Düysenbi, 10 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 98701. Jazılğandar — 72273. Qaytıs bolğandar — 1058
Alaşorda 10672 0 pikir 27 Mausım, 2015 sağat 05:10

Mekemtas MIRZAHMETWLI. ABAYTANU – HHİ ĞASIR KÖGİNDE

Qazaq eli oyşıl hakim Abaydıñ ädebi mwrasın tanıp biluine 125 jıl tolıp otır /1889-2014/.  Az uaqıt emes, ğasırdan astam merzimdi  qamtidı eken.  Osı aralıqta abaytanu tarihınıñ üş kezeñin bastan ötkizippiz. Äueli abaytanu tarihınıñ «Mwhtar Äuezovke deyingi  zerttelu tarihında /1889-1834/»  Abaydı tanıtudağı Alaş arıstarı halıqtıq tanım twrğısınan maqala  zertteuleri arqılı nasihattau äreketteri  dwrıs jolğa tüsip edi. Biraq keñestik bilik twsında 1923 jılı Säbit Mwqanovtıñ  «Şeşender, qara taqtağa jazılıp qalmañdar» degen atı şulı maqalasınan bastalğan twrpayı sociologiyalıq, komporatavistik, formalistik tanımdağı ideyalıq sayasi şabuıldar qaraborandatıp uşığıp twrdı. Bwlar, tipti, wlı aqın mwrasın teristep, ädebi mwra retinde  manswqtauğa deyin bardı. Mısalı «Ädebiet maydanı» jurnalınıñ 1934 jılğı twtas bir sanı tügeldey Abay turalı zertteulerge arnaldı. Maqalası jariyalanğan avtorlardıñ basım köpşiligi Abay mwrasın twrpayı sociologiyalıq, komparatavistik, formalistik twrğıdan teris tanıtıp, Abaydıñ ädebi  mwrasına taptıq, sayasi-äleumettik tegine qaray bağalanıp jattı.  Bwlardan bağıt-bağdarı men män-mağınası mülde aulaq M.Äuezovtiñ «Abay aqındığınıñ aynalası» men professor Q. Jwbanovtıñ «Abay –  qazaq ädebietiniñ klassigi»  degen  zertteu maqalası abaytanudıñ sol twstağı bolaşağına ğılımi jaña bağıt bağdarına tıñnan jol salğan kösem oylı tanımdar bolatın.

1933-1934  jıldan 1961 jıl aralığında qanatı keñ jayılğan «Abaytanu tarihınıñ Mwhtar Äuezov kezeñi» düniege keldi. M. Äuezovtiñ Abay  mwrası turalı izdenu, zertteu, aqın mwrasın älem jwrtşılığına tanıstıru jolında atqarğan qızmetiniñ qol jetpes eki şıñı boldı. Birinşi şıñı, körkem söz öneri arqılı, äsirese, «Abay jolı» epopeyasın älem halqı jarısa oqıp, HH ğasırdıñ wlı tuındısı dep bağalanıp jattı. Ekinşi şıñı, abaytanu jolındağı  ğılımi-zertteu eñbegi «Abay Qwnanbaev» dep atalatın ğılımi monografiyasında aqın tuındısı tereñ taldanıp jüyelendi. Osı kezde abaytanu salasında twñğış ret kandidattıq, doktorlıq dissertaciyalar qorğalıp, monografiyalıq eñbekter basılım körip jattı. M.Äuezov abaytanudı biik deñgeyge köterip ketti. Abaydıñ jüz jıldıq mereytoyında aqın mwrası jan-jaqtı  zerttelip, baspasözde keñ twrğıdan nasihattalıp jattı.

