru qajet.

Óitkeni әleumettik memleketting basty mindeti – azamattyng jay ghana kýn kóruine demey, layyqty ómir sýruine jaghday jasau.

Qazaqstandaghy eng kýrdeli әleumettik-ekonomikalyq jaghdaydyng biri – ónirler arasyndaghy damu tensizdigi.

Býginde Astana, Almaty jәne Shymkent qalalary júmys izdegen azamattardy ózine tartatyn iri ortalyqtargha ainaldy.

Nelikten?

Sebebi kóptegen auyldar men shaghyn qalalarda túraqty júmys oryndary jetkiliksiz. Bir auylda mektep, әkimdik, emhana jәne birneshe dýken ghana boluy mýmkin. Al joghary oqu ornyn bitirgen injener, ekonomist, baghdarlamashy nemese tehnolog mamandyghy boyynsha qayda júmys istemek?

Auyl sharuashylyghy da búrynghyday halyqty kóptep júmyspen qamty almaydy. Tehnika janaryp, óndiris avtomattanghan sayyn qol enbegine súranys azayady. Búl – tabighy ekonomikalyq ýderis. Degenmen bosap qalghan enbek kýshin basqa salalargha baghyttaytyn jýie jetkiliksiz.

Mysaly, mal sharuashylyghymen ainalysatyn audanda et óndeytin zauyt, sýt ónimderin shygharatyn kәsiporyn, teri óndeu nemese jemshóp óndiru óndirisi ashylsa, jana júmys oryndary payda bolar edi.

Al eginshilik damyghan ónirlerde ún, makaron, ósimdik mayy, konservi jәne basqa dayyn ónimder shygharatyn kәsiporyndardy kóbeytuge bolady.

Ókinishke qaray, kóptegen jaghdayda shiykizatty óndirip, ony óndeusiz satugha basymdyq jasaluda. Sonyng saldarynan dayyn ónim óndiruden týsetin qosymsha tabys pen júmys oryndarynyng kóp bóligi ózge jerlerde qalyptasady.

Auyldan ketken jastardyng barlyghy ýlken qaladan birden jaqsy júmys taba almaydy. Biri kurier, biri taksy jýrgizushisi, endi biri uaqytsha júmysshy bolyp kýn kóredi. Qymbat baspana men jaldau aqysy olardyng tabysyn kemitedi.

Júmys oryndary nege jetkiliksiz? Búl jaghdaydyn taghy bir sebebi – ekonomikanyng qúrylymynda.

Qazaqstanda memlekettik sektor men iri shiykizat kәsiporyndarynyng yqpaly joghary. Al damyghan memleketterde halyqty júmyspen qamtudyng manyzdy bóligin shaghyn jәne orta biznes qamtamasyz etedi. Al bizde, shaghyn jәne orta biznesti taratyp tyndy. Yaghny aitqanda mýlde qúlatty.

Tyghyryqtan shyghudyng joly qanday? Eng aldymen, ekonomikalyq sayasattyng basty maqsaty ózgerui qajet. Memleket tek jalpy ishki ónimning ósuine den qoymay, halyqtyng naqty tabysynyng artuyna basymdyq jasauy tiyis.

Naqtysy, әr oblystyng ekonomikalyq ereksheligine sәikes óndiris oryndaryn ashudyng naqty baghdarlamasy qajet. Auyl sharuashylyghy damyghan ónirlerde qayta óndeu kәsiporyndary, ónerkәsiptik aimaqtarda shaghyn zauyttar, turistik ónirlerde qyzmet kórsetu kәsiporyndary damytyluy kerek.

Sonday-aq, memlekettik qoldau alghan kәsiporyndardyng nәtiyjesi naqty júmys oryndarymen jәne tólenetin jalaqy dengeyimen baghalanuy tiyis. Bólingen qarjynyng kólemine nazar audarmay, onyng halyqqa bergen paydasy manyzdy.

Taghy aitarymyz, tómen jalaqy alatyn azamattardyng tabysyn arttyru ýshin enbek ónimdiligin kóteru, kәsiby dayarlau jәne enbekaqy tóleuding әdil jýiesin qalyptastyru qajet.

Sonymen qatar, zeynetaqy men әleumettik jәrdemaqylardyng jetkiliktiligin túraqty baghalap, eng osal toptargha atauly qoldaudy kýsheytken jón.

Qosarymyz, auyldar men shaghyn qalalarda kәsip ashatyn azamattargha qoljetimdi nesiye, dayyn óndiristik alang jәne úzaq merzimdi infraqúrylymdyq qoldau kórsetilui kerek.

Eng negizgisi, ónirlerding damuyna bólingen qarjynyng nәtiyjesi ashyq әri qoghamgha týsinikti boluy tiyis.

Halyq bayymay, memlekettin derjavagha ainaluy ótirik sóz.

El baylyghynyng shynayy ólshemi – zәulim ghimarattardyng sany nemese milliardtaghan investisiya ghana dep oilamandar. Ol – auyldaghy jastyng júmys tabuy, júmysshynyng otbasyn qinalmay asyrauy, zeynetkerding alansyz ómir sýrui, balanyng sapaly bilim aluy.

Mine osyghan, qúrmetti biylik iyesi airyqsha nazar audaruy kerek.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz

0 pikir