Jeksenbi, 29 Naurız 2020
Tarih 11540 0 pikir 30 Mamır, 2014 sağat 16:42

«QARLAG: BOLAŞAQ ÜŞİN ESTE SAQTAU»

 

Wlttıq tarihtı öskeleñ wrpaq jadında jañğırtıp, tarihi sana qalıptastıru – memleket mañızı bar is. Mine, osınday eldik is-şaralardıñ biri – «QARLAG: BOLAŞAQ ÜŞİN ESTE SAQTAU» ğılımi zertteu jobası. Zañ ğılımdarınıñ doktorı Nwrlan Dulatbekov mırzanıñ jetekşiligimen jasalğan atalğan jobanıñ ayasında oquşılar arasında «QARLAG: BOLAŞAQ ÜŞİN ESTE SAQTAU» taqırıbında halıqaralıq sayıs ötken edi. Bäygege üş tilde - qazaq, orıs, ağılşın tilinde jazılğan şığarmalar qatısqan. Al, bäygede jeñimpaz dep tanılğan şığarmalar jeke kitap bolıp jarıq kördi.

Tömende bäyge alğan şığarmalardıñ birneşeuin jariyalap otırmız.

Abai.kz 

 

«QARLAG: BOLAŞAQ ÜŞİN ESTE SAQTAU»

 

 

Bas jülde

 

ÖTKENGE-TAĞZIM, BOLAŞAQQA-TAĞILIM!

 

Nayzabaev Aqjol

Jetekşisi: Bwhar Qaldıgül

№ 15 orta mektebi

Sätbaev qalası, Qazaqstan

 

Karlag jaylı oqıp biraz mälimet,

Öleñ jazu darığan bir qabilet.

Jaratqanım, jazar jırdı jatsınba,

Elimizdiñ bolaşağın jarıq et!

 

Karlag jayın taldap däyim oylap em,

Mıñ qıjıldan şomıp kettim oyğa men.

Özegime ört tigendey aşındım,

Kömeyimnen qwyılğanday boyğa öleñ!

 

Ötkenge de,kelerge de tağılım,

Qara öleñniñ qamın jedim,qajılım.

Karlagtağı şarlap ketken dalañdı,

Kök böriniñ közindegi nazımın.

 

Näubet jıldıñ jazılmağan jarası,

Atılmadı qay qazaqtıñ danası?

Öleñmenen şäytterdi joqtağan,

Men qazaqtıñ qamın oylar balası!

Azap keşip, tozaq körgen wldarı,

Qaza tapqan qaysar,ruhtı qızdarı.

Mwzdıñ betin tilip ketken tikendey,

Wmıtılmas, lager'-lañkes jıldarı.

Süt betine şıqqan halıq qaymağı,

″Halıq jauın″mazaq etip bayladı.

Orıstardıñ oraşolaq bitpeytin,

Oyınına aynalğanday qaydağı.

 

Qasiretti kielimniñ üni edi,

Eñiretken erlerimniñ jwregin.

Qanmen atam,jaspen anam suarğan,

Bostandığım boz dalanıñ tiregi.

 

Adam qanın qwyğanday bop kaskağa,

Adamzattıñ arın sattı aqşağa.

Töze jürip, temir qoldar täube etti,

Janın tilip jalğan jılda jatsa da.

 

Eger berse birer sätke maydan dem,

Arılar ek qaydağı joq qayğı ännen.

Şanağıñdı üzip jatsa qaytesiñ,

Şımırlatıp jüregiñdi ayğaymen.

 

Betpaq jeñip,baqıtıñdı äketer,

Köñiliñdi ökinişpen jas eter.

Belin buıp,bilegin de sıbansa,

Bizdiñ qazaq bärin elge paş eter.

 

Alaşıñnıñ arıstarın ardaqta,

Qızdarıñdı ezgige sap qorlaipa.

Sayasatqa tabınğanda solaqay,

Jüregiñdi köndire bil oñ jaqqa.

 

Sol zamannan qastıqtı da üyrener,

Qara halıq qayğırğanday küyge ener.

Oylandırğan küñirentip oyımdı,

Qabırğam da,qayğı-köñil küyzeler.

 

Tanım bolğan,tälim bolğan tarihı,

Twtqındardıñ twraqtı bwl sammiti.

Saralanbas san tarihtıñ bölşegi,

Talqılanbas tağdırıñnıñ tarifi.

 

Bwl qasiret köz aldımnan ketpeydi,

Jazğan qloım şarşamaydı, tök, meyli.

Şırayıñnan şıqpasa eger şındıq-jır,

Jüregiñnen jürekke de detpeydi.

Sanamızdın jauapsızdıqtı öşirip,

Jüreyikşi märtebemdi ösirip.

Jır jazamın, Karlag jayın qozğap bir,

Jüregimnen aq qağazğa köşirip.

 

 

I orın

 

SEZİMİMDİ SELT ETKİZDİ...

Dauken Qaysar

Jetekşisi: Sattarova F.F.

KMM “№ 92 gimnaziya”

Qarağandı qalası, Qazaqstan

 

Jeke adamnıñ ğana emes, twtastay halıqtar men mädeniettiñ, tipti, jalpı adamzattıñ tarihında, Karlag zaman qasireti retinde el esinde qalıp,özekti örtedi. Bügingi wrpaqtıñ erteñgi damuı – ötkenniñ tarihi tağılımına täueldi ekeni aqiqat. Keñestik däuirde otandıq tarihımız totalitarlıq qısımnan bauırın keñge jazıp, bar şındıqtı ayta almadı. Bügingi tarihtıñ ädilettikti qalpına keltiruge wmtılmas jasap jatqanı bizder, jastar üşin ülken jauapkerşilikti, tabandılıq pen patriottıqtı serik etip,öz ülesimizdi qosudı qajet etedi. Karlag şındığı men üşin salqın küzdiñ ızğarı siyaqtı seziledi. Osı sezimimdi men öleñ joldarına tüsirdim...

 

Ozbırlıqtıñ bäri boldı, jamandığı qalmadı,

Totalitar jüyesin iske asıru armanı...

Milliondar sorladı jalğan, jala ayıppen,

Franciyamen teñ keldi lageriniñ aumağı.

 

Wltımızdıñ betke wstar ziyalısın qamadı,

Dürkiretip Karlagı keñ dalamdı taptadı.

“Joysın” degen nwsqauğa qolın qoyğan “ jaltaqtar”

Äyelderin kün wılıp, Aljirge äkep jabadı.

 

“58-bap” boldı äli küşinde,

“qara köleñke” är paqırdıñ tüsinde.

