قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ وسكەنى تۋرالى رەسمي مالىمەتتەر ءجيى جاريالانادى. ءىشكى ءونىم ۇلعايىپ، ينۆەستيتسيا كولەمى ارتىپ، جاڭا كاسىپورىندار اشىلىپ جاتقانى ايتىلادى. الايدا, قاراپايىم حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنا ۇڭىلسەك، مۇلدە باسقا كورىنىستى بايقايمىز. سولاي عوي. جالاقى شايلىققا جەتپەيدى، زەينەتاقى مەن جاردەماقى قىمباتشىلىقتىڭ سوڭىنان ىلەسە الماي كەلەدى. اۋىلداردا جۇمىس جوقتىڭ قاسى, جاستار تۋعان جەرىن تاستاپ، ۇلكەن قالالارعا اعىلۋدا. سوندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسكەنىنەن قاراپايىم ازامات قانداي پايدا كورىپ وتىر؟ مەملەكەتتىڭ بايلىعى ارتىپ جاتسا، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى نەگە سوعان سايكەس جاقسارمايدى؟ بۇگىنگى قوعامدى تولعاندىرعان ەڭ وزەكتى ساۋالداردىڭ ءبىرى وسى. قانە اعايىن، تالداپ كورەيىك.

ەكونوميكانىڭ ءوسۋى دەگەنىمىز – ەلدە وندىرىلگەن تاۋارلار مەن كورسەتىلگەن قىزمەتتەردىڭ جالپى كولەمىنىڭ ارتۋى. دەگەنمەن، بۇل كورسەتكىش حالىقتىڭ بارلىعى تولىق بايىپ جاتىر دەگەندى بىلدىرمەيدى.

مىسالى, مۇناي ءوندىرۋ كولەمى ۇلعايسا، مەتالل باعاسى كوتەرىلسە نەمەسە ءىرى كاسىپورىنداردىڭ تابىسى ارتسا، جالپى ىشكى ءونىم دە وسەدى. الايدا ودان تۇسكەن پايدانىڭ قانشاسى قاراپايىم جۇمىسشىنىڭ قالتاسىنا تۇسەدى؟ قانشاسى اۋىلداعى مۇعالىمنىڭ، دارىگەردىڭ، مادەنيەت قىزمەتكەرىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتادى؟

جاعدايدىڭ ءتۇپ-توركىنى وسىندا جاتىر.

قازاقستان ەكونوميكاسى ۇزاق جىلدار بويى شيكىزات وندىرۋگە تاۋەلدى بولىپ قالىپتاستى. مۇناي، گاز، ۋران، مىس جانە باسقا دا تابيعي بايلىقتار مەملەكەت كىرىسىنىڭ ماڭىزدى بولىگىن قامتاماسىز ەتەدى. بىراق شيكىزات ءوندىرىسى حالىقتى جاپپاي جۇمىسپەن قامتيتىن سالا – دەپ ويلاماۋ كەرەك. ميللياردتاعان تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرەتىن كاسىپورىندا سالىستىرمالى تۇردە شاعىن عانا ادام جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن.

ال وڭدەۋ ونەركاسىبى، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ، شاعىن كاسىپكەرلىك پەن قىزمەت كورسەتۋ سالالارى جەتكىلىكتى دامىماعان وڭىرلەردە حالىقتىڭ تابىس تابۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى كۇيىندە قالىپ وتىر.

سوندىقتان ەكونوميكالىق ءوسىمدى تەك وندىرىلگەن ءونىمنىڭ كولەمىمەن دەمەي, حالىقتىڭ ناقتى تابىسىمەن، جۇمىس ورىندارىنىڭ ساپاسىمەن جانە تۇرمىس دەڭگەيىمەن ولشەيتىن ۋاقىت جەتتى.

بۇگىنگى قازاقستاندىق وتباسىلاردىڭ باستى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى – تابىس پەن شىعىن اراسىنداعى سايكەسسىزدىك.

مىسالى، ايىنا 220 مىڭ تەڭگە الاتىن قىزمەتكەردى الايىق. ونىڭ 100 مىڭ تەڭگەسى پاتەراقىعا، 50 مىڭ تەڭگەسى ازىق-تۇلىككە، 20 مىڭ تەڭگەسى كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە، تاعى 20 مىڭ تەڭگەسى جولاقى مەن بايلانىسقا جۇمسالسا، قولىندا نەبارى 30 مىڭ تەڭگە قالادى. ال وتباسىندا ءۇش-ءتورت بالا بولسا، كيىم-كەشەك، ءدارى-دارمەك، مەكتەپ قاجەتتىلىكتەرى قالاي وتەلمەك؟

بۇل – شارتتى مىسال. الايدا، كوپتەگەن وتباسىنىڭ كۇندەلىكتى قارجىلىق قيىندىعىن ايقىن كورسەتەدى.