1961 jılı ataqtı jazuşı ömirden ötken soñ, «abaytanudıñ M. Äuezovten keyingi däuiri» bastalıp ta ketti. Birşama  üzilisten soñ jaña buın,  jas talapkerlerdiñ ğılımi-zertteu eñbekteri basılım köre bastadı. Osı jaña buın, jas tolqın jastar ökili ğılımi twrğıdan izdenip, jaña tanım, tıñ közqaras twrğısınan kelip, Abay  mwrasınıñ şığıstıq ruhani  qazına közderine qarım qatınası jaylı kürdeli mäseleler köterilip jattı. M. Äuezov tanımın bastapqı tabiği qalpına keltiruge qızu atsalısıp, onı ğılımi oyda qalıptastırdı da /M.Mırzahmetov. «Mwhtar Äuezov jäne abaytanu problemaları. Almatı, 1982»/.  Mwndağı bir eskerer jağday kosmopolitizm  turalı qaulı qatañ baqılauda twrğan kezde, sol sayasi qısımnan seskenbey – aq   «Abaydıñ şığısı M.Äuezov zertteuinde» degen tört taraudan twratın eñbektiñ eñ ülken tarauı  1982 jılı  jariyalanıp ketken edi. Twñğış ret bwl sala ğılımi twrğıdan öz şeşimin tauıp, 1989 jılı doktorlıq disertaciya qorğalğannan keyin Abay mwrasınıñ şığısına oray kandidattıq dissertaciyalar da qorğala bastadı. Mısalı Jabal Şoyınbettiñ «Abay qarasöziniñ janrlıq, stil'dik erekşelikteri», Maqsat  Äliphannıñ  Abay men Jüsip Balasağunidiñ «Qwtadğu biligine»  baylanıstı «Qwttıñ kilti-kisilik», Saydalı Orazalievtiñ «Abay men Dauani», Noyabr' Kenjeğaraevtiñ «Abaydıñ aytuşı men tıñdauşı turalı tanımı»,  Totı Köşenovanıñ «Abay öleñderi qwrılısındağı erekşelik», Rahat Salamatovanıñ «Abaytanudıñ Mwhtar  Äuezovten keyingi kezeñi», Talğat Erbay «Abay jäne Şortanbay, Dulat penen Bwqar jırau», Ayjan Kartaeva «Abay men M. Äuezov älemindegi ruhani sabaqtastıq», Qalipa Ätenova «Qazaq otbası tärbiesiniñ damu tarihı», (Almatı, «Qazaq universiteti» baspası,  2007)  Imanğazı  Nwrahmetwlı   «Wlıstıq ädebietten wlttıq ädebietke deyin» /Almatı, 2005/ degen gılımi monografiyaları jariyalanıp, Abaydıñ şığısına baylanıstı kürdeli mäseleler kötere otırıp  är qaysısı öz ülesterin qosıp jattı. Al Maqsat Äliphan öziniñ doktorlıq dissertaciyalıq eñbeginde adamgerşilik ideyasınıñ köne  grek örkenietti zamanınan büginge deyingi damu jolı turalı «Qazaq ädebietindegi adamgerşilik ilimi» degen kölemdi   ğılımi monografiyasın 2013  jılı jariyaladı. Osı joldar avtorınıñ 2014 jılı basılım körgen «Abaytanudıñ» asa kölemdi  qos tomdığı/125 baspa tabaq/ men «Öner» baspasınan  jarıq körgen «Abay lwğatı»,  2013 jılı jariyalanğan «Qazaq ädebietindegi sopılıq tanım», 2015 jılı «Medet» baspasında jarıq körgen «Abaytanu tarihı» men «Abaydı oqı tañırqa» oqulıqtarı basılım kördi. Bwlardıñ bäri de Abay mwrasınıñ şığısı turalı  jazılğan jaña tanım, sonı bağıttağı biregey tuındılar.                                                            

Soñğı jıldarğa deyin Abaydıñ ädebi mwrasın tanıp bilu, onı nasihattau jwmısınıñ bäri de materialistik, ateistik dünietanım negizinde zerttelip nasihattalıp kelgenin eşkim de  teristey almas. Öytkeni şındıq osılay bolıp twr. Abay dünietanımın marksistik-materialistik, jauınger ateistik tanım twrğısınan tanıtudıñ basında qazaq filosoftarınıñ ayğayşı bolıp twrğanı da ras. Abay turalı körkemöner janrında jazılğan şığarmalardıñ bäri de socialistik realizm talabı şeñberinen şığandap kete almağanı, öytkeni oğan taptıq dünietanım  qalqan etip qoyılğanı belgili.

Qazaq ädebietiniñ wlı klassigi Abay dünietanımın qazaq filosoftarı materialist, ateist degen baylamdı wstanıp  keldi.

Abaydı tanıp biludegi bastı kedergi onıñ dünietanımınıñ barlıq salaların, yağni, filosofiyalıq, etikalıq, estetikalıq, sayasi-äleumettik salaların anıqtauğa kelip tireledi. Osı salalardıñ bärin de qazirgi filosoftar materialistik model' twrğısınan qarastırıp keledi. Osı äreket, äsirese, Abaydıñ 150 jıldıq merekesinde Qazaqstan filosrftarınıñ wjımdıq eñbegi «Abay dünietanımı men filosofiyası» dep atalatın arnayı ğılımi zertteulerinde öz körinisin taptı. Biraq fiosoftarlıñ bäri de Abaydıñ jetinşi  qarasözindegi «Dünieniñ köringen häm körinbegen  sırın tügeldep, eñ bolmasa denelep bilmese, adamdıqtıñ ornı bolmaydı.  Onı bilmegen soñ, ol jan adam janı bolmay, hayuan janı boladı. Äzelde qwday tağala hayuannıñ janınan adamnıñ janın iri jaratqan, sol äserin körsetip jaratqan/Abay. 2-tom, Almatı, 1995, 165