“Äkesizdik auruı” payda boldı birtindep,

“nekesiz bala” tuıldı swstı karlag işinde.

 

“Tamwq” degen qasiretke ie boldı Sarıarqa,

Keybireuge keregi kreslo men taq qana.

Balaları şetinep şetinen ketip jatsa da,

Köz aldında Stalin, aynalası qap-qara.

 

“Mamoçkin domımen” lagerleri jalğastı,

“Kip-kişkentay tağdırğa” ozbırlıq qolı jarmastı.

Qatarları tez sirep, birtin-birtin ketken soñ,

Ötken ärbir adamğa “qwtqarşı” dep jar saldı.

 

Analarğa mal baqqızdı, keş batqanşa dalada,

Qara bettik ne degen, sıymaytın oy – sanağa.

Atıp qana tastadı eki – üş malı joğalsa,

Qwnı tömen bolğanday mañırağan maldan da.

 

Karlag degen – qasiretti zamannıñ,

Tağdırımen arpalısı adamnıñ.

“Antropologiyalıq dağdarıstıñ ” zalalı,

Este qalsın! Bolsın tarih sabağı!!!

 

II orın

 

«58» KÜYİ ÜŞİN ATILDI

Omarova Tolğanay

Jetekşisi: Alimanova S. N.

J. S. Aqılbaevtıñ Balqaş mañızdı bilim beru kolledji

Balqaş qalası, Qazaqstan

 

HH ğasırdıñ 30 jıldarındağı KSRO – da I.V.Stalinniñ genocid sayasatı kezinde bolğan adam aytqısız asa auır jağdaylar, halıqtı, wlttı, etnikalıq nemese dini belgilerine baylanıstı quğınğa wşıratu, sayasi procestermen quğın-sürginder halıqtıñ tağdırına jäne qoğamdıq sanasına auır iz qaldırdı.

Qazaqstan Respublikası Prezidentiñ 1996 jıldıñ 30 aqpanındağı jarlığımen 1997 jıl sayasi quğın- sürgin qwrbandarın eske alu jılı dep jariyalandı. «Repressiya» degen söz latın tilinde jazalau, ezu, quğın- sürgin degen mağınanı beredi.Osı söz bwrınğı KSRO memleketi köleminde ömir sürgen halıqtardıñ tarihında, esinde qaharımen qara tañbaday saqtalıp qaldı. Jayşılıqta jürektiñ tübinde, halıqtıñ esinde esinde jürgen sırlar aşıla bastadı.

Karlag, yağni, Qarağandı eñbekpen tüzeu lageri – GULAG arhipelagı qwramındağı eñ iri azap aralı.Ol kezinde Qazaqstannıñ ortalığında soltüstigi men oñtüstigi şeyin 300 şaqırım, şığısınan batısına şeyin 200 şaqırım wlan- ğayır jerdi alıp jatqan.Al sırtqarğı Aqmola jäne Balqaş bölimşelerin qosıp eseptegende, Karlagtıñ auqımı Franciyanıñ jer kölemimen tenesedi. Qarağandı lageri auqımınan, qwrılımdıq jüyesiniñ kürdeliligine jäne Mäskeuge ğana tikeley bağınğan äleuetine qaray «memleket işindegi memleket», al azaptau qwralınıñ küştiligi jağınan «Daladağı tamwq» degen atqa ie.

«Halıq jauı», «bülikşiler»,«äleumettik jat elementter» degen jeleumen ayıptalğandardıñ tağı bir jazalau orın KARLAG-tıñ 25 bölimşesiniñ biri Balqaşta 1934 jılı «BalhaşLag» degen atpen wyımdastırıldı. Karlagtan 650 km, al Balqaş qalasınıñ ortalığınıñ 13 km qaşıqtıqta ornalasqan BalqaşLag öziniñ öndiristik käsibi jağınan basqa lagerden erekşelenu, qwrılıs jäne mıs Balqıtu zauıtında merdigerlik jümıstardı jürgizuge bağıttaldı. Bwl jerde 1940 jıldarı – 650 adam bolsa, keyin twtqındar sanı 3-4 mıñğa joğarıladı. BalhaşLagtıñ qwrılu negizinen sonau 1930 jıldardan bastaladı, bwl onıñ alğaşqı qwrılğan ornı emes. Alğaşqı ortalığı Balqaş TEC mañında ornalasqan eken.

Zamanında el bilep, bedeldi bolğan tört Ahmetjan qatar ömir süripti. Olardıñ biri Balqaş qalasınıñ aqın-jurnalisi Quandıq Sadenov arnau jazğan Talpaqtıñ Ahmetjanı. Al, meniñ jazbam ataqtı küyşi, arqanıñ körnekti azamatı Sarmantaydıñ Ahmetjanı bolmaq. Qalğan eki Ahmetjan jayında naqtı derekter joq. Talpaqtıñ Ahmetjannıñ ruhına arnap jazğan Quandıq Sädenovtıñ öleñ joldarınan üzindi:

 

Körgeni – azap, qiyanat, ötkeni – mwñ,

Wrpağımın deytwğın Kök böriniñ.

Tepki kördi – au swrqiya sayasattan,

Tektileri bek tuğan Köşpeliniñ.

Sot – qaruı «üştiktiñ» qolında oynap,

Joqtayınşı, körgeysiñ qoş, täñirim!

Jazıqsızdıñ tağdırın tälkek etip,

Zwlmat zaman oynattı – au «sot- qaruın».

Wlıqtağan tekti dep bay,wlığın,

Aruağı kem, Alaştıñ qay wlınıñ?

«Ahmetjan» dep küñirenip bayağıday,

Tau – tası Aqsu men Ayulınıñ.

 

Bwl künderi halqımızdıñ mañdayına bitken wl-qızdardıñ el üşin etken eñbekteri ayqındalıp, esimderi eskertkiş taqtağa jazıluda. Sonday iri twlğalı erlerdiñ biri, atı añızğa aynalğan, altı Alaşqa tanılğan aytulı öner iesi, darındı küyşi, sazger- Sarmantaywlı Ahmetjan. Sarmantaywlı Ahmetjan 1860-ınşı jıldar şamasında Semey guberniyasınıñ Qarqaralı uezine qarastı Toqırauın bolısındağı Qusaq dalasında (qazirgi Qarağandı oblısı, Aqtoğay audanı) düniege kelgen. Atası Bayzaq batır, äkesi Sarmantay el bilegen bolıs bolğan.

Arqanıñ ardaqtı perzenti Sarmantaydıñ Ahmetjanı jaylı Küläş Sardarbektiñ «58-stat'ya zarzaman» attı kitabı jarıqqa şıqtı.Sol kitabında: «Onıñ esimi halqımen qosa jasap keledi. Öytkeni Ahmetjan küyşiniñ tağdırı – halıq tağdırı, dala sırı», - dep jazadı.

Ahmetjan öz janınan birneşe küy şığarıp, halıq küylerimen qosa, Tättimbet şığarmaların şeber orındağan. 1926 – 1928 jılı Aqtoğay – Balqaş atırabında baylardı tärkileu nauqanı jürgizilip, elbasına zobalan tuğanda el küyzelisine küyimen ün qosıp, «Qasiret», «58-şi stat'ya» küylerin şığarğan. Halıqtı qayrattandırğan küy Keñes ökimeti üşin asa qauipti, qaharlı, ızğarlı boldı. Baydıñ twqımı retinde birneşe ret qamalıp, küşpen wjımdastırıluğa qarsı wyımdastarılğan Balqaş boyındağı «buntqa» qatısqan. Sarmantaydıñ Ahmetjanınıñ ruhani düniesi mol, ruhı mıqtı bolğanı bayqaladı. Öytkeni Alaştıñ arısı Älihan Bökeyhan dala küyşisi Ahmetjannıñ ruhani piri bolğan.

1928 jıldan bastap küşpen wjımdastıru sayasatı Toqırauın boyında mal ösirip, beyqam jatqan eldiñ berekesin ketirgen edi. Halıqtı soñınan ertedi-au, bas köteredi – au degen el ağaların qısımğa aldı. Ahmetjan küyşi öz eline, jerine degen ıstıq ıqılasın zarlı – aşuın küyimen jetkizip qana qoymay, halıq köterilisiniñ köş basında jürip aybar şekken azamat. Sondıqtan da auıldastarı onıñ küylerin jasırın tıñdap jılağan, bürkemelep wrpaqtan wrpaqqa jetkizgen.

Sarmantaydıñ Ahmetjanınıñ «58» attı küyi Sibirde aydauda jürgen qazaqtardıñ gimni bolğan. Dombıranı ağaştan özderi jasap alıp, «58» -di tartıp, eliñ añsağan, köñilderin jwbatqan eken. Älihan Bökeyhan auılğa kelgende aldımen Ahmetjan küyşige sälem bergeni mälim, bwl kezdesu ärine küyşiniñ közqarasınıñ keñeyip, sayasattı añğaruına äser etkeni sözsiz.(5,10)

Sarmantaydıñ Ahmetjanınıñ tabılğan küylerin tegis notağa tüsirgen Balqaştıñ balalar muzıka mektebiniñ mwğalimi, dombıraşısı, äuesqoy sazger Jaqsılıq Nädirbekov. Ol Ahmetjan küyşi düniege kelgen öñirdiñ tuması. 1944 jılı repressiya qwrbanı bolğan Nädirbektiñ nemeresi. Ahmetjan küyşiniñ beynesin salğan Balqaştıñ belgili suretşisi Maqswt Ismağwlov. Onı közkörgenderi kelisti şıqtı dep bağalağan.

Aqırı 1930 jılı 12 naurızında wstalıp, osı jıldıñ 22 qırküyeginde üştiktiñ ükimimen RSFSR Qılmıstıq kodeksiniñ 58-2,10 stat'yası boyınşa sottalıp, atu jazasına kesilgen. Qarqaralı türmesinde Ahmetjanmen birge Bijanwlı Süleymen, Adambaywlı Äbilqan deytin azamat bir künde atılıp, tas baylağan deneleri qara suğa tastaladı. A.Sarmantaywlınıñ küylerin öz qolınan üyrenip, keyingi wrpaqqa jwğıstı etken küyşi dombıraşılar: Hasenwlı Äbiken, Tüsipbekwlı Äzihan, Tileuhanwlı Izat. Ahmetjan 1992 jılı 26 mamırda Qazaqstan Bas prokuraturasınıñ şeşimimen aqtaldı. 1997 jılı A.Sarmantay atına köşe berilgen. Qarağandı oblısı, Aqtoğay audanınıñ ortalığında quğın – sürginge wşırap, qwrban bolğandarğa ornatılğan märmär tasqa 120 azamattıñ atı – jöni qaşalğan.Sonıñ işinde Sarmantaywlı Ahmetjannıñ da atı – jöni twr.

2013 jıldıñ mamır ayında Balqaş qalasında Älihan Bökeyhan köşesinde repressiya qwrbandarına arnap eskertkiş qoyılıp, sayabaq aşıldı.

Balqaş jerindegi repressiya qwrbandarınıñ biri Sibirde aydauda 10 jıl bolğan Aydabolov Moldaqan jäne Mağripa Qazbekova. K.Sardarbek öziniñ estelikterinde «Aydabolov Moldaqandı, äkesi bay, äri köteriliske qatısqan bir küyşimen sıbaylas edi, jaudıñ twqımı dep aydauğa äketken. Al Mağripa Qazbekova 20 jıl jas ömirin türmede ötkizgen edi. Öz äñgimelerin aytqan kezde jılamaytın, tek äjim basqan betteri tünere keyip, küyzelgen küyge tüsetin, jay söylep, bölmesinde ärli – berli jüretin. Ol kisiniñ qızımen östim, wlı Erdendi kördim, medicina ğılımı kandidatı, hirurg bolatın»,-dep jazdı.(3,5)

HH ğasırdağı sayasi quğın – sürgin – mıñdağan jazıqsız adamdardıñ qanı men köz jasına suarılğan tarihımızdıñ şerli betteriniñ biri bolıp sanaladı. Äkimşilik – jazalauşı jüye eñbektegen säbidi de, bolmısı näzik äyeldi de ayağan joq. Bizdiñ wltımızdıñ nebir jaqsıları men jaysandarı quğın – sürginge wşırap, halqımız sayasi näubetten zardap şekti.Bügingi küni jazıqsız atılıp ketken atalarımızdıñ bäri aqtaldı. Osınday el ağaları tiri jürip, halqına qızmet ete bergende, Qazaqstan Täuelsizdikti bwdan da bwrın alar ma edi. Sonday – aq aşarşılıq qoldan wyımdastırılmağanda qazaqtıñ sanı bügingiden anağwrlım köp bolar edi. Osığan säykes, ekonomikamız da qazirgiden erterek dami tüser edi.

Ata-babalarımız jete almay qalğan arman – maqsatqa bizder jetip otırmız. Eñ bastısı täuelsiz elmiz.

Bizdiñ endigi jerdegi borışımız – osı qanqwylı jıldardıñ oqiğasın, onıñ jazıqsız qwrbanı bolğan azamattardıñ esimderin wmıtpau, olardı mäñgi este saqtau.

 

TARIHTAN SIR ŞERTKEN ÄJE

Qıdırbaev Mahambet

Jetekşisi: Ospantaeva R.Q.

«№ 9 balabaqşa – mektep keşeni» KMM

YUjnıy kenti, Abay audanı, Qarağandı oblısı, Qazaqstan.

 

Iä, ömir deymiz, tağdır deymiz qalay aytsaq ta bireuge tätti, bireuge aşı ekeni ayan. Öz basım bala bolsam da, osı sözderdiñ mağınasına tereñ boylap, oyğa tüsemin. San aluan swraqtar da mazalap, oyımdı san-saqqa jetelep adastıradı.

Alaştıñ ardaqtısı Ahmet Baytwrsınov: «Bizdiñ zamanımız – ötken zamannıñ balası, keler zamannıñ atası»,- degen eken. Şınımen de,sol zamandağı twlğalardıñ ömiri – bizge ülken tarih, ülgi-önege, sırı aşı şındıqqa tolı zaman. Ata – babalardıñ «tar jol tayğaq keşui», ömir üşin arpalıs pen jantalas, quğın-sürgin, jazıqsız qwrban bolu, ayausız qanalu, äyel analardıñ twnşığa jwlqınğan ulı zarı, balalardıñ öksigi Antonina äjeydiñ äñgimesinen anıq sezilip twrdı. Tıñdap otırıp özimniñ say-süyegim sırqırap, jüregim qars ayrıla qan jılap otırdı desem artıq aytpağanım bolar. Mwnşa auır, mwnşa qasiretke tolı tağdırın eske tüsirip aytu äli künge deyin jazılmağan jarasınıñ betin jwlğanday bolıp körinedi eken. Qarağandı oblısı Abay audanına qarastı YUjnıy kentiniñ twrğını Marçenkova Antonina Eduardovnanı swhbat beruge köndiru de qiın boldı. Zwlmat zamannıñ suıq ızğarı, swm qaharı sol jıldarı nebäri 10 jasta ğana bolğan bala Antoninanıñ jüregine mäñgi jazılmas jara salğanı belgili.

Jası jetpis besti alqımdap qalğan äjeydiñ közi tüpsiz tereñ twñğiıqtay körinedi. Qalay külimdep ezu tartıp twrsa da, köz janarınan onıñ biri de bayqalmaydı. Köz – adamnıñ aynası. Ras eken. Jan jarasın eş bükpesiz ayşıqtap twrğan tek qos janarı ğana.

Ülken eki qabattı üydiñ keñ aulasına qarap «osınşama twrmıstı bir özi qalay alıp jür eken ?» deysiñ. Olay deytinim, äjey birneşe jıldar boyı jalğız twradı. Ömirlik serigi osıdan segiz jıl bwrın o düniege attanıp, baqilıq bolğan. Balaların ösirip, wlın wyağa, qızın qiyağa qondırıp, özi qara şanıraqqa ie bolıp otırğan türi bar.

Üyge kirgen soñ, qonaq qarsı alatın keñ, jarıq bölmege jol bastap kirdi. Bölmeniñ bir bwrışına köneniñ közindey, asıldıñ sınığınday qalğan eski eki jansız beynege, suretke, köziñ eriksiz tüsedi. Meniñ sol suretterge qadalıp qalğan türim kördi me, älde özi de äñgimesin sodan bastağısı keldi me, äyteuir Antonina äjey surettegi öziniñ ata-anası ekenin ayttı. Üydi biraz ünsizdik bastı. Ol kisiniñ işki alay-düley sezimi mağan da berilgen sekildi. Sol twrğan ornımda qaqqan qazıqtay qalşiıp qatıp qalıppın. Ünsizdikti telefon şırılı bwzdı. Bir – eki minuttan keyin qaytıp kelgen äjey endi öz basınan ötken qiın – qıstaudı, ömiriniñ bükpesi jazılmay jatqan sonı jaqtarın aqtara bastadı.

«Men 1939 jıldıñ naurız ayınıñ 16- jwldızı Latviya eliniñ Brenskiy audanı Veleka qalasında kedey şarua otbasında düniege kelgen üşinşi qız edim. Äkem de, şeşem de qarapayım öz twrmısın küyttep jürgen adamdar bolatın. Mende balalıq baqıttı şaq degen bolğan joq. Ol qazir ğoy beybit ömirdiñ arqasında balalarımızdıñ tüni tınış,küni aşıq. Läyim solay bolğay, qwdayım! Mına bizder körgen qiındıqtı eşbir jannıñ basına bermesin.

Iä, sodan 1945 jılı soğıs ayaqtaldı degen quanışımız köp wzamay su sepkendey basıldı da qaldı. Äli künge deyin esimde, tura jana ğana bolğanday, bäri köz aldımdı. Bizdiñ üydiñ artında ülken köpir bolatın. Bir küni sol köpirdiñ ar jağınan sañırauqwlaq terip, üyge qaytıp kele jatqan äkemdi şinel' kigen äskeri adamdar toqtatıp, qolındağısın jwlıp alıp laqtırıp jiberdi de, tük aytastan äkemdi ayıptap, aldarına salıp alıp ketti. Artında añırap anam, bozdap bizder qaldıq. Sonda äkeme japqan jalaları – köpirdi küzetedi ekensin, sol arqılı otanın satqan wltşıldarmen kezdesip, jiındar ötkizedi ekensinder degen laqap edi. Sol ketkennen äkem Sibirden bir-aq şığıptı. Anam men eki äpkem äkem tümeden şıqqanğa deyin komendaturağa barıp belgilenip twrdı. Men ol kezde bala bolğan soñ, «maloletka» dep qattı teksere qoymadı. Söytsem, äkemdi sol kezdegi ataqtı 58-bap, Otanın satqan «halıq jauı», boyınşa ayıptağan eken. Äkem 9 jıl boyı Sibirdiñ eşbir tiri jandı ayamaytın ızğarı men suığında aş-jalañaş jürip, ağaş kesip qwr sülderin süyretip kelgenin bilemin. Äli künge deyin «ne üşin?» degen swraq kökeyimnen ketken emes.

Äkemniñ sibirge aydalıp ketkeninen keyin 1949 jılı bizdiñ de basımızdı qara jamıldı. Sol jıldıñ naurız ayında qaqağan suıqta qala twrğındarınıñ taylı-twyağın qaldırmastan, bärimizdi poezd basına jinap, suıq, sasıq, taqtaylarmen qorşalğan vagondarğa jas dep, käri dep bölmey-aq qoyşa toğıttı. Ol vagonda qanşa jürgenimizdi bilmeymin, äyteuir wzaq äri köp jürdik. Aştıq, joqşılıq bastaldı. Vagonda tamaq swrap jılağan balalar, ana tösin qanşa sorsa da, tük te şıqpay aştıqtan bwratıla şırıldap jılağan säbiler dausı sau adamnıñ özin eseñgiretip jiberuşi edi. Aştıqqa, suıqqa tözbegen qanşama säbi men käri – jas «azap vagonında» jan täsilim bolğanında közim kördi. Toqtağan jerde äskeri kiingen adamdar «ölgender bar ma?» dep swrauşı edi. Olardı eşkim arulap jerlep jatpaydı, bärine ortaq bir qabir qazıp, tağı da qoyşa toğıtıp, köme salatın. Vagonda azan-qazan bolıp, basına kötere joqtap, ökirip, lağınet aytıp jılağan dauıstar qwlağıñdı twndıradı. Anam bizdi Ombı oblısına jetkenşe bauırına basıp, jwbatıp, qarnımız aşqanda, oynatqan bolıp, nan qiqımın berip aldatuşı edi. Sol künde öziniñ de türi ürpiip,toz-tozı şığıp edi. Ombı oblısınıñ «Rekord» degen kolhozına äkelip, bärimizdi sol jerge şaştı. Üy-küysiz birin-biri panalağan halıqtı kazarmağa ornalastırdı. Tamaq ta, jılı, bütin kiim degen joqtıñ qası. Sol kezde künine bir ret «zateruha» dep ataytın tamaq beredi. Onı ülken katelğa wn men sudı aralastırıp dayındaytın.Sonı işetin edik. Bir küni anam bir üyden basımızğa baspana taptı. Anamızğa kömektesip, tamaq tabu üşin kolhozdıñ şöbin jinaytınbız, qoyın bağatınbız. Latviyada qalğan tuıstarımız bizge posılkamen kiim-keşek jberetin, al biz onı wnğa ayırbastaytın edik. Kiim bütin bolmasa da, tamaq bolsın deytin anam. Sol kolhozdıñ balaların jinap, mektepke bergende mende bardım. Onda 4 sınıptıq pa, 5 sınıptıq pa naqtı bilmeymin, äyteuir hat tanitınday bilim aldım. Jwmısqa erte aralastım. 16 jasımnan pricepşik bolıp jwmıs istedim. Traktorlarğa pricep jalğaysıñ, odan soñ mel'nik te boldım. Jwmıstı jaqsı, jaman dep talğamadıq. Qanday jwmıs bolsa da, arlanbay bilek sıbana istedik. Bir küni jwmısta jürgenimde, janımda birge isteytin ülken kisi boluşı edi, sol mağan jassın ğoy, mwnı qaytesiñ, odan da laborantqa oqıp al dedi. Sodan altı ay oqıp laborant bolıp, azbest öndiretin kar'erge qızmetke ornalasqan edim. 1953 jılı Stalin qaytıs bolıp, quğın-sürginge wşırağandar aqtala bastadı. Meniñ äkem 1957 jılı aqtalıp kelgen soñ, otbasımızben Qazaqstanğa, Qarağandı oblısı kar'er Valınka degen jerge köşip keldik (sol jer estuimşe Karlag bolğan). 1962 jılı Sverdlovsk oblısınan Marçenkov Ivan Aleksandroviç esimdi jigitke twrmısqa şıqtım. Ol-alğaşqı tıñ igeruşilerdiñ biri bolatın. Qızmet babımen biz Arqalıqtıñ Qu audanına ( qazirgi Egindibwlaq ) köşip keldik. Qazaqtıñ qasietti jerinde meniñ twñğışım düniege keldi. Ol jerde köp twrmadıq. Tağı da onıñ qızmetine baylanıstı özimizdiñ Valınkağa qayta köşip keldik. Valınkada eki qızım düniege keldi. YUjnıyğa 1977 jıldıñ 20 säuirinde köşip kelgen edik. Sodan beri osı jerde twramın. Ömirde körgen tauqımetim qanday köp bolsa, odan keyingi qwdayımnıñ bergen quanışı men baqıtı da sonşa köp boldı. Sol üşin täñirime rizamın. Eger de men ömirdiñ ıstıq-suığına küyip, şiramasam, menen qazirgi Antonina şıqpas edi. Al, senderge aytarım – öz tarihtarıñdı wmıtpañdar, qasterlender bügingi beybit ömirdi. Bir-birlerindi sıylandar, wlttarğa bölinbender. Sebebi, bärimizdiñ tartqan azabımız bir, körgenimiz ortaq. Bügingi elimiz de,kök aspanımız da bärimizge ortaq.

Antonina äjeydiñ äñgimesinen keyin meni bir türli küy biledi...Adam – jwmbaq, sol siyaqtı olardıñ ömirleri de jwmbaq, sırğa tolı qazınalı tarih eken. Tarihımız qanday auır, azaptı. Men üşin beyne bir körgen qorqınıştı tüstey. Iä,osı bizder qazir köginde küni külgen zamanımızdı şın bağalap, qadir – qasietin tüsinip jürmiz be?! «Semizdikti qoy ğana köteredi» degendi esten şığarmağanımız abzal siyaqtı. Qoy üstine boztorğay jwmırtqalağan mına zamannıñ, adamdarı, bir-biriñdi kündemender,jamandıq oylamandar,oza şapqandı ayaqtan şalmandar, bir jeñnen qol, bir jağadan bas şığarıñdar! «Adamzattıñ bärin süy bauırım dep» danagöy Abay atam aytqanday, jüregimiz jomart, janımız aq, nietimiz päk halıq bolayıq.

 

III orın

 

KARLAGTA BOLĞAN OQIĞA

Smakova Al'gani

Jetekşisi: Bazılova A.S.

«№ 137 negizgi orta mektep» KMM

Qarağandı qalası, Qazaqstan

 

Ömir qızıq, bir – eki ay bwrın mekteptiñ tabaldırığın alğaş attap, quanışı qoynına sıymay otırğan kişkentay Amannıñ endigi türi jan türşigerlik. Biraq barlığı da mınadan bastalğan edi.

Qazaqtıñ arasında oqu oqıp joğarı bilim alğan adamdar az edi. Oqu bitirgenderdiñ arasında Amannıñ äkesi Jänibek Esmwhamedoviç bar edi. Ol alğaşında şahtada esep şot buhgalteriyasında jwmıs istep, jaqsı jalaqı alğan kisi bolatın. Biraq, qara jwmıskerlerdiñ ahaptı eñbegin körip, dem almay, jalaqı almaytındarın da körgen soñ, öz jartısın, olardıñ arasına bölip te beretin. Keyin ol alaş partiyasınıñ sol kezde qalğan ökilderimen birlesip jwmıs istey bastaydı. Ol şahtada bolıp jatqan barlıq ädiletsizdikti, zorlıq pen zombılıqtı, qağaz betine jazıp, jiberip otıradı. Biraq bwl äreketi de köpke sozılmadı. Şahta bastığı bwl kisini köbinese şahtanı aralap jüretiniñ, är ayda on şaqtı hattı belgisiz bir jaqqa jiberetini bayqaldı. Birde jibergen hatın wstap qalıp mazmwnın oqidı. Ol hattıñ işinde şahtanıñ qazaq jwmıskerleri orıstarğa qarağanda eki ese köp jwmıs isteytini, biraq eki ese az kölemde jalaqı alatını jazıldı. Sol kezde şahtanıñ bastığı joğarı ökildikke hat jazıp, onda «KSRO-ğa» qarsı bir ziyalı qazaq revolyuciya jasamaqşı, bwnı dereu toqtatu kerek, jäne dereu ölim jazasına kesu kerek»-dep jazadı. Biraq joğarı ökildikter onı Karlag eñbekpen tüzeu lagerine, «halıq jauı» - degen ayıppen alıp ketedi. Şahta basşısına jılap zarlap kelgen Jänibek Esmwhamedoviçtiñ äyeli Sabira men balası Amandı da köp oylanbay lagerge «äkesiniñ jolın quatın bala men onı qoldaytın anası»-dep jiberedi. Osılayşa öz eliniñ täuelsizdigin tilegen adam otbasımen birge quğınğa wşırap lagerge tüsedi. Lagerge alğaşında tüsken kezde Jänibek Esmwhamedoviç öz közine özi sengen joq. Onda bolğan adamdardıñ eşbirin bwrın jaqsı ömir sürdi dep ayta almaysıñ. Barlığı da ap-arıq, kiimderi jırtıq, al ayaq kiimi mülde joqtarı da bar. Köbisi kürs-kürs etip jötelip, twnşıqqannan bozaratın. Biraq lagerde bolğandardıñ bäri qazaq emes, arasında orıstar, polyak pen ukraindar, evrey men koreyler de tolıp jattı. Jänibek Esmwhamedoviçti eñ birinşi tergeu bölmesine apardı. Onda olar «Seniñ sıbaylastarıñ bar ma? Sen kimge hat jiberdiñ? Sen KSRO-ğa qarsı şıqpaqşı boldıñ ba? Sen köterilis wyımdastırmaqşı boldıñ ba? Jäne de eñ soñğı swrağı sen öz kinäñdi moyındaysın ba?» dep swrap, barlıq swrağına «joq» degen jauap aldı. Bwl jauap olardı qanağattandırmağandıqtan olar Jänibekti qinap, qalağan jauabın küşpen şığarmaqşı boladı.

Bwl kezde balası men süygen jarınıñ jağdayın ol bilmegen. Sabira men Aman bwl kezde Karlagtıñ basqa lagerinde boldı. Biraq bwl lagerdiñ de jağdayı mäz bolğan joq. Suıq äri qarañğı jerde balalar men äyelder jalma-jwlma otırğan edi. Sabira bir aydan keyin sonday bolamın dep oylamağan edi. Tünde tağı eki äyel men üş bala bar suıq bölmede tünedi. Al tañ atpay lagerde barlıq kisilerdi dalağa şığarıp jwmısqa salıp qoyadı. Sabira kirpiş tasıp, özine belgisiz bir jerde üy salıp jattı. Al balası su tasıp jürdi. Bir jarım ay ötken soñ, jwmıs istep jürgen kezinde ol balasınıñ ayğayın estip kirpişti laqtıra sala dauıs şıqqan jaqqa qaray jügiredi. Ol lager' bastığı balalardı küşpen bir jaqqa alıp ketip bara jatqanın köredi. Jügirip kelip balasına jarmasıp äketip bara jatqan kisilerge «qayda äketip bara jatırsıñdar? nege? ne üşin?» dep swraqtar jaudıra beredi. Lager' baqılauşısı «jetige tolğan balalardı balalar üyine alıp ketedi » dep qısqa jauap berip Aman men tağı segiz balanı alıp ketpekşi boladı, biraq olardıñ jolına anaları twrıp jol bermeydi. Olardı wrsa da, jol bermey, töbelesip balaların bermeydi. Sosın olar jwmısqa kerek bolar dep köndirip qaldıradı. Biraq bwl jayttan keyin balalarğa müldem tamaq bermey, olarğa tamaq bergenderdi jazalap, sausaqtarın balğamen wrıp qinağan. Köp wzamay birinen soñ biri balalar qattı auırıp, qarnı aşqannan öle bastaydı. Bwl jayt Sabiranıñ wlı Amanğa da jetti. Aman qarnı aş, äreñ dauısı şığıp küzetşiden nan swradı, biraq ol külip «odanda ajalındı küt» deydi. Sabiranıñ özi de öte älsiz edi, öytkeni olarğa berilgen tamaq ol qatıp qalğan tüyir nan men bir kese botqa bolatın, al sudı künine eki ret bir kese ğana qıp beretin. Onıñ özin täube etken kisiler, Sabiranıñ tamaq işip otırğan küyin körgenmen, Sabira negizi tamaqtı tığıp tünde balasına beretin. Sondıqtan da eñ köp şıdap ömir sürip kelgen bala Aman boldı. Tünde küzetşi twtqındardıñ bölmesin qarap şığıp jürgen kezde Sabiranıñ Amanğa tamaq berip jatqanıñ körip, onı wstap alıp, qinau bölmesine aparıp qolın balğamen tüni boyı wradı. Sabira közin aşıp qarasa qasında Aman jatır. Sabira ornınan ären twrıp,qolın qozğalta almay, Amandı oyatpaqşı boldı. Biraq Sabira qalay tırıssa da közin aşpaydı. Sol kezde bir äyel kelip «keşe ol tüni boyı jılap seni şaqırdı. Seniñ qinalğanındı qalağan joq, biraq bir kezde älsizdenip jerge qwlap esinen tanıp qaldı.» Sol kezde Sabiranıñ jüregi toqtap qalğanday boldı. Jalğız wlı, Jänibekten qalğan jalğız esteligi, lager'degi ömiriniñ tiregi bir mezette joq boldı. Endi joq. Bwğan senbegen Sabira qolınıñ auırıp, qansırap jatqanına qaramastan balasın jerden köterip, oyatpaqşı bolıp:«joq balam, men bilemin, sen tirisin, sen meni bwl jerde jalğız tastap kete almaysıñ! Oyan, oyana qoyşı balam» dep jılaydı. Qasındağı äyel onı jwbatıp, bir kezde Sabiranı özine qaratıp «Sabira ol endi joq, ol oyanbaydı, tırıspay-aq qoy» deydi. Sol kezde Sabira qatıp qalğanday bolıp esinen tanıp qwlap qaladı. Sabira esin jisa balası qasında joq, onı lagerden on şaqırım jerde jerlep tastaptı. Sabira eki apta boyı ün qatqan joq, tamaq işpey tığıp jürdi, bireu odan «nege tamaq işpeysiñ» dep swrağan kezde ol «meniñ balamnıñ qarnı aşadı, sol üşin» dep arı qaray jwmısın istey beredi. Bir küni Sabira jwmısqa şıqpay qaladı, ol türi bozarğan küyinde bölmede jerde jatıp balasınıñ keudeşesinen qalğan bir şüberekti qwşaqtap alıp:«balapanım, qorıqpa, köp wzamay äkeñ kelip bizdi alıp ketedi» dep jatır eken. Onı esinen aljasqan dep eşkim tiispeydi. Tünde Sabira tüs köredi tüsinde Aman kelip «anaşım jür, jüre ğoy endi seni eşkim renjitpeydi» dep qolınan wstap jetelep alıp ketti. Tañ erteñ Sabira dünieden ötkeni belgili bolıp, onı aparıp balasınıñ qasına jerleydi. Sol kezde bir kisi bılay dep aytadı: «Karlagtıñ azabı anasınıñ jüregin auırtqan joq. Al balasınıñ ölimi onı jansız etti»