مەملەكەت جالاقىنىڭ وسكەنىن ايتقانىمەن، حالىق ءۇشىن ماڭىزدىسى – اقشانىڭ سانى ەمەس، ونىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى.

ەگەر جالاقى 10 پايىزعا ءوسىپ، ال كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باعاسى ودان جىلدامىراق قىمباتتاسا، ازاماتتىڭ ناقتى تۇرمىسى جاقسارمايدى.

ونىڭ ۇستىنە ورتاشا جالاقى كورسەتكىشى دە قوعامداعى تابىس تەڭسىزدىگىن تولىق اشىپ كورسەتە المايدى. ءبىر ديرەكتور ميلليون تەڭگە، توعىز قىزمەتكەر 200 مىڭ تەڭگەدەن السا، ولاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 280 مىڭ تەڭگە بولادى. بىراق قىزمەتكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى مۇنداي سومانى قولىنا المايدى.

سوندىقتان حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن باعالاعاندا ورتاشا جالاقىمەن قاتار مەديانالىق جالاقىعا، ناقتى تابىسقا جانە ەڭ تومەنگى تابىسى بار ازاماتتاردىڭ جاعدايىنا نازار اۋدارۋ قاجەت.

ەلدىڭ الەۋمەتتىك ساياساتى ەڭ الدىمەن قارتتار مەن بالالاردىڭ جاعدايىنان كورىنەدى.

ءومىر بويى ەڭبەك ەتكەن زەينەتكەر قارتايعان شاعىندا ءدارى-دارمەگىن ساتىپ الۋعا نەمەسە كوممۋنالدىق تولەمىن وتەۋگە قينالماۋى ءتيىس. الايدا زەينەتاقىسىنىڭ ەداۋىر بولىگىن ازىق-تۇلىك پەن ءدارى-دارمەككە جۇمسايتىن قارتتار وتە كوپ.

اسىرەسە جالعىزباستى زەينەتكەرلەردىڭ جاعدايى الاڭداتادى. ولار ءۇشىن ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ شامالى كوتەرىلۋىنىڭ ءوزى وتباسىلىق بيۋدجەتكە اۋىر سالماق تۇسىرەدى.

بالالى وتباسىلاردىڭ جاعدايى دە وسىعان ۇقساس. بالانىڭ دۇنيەگە كەلۋى – قۋانىش. بىراق ونىڭ تاماعى، كيىمى، دەنساۋلىعى، تاربيەسى مەن ءبىلىمى تۇراقتى قارجىنى تالاپ ەتەدى.

بۇل تۇيتكىلدى شەشۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك تولەمدەردى تەك رەسمي ينفلياتسياعا سايكەستەندىرۋمەن شەكتەلمەي، حالىقتىڭ ناقتى تۇتىنۋ شىعىندارىن دا ەسكەرۋ قاجەت.

ويتكەنى الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتى – ازاماتتىڭ جاي عانا كۇن كورۋىنە دەمەي، لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋ.

قازاقستانداعى ەڭ كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ءبىرى – وڭىرلەر اراسىنداعى دامۋ تەڭسىزدىگى.

بۇگىندە استانا، الماتى جانە شىمكەنت قالالارى جۇمىس ىزدەگەن ازاماتتاردى وزىنە تارتاتىن ءىرى ورتالىقتارعا اينالدى.

نەلىكتەن؟

سەبەبى كوپتەگەن اۋىلدار مەن شاعىن قالالاردا تۇراقتى جۇمىس ورىندارى جەتكىلىكسىز. ءبىر اۋىلدا مەكتەپ، اكىمدىك، ەمحانا جانە بىرنەشە دۇكەن عانا بولۋى مۇمكىن. ال جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ينجەنەر، ەكونوميست، باعدارلاماشى نەمەسە تەحنولوگ ماماندىعى بويىنشا قايدا جۇمىس ىستەمەك؟

اۋىل شارۋاشىلىعى دا بۇرىنعىداي حالىقتى كوپتەپ جۇمىسپەن قامتي المايدى. تەحنيكا جاڭارىپ، ءوندىرىس اۆتوماتتانعان سايىن قول ەڭبەگىنە سۇرانىس ازايادى. بۇل – تابيعي ەكونوميكالىق ۇدەرىس. دەگەنمەن بوساپ قالعان ەڭبەك كۇشىن باسقا سالالارعا باعىتتايتىن جۇيە جەتكىلىكسىز.

مىسالى، مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن اۋداندا ەت وڭدەيتىن زاۋىت، ءسۇت ونىمدەرىن شىعاراتىن كاسىپورىن، تەرى وڭدەۋ نەمەسە جەمشوپ ءوندىرۋ ءوندىرىسى اشىلسا، جاڭا جۇمىس ورىندارى پايدا بولار ەدى.