 

«KARLAG TAĞDIRLAR AZABI» (ŞIĞARMA - INTERV'YU)

Ämirjanova Gülstan

Jetekşisi: Kadirberlina A.A.

«Üştöbe orta mektebi» KMM

Bwqar Jırau audanı, Qarağandı oblısı, Qazaqstan.

 

Karlag... Karlag – Qarağandı eñbekpen tüzeu lageri GULAG – tıñ filialı. Karlag Qazaqstannıñ birşama jerin alıp jatqan özinşe bir derbes mekeme boldı. Naqtıraq toqtalatın bolsam, Karlag territoriyası soltüstikten oñtüstikke deyingi 300 kilometr, şığıstan batısqa deyin 200 kilometr jerdi alıp jattı. Oğan qosa osı territoriyadan sırtqarı lager'den 350 kilometr jerde Aqmola jäne 650 kilometr jerde Balqaş bölimşeleri qwrıldı.

Osı Karlagta ötken qanşama qatigezdikter men ozbırlıqtıñ barlığın basınan keşirgen, qorlıq – zombılıqtı körgen azamattar büginde aq saqaldı, otbasınıñ berik bäyteregindey bolıp otırğan jayı bar. Biraq...Biraq olardıñ jüzindegi köp qırlı, tereñ qatparhlı äjimderi men jüregindegi mwzdı iz qaldırğan sol bir oqiğa, köñilindegi qaharlı ötken künniñ beyneleri – körgen qiınşılığı men qorlığınıñ izi sekildi. Sol arıstanday aqırğan, mwzday qaqırağan suıq künderdi eske alu olarğa qiın äri auır tiedi. Qazirgi jastar men keyingi bolaşaq kitaptan oqıp, zwlmat jıldardı basınan ötkergen ata – äjelerinen swrap biledi. Aqparat közderinen oqıp, keregin jattap, kökiregine tüyedi. Karlag azabınan aman qalğanı sausaqpen sanarlıq, alayda osı künge jetkenderiniñ özi türmede jabısqan aurulardan ayığa almay o dünielik bolıp jatır. Şındıqtı biler adam az.

Karlagtıñ qwpiya, şın mälimet jazılğan qwjattarı jasırılıp, birtindep joyıluda. Oğan dälel retinde 1961 jılı arhivte saqtalğan qwjattardıñ bir böligi Dolinkadağı Karlagtıñ bwrınğı basqarması üyiniñ janında aşıqtan aşıq örtelip jiberilgeniñ aytuğa boladı. Onı közimen körip twrğan kisiler jurnalist Feliks Rustavinge janıp jatqan qağazdar arasınan mäñgilik saqtalınuğa tiisti sarı papkalardı körgenderin aytqan. Sondıqtan ağa – apalarımız ben ata–äjelerimizden swrap bilip, basqa aqparattarmen salıstırıp, aqiqat tereñine jetu bizderdiñ, jas jetkinşekter men jastardıñ, mindetimiz.

Men Nwrğayşa Japğıpparqızı degen birazdı körgen kisimen swhbattastım. Ol kisiniñ aytuınşa, sol kezeñderde bir auıldıñ özinen kem degende üş – tört adam twtqınğa alınğan eken. Nwrğayşa apanıñ swhbatınan üzindi keltire ketsem: «Qarağandı oblısı Qarqaralı audanı Besoba sovhozınıñ Qızıltu bölimşesinde 1941-1942 jıldarı Wlı Otan soğıs kezinde bizdiñ auıldan dükenşi Omarbay degen kisi (ekinşi kisiniñ atın wmıtıñqırap qalıptı) nemisterdiñ qolına tüsip, twtqındaldı. Ol kisiler sonda jwmıs istep, nemisterdiñ otımen kirip, malın bağıp, külimen şığıp, 25 jılğa sottaldı. Wlı Otan soğısı ayaqtalğannan keyin ol kisiler ayaqtalıp, bosap şığadı. Sonan keyin beybit ömirde balalı – şağalı bolıp, nemere süyip ömir süredi. Söyte twra ol kisiler Karlag türmesindegi zardaptıñ qırsığınan densaulıqtarı tömendep, ekeui de marqwm boladı» - dep auır kürsinip, sözin ayaqtadı.

Karlag ata – äjelerimizge auır kürsinerliktey qwlaqtarında jañğırğan, köñilderinde keppegen siyanıñ qaralı ayqasqan jazuınday jazılğan sol bir zwlmat kezeñderdi eske tüsirdi. Osı Karlag äserinen qanşama azamattardıñ wrpağımdı jalğastırar degen keleşegin, arman–maqsattarınıñ kül parşasın şığardı. Äsirese qazaqtıñ bas köterer asıl azamattarın eñ auır jwmısqa salıp, azaptap öltirudi közdedi. Biraq sol asıldarı soñğı demi men qasıq qanı qalğanşa qarsı twrıp, eline degen adaldığı men şınayı mahabbat sezimderin joğaltqan joq. Bir küni ädildik pen beybitşiliktiñ, adamgerşilik pen aqiqattıñ jañğırarın, qazaqtıñ qarañğılığına eñ bolmağanda jarıq säule şaşarın bildi.

Tarih betterin paraqtasaq, Karlag 1931 jılı aşılğan. Karlag tarihtağı basqa alasapıran kezeñdermen twspa – tws kelip twr.Atap aytatın bolsaq, Stalindik däuirmen jäne swrapıl Wlı Otan soğısı kezinde de Karlag öz ülesin qosudanşet qalmağan. Karlagtıñ negizgi mindnti Reseyge qarsı köterilgenderdi, kulaktar men baylardı joyu edi. Sol arqılı «tüzetu» bolatın. «Eñbekpen tüzetu» degenniñ ar jağında ülken de tereñ jan türşigerliktey oy jatır. Osı jayında Ämirjan atam qandı da zarlı sır şertti: «Balam, sol kezderdi eske alu bizder üşin öte auır.Ol kezde qazaq ne körmedi deseñşi?!Sol Karlag degendi estigende jüregimiz şımır etedi.Karlagta bolğan adamdardı aytqandarına köndiru üşin, şındıqtı jariya etpes üşin, qanşama azaptı jağdaylarğa salğan. Tipti tırnaq arasına ine tığıp, janşıp, şıbın janın közine körsetken.Mwndaydan Allam saqtasın!Biraq sol kezdegi qatıgezdiktiñ osınday jağdayğa deyin jetkeniñ aytsañşı. Qanşama adamdı aştan qırdı, birşamasın türmege alıp ketti. Bala-şağasın ,twqım – twyağımen joyıp jiberuge tırıstı jäne de osı oyların jüzege asırdı. Köbisiniñ atı atalmay , aqtaludı körmey bebitşilik pen bostandıqtıñ säulesinde körmey armanda ketti. Sol şındıqtı tüsinuge tırısqandarına osınday qwrmetterine rahmet balam». Ärine, jazıqsız jazalanıp,öz auılınan wzap şıqpağandar «japoniya tınşısı», erekşe oyıp orın alatın, oq boyı ozıq twrğan sañlaqtar «kontrrevolyuciyalıq qastandıq jasauşı» , ötirik ayıptaulardıñ qwrbanı bolğan. Tek osılay qazaq azamattarın ğana emes, sonımen qatar qazaq azamatşaların, tipti jazıqsız beykünä säbilerdi de oqqa wşırıp,qırşınınan qiıp, ayausız jwmısqa salğan. Azaptı eñbekpen qosa, adam auzı barmaytın azaptaudıñ 30 – dan asa türi bar eken. Este qalmağan, eşkimge beymälim tağı da qanday azaptau türleri bolğanıñ eşkim bilmeydi. Sol azaptaulardıñ bir – ekeuiniñ atauların estisek, jüregimiz auzımızğa tığılıp, közimizge jas üyiriledi. Al sondağı kişkene balalar men äyelder, er adamdar qalay şıdap jürgenderin elestetu tügil oylaudıñ özi qorqınıştı. Bwl türmelerde tek qazaqtar ğana emes, basqa wlt ökilderi de köptep kezdesedi. Mısalı, 1939 jıldıñ 1 kañtarında GULAG – tağı 1 317 195 twtqınnıñ 830 491 orıs, 181 905 ukrain, 44 785 belorus', 2 495 tatar, 16 860 polyak, 24 499 özbek, 19 758 evrey, 18 572 nemis, 17 123 qazaq, 11 723 gruzin, t. b wlt ökilderi bolğan.

Meniñ qolıma «Abız» gazeti tüsti. Azaptı künderdi basınan keşken Abdolla Abdırahmanov degen azamattıñ Mağjan Jwmabaev turalı esteligine közim tüsti. Abdolla ağamız esteliginde türmede Mağjanmen altı ay birge bolğanıñ, sol türmede otırğanda bir qazaqtı körse tildessek dep elegizetiniñ qazaq körse ottay basılıp, äñgimelesuge tırısatındardıñ bayandağan eken. Äkesin 1938 jılı «Halıq jauı» dep türmege toğıtqan. 1941 jılı äkesiniñ qaytıs bolğanı turalı suıq habarın esteydi. 1948 jıldıñ mausım ayında özin NKVD jendetteriniñ qandı şeñgeline ilikkenin, auıldan qarğa adım şıqpağan mağan «japoniya tınşısı» dep bir – aq sätte jala jauıp, «tınşı» etip şığarğanıñ aytıp, sözin äri jalğadı: «Sen halıq jauınıñ balasısıñ, Japoniyanıñ agentisiñ, Irannıñ desantısıñ» degen ayıp taqtı. Şındıqtı aytıp şırıldağanına eşkim pısqırıp ta qaramadı.Eşkimdi sendire de, eşkimge tüsindire da almaysıñ. Nebir zaman ötti ğoy...Tergeuge alıp azaptap, aqırı qwjattarğa qol qoydırıp aldı, wrıp – soğıp, azaptap, şarşağannan talğısıp ketsen üstine mwzday su qwyadı. Osınday künderdi de bastan keşirdik...» - dep qısqaşa azaptı künderinen estelik aytqanı bar edi.1953 jılı Stalin qaytıs bolğan soñ aydaudan bosap, eline oralğan Abdolla ata 80-şi jıldardıñ basına deyin Embi kenişinde eñbek etti. Büginde bala – şağası men nemere, şöbereleriniñ ortasına alıp, keregesi mıqtı bäyterektey bolıp otırğan abız qariya.

Joğarıda aytılğan jayttardı oy eleginen ötkize kele kökeyime oralğan jır joldarımen ayaqtaymın:

Gulag qazaqtı birtindep enip jaraladı,

Asıldarın jalğınnıñ jalauımen qaraladı.

Sol arqılı qazaqtı işinen qansıratıp,

«Qazaqtı tübimen joyu» oyı mazaladı.

Bwl «Gulag», «Karlag» ezgisi –

Qazaqtıñ qiın - qıstau kezeñi.

Ümit üzbey arman etken kün kelerin

Ädildik jeñip, aqiqat betin aşarın,

Bilgen edi qayran qazağım.

Sondıqtan da qazaqtıñ keleşegin

Qazirgi wrpaq damıtıp jetildirer.

Karlag tarihınıñ sol kezeñin

Wrpaqtarı şındıqtıñ betin keltirer.

0 pikir