ال ەگىنشىلىك دامىعان وڭىرلەردە ۇن، ماكارون، وسىمدىك مايى، كونسەرۆى جانە باسقا دايىن ونىمدەر شىعاراتىن كاسىپورىنداردى كوبەيتۋگە بولادى.

وكىنىشكە قاراي، كوپتەگەن جاعدايدا شيكىزاتتى ءوندىرىپ، ونى وڭدەۋسىز ساتۋعا باسىمدىق جاسالۋدا. سونىڭ سالدارىنان دايىن ءونىم وندىرۋدەن تۇسەتىن قوسىمشا تابىس پەن جۇمىس ورىندارىنىڭ كوپ بولىگى وزگە جەرلەردە قالىپتاسادى.

اۋىلدان كەتكەن جاستاردىڭ بارلىعى ۇلكەن قالادان بىردەن جاقسى جۇمىس تابا المايدى. ءبىرى كۋرەر، ءبىرى تاكسي جۇرگىزۋشىسى، ەندى ءبىرى ۋاقىتشا جۇمىسشى بولىپ كۇن كورەدى. قىمبات باسپانا مەن جالداۋ اقىسى ولاردىڭ تابىسىن كەمىتەدى.

جۇمىس ورىندارى نەگە جەتكىلىكسىز؟ بۇل جاعدايدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمىندا.

قازاقستاندا مەملەكەتتىك سەكتور مەن ءىرى شيكىزات كاسىپورىندارىنىڭ ىقپالى جوعارى. ال دامىعان مەملەكەتتەردە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ماڭىزدى بولىگىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس قامتاماسىز ەتەدى. ال بىزدە، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تاراتىپ تىندى. ياعني ايتقاندا مۇلدە قۇلاتتى.

تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى قانداي؟ ەڭ الدىمەن، ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باستى ماقساتى وزگەرۋى قاجەت. مەملەكەت تەك جالپى ىشكى ءونىمنىڭ وسۋىنە دەن قويماي، حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنىڭ ارتۋىنا باسىمدىق جاساۋى ءتيىس.

ناقتىسى، ءار وبلىستىڭ ەكونوميكالىق ەرەكشەلىگىنە سايكەس ءوندىرىس ورىندارىن اشۋدىڭ ناقتى باعدارلاماسى قاجەت. اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان وڭىرلەردە قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى، ونەركاسىپتىك ايماقتاردا شاعىن زاۋىتتار، تۋريستىك وڭىرلەردە قىزمەت كورسەتۋ كاسىپورىندارى دامىتىلۋى كەرەك.

سونداي-اق، مەملەكەتتىك قولداۋ العان كاسىپورىنداردىڭ ناتيجەسى ناقتى جۇمىس ورىندارىمەن جانە تولەنەتىن جالاقى دەڭگەيىمەن باعالانۋى ءتيىس. بولىنگەن قارجىنىڭ كولەمىنە نازار اۋدارماي، ونىڭ حالىققا بەرگەن پايداسى ماڭىزدى.

تاعى ايتارىمىز، تومەن جالاقى الاتىن ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەڭبەك ونىمدىلىگىن كوتەرۋ، كاسىبي دايارلاۋ جانە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ ءادىل جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت.

سونىمەن قاتار، زەينەتاقى مەن الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ جەتكىلىكتىلىگىن تۇراقتى باعالاپ، ەڭ وسال توپتارعا اتاۋلى قولداۋدى كۇشەيتكەن ءجون.

قوسارىمىز، اۋىلدار مەن شاعىن قالالاردا كاسىپ اشاتىن ازاماتتارعا قولجەتىمدى نەسيە، دايىن وندىرىستىك الاڭ جانە ۇزاق مەرزىمدى ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك.

ەڭ نەگىزگىسى, وڭىرلەردىڭ دامۋىنا بولىنگەن قارجىنىڭ ناتيجەسى اشىق ءارى قوعامعا تۇسىنىكتى بولۋى ءتيىس.

حالىق بايىماي، مەملەكەتءتىڭ دەرجاۆاعا اينالۋى وتىرىك ءسوز.

ەل بايلىعىنىڭ شىنايى ولشەمى – ءزاۋلىم عيماراتتاردىڭ سانى نەمەسە ميللياردتاعان ينۆەستيتسيا عانا دەپ ويلاماڭدار. ول – اۋىلداعى جاستىڭ جۇمىس تابۋى، جۇمىسشىنىڭ وتباسىن قينالماي اسىراۋى، زەينەتكەردىڭ الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋى، بالانىڭ ساپالى ءبىلىم الۋى.

مىنە وسىعان، قۇرمەتتى بيلىك يەسى ايرىقشا نازار اۋدارۋى كەرەك.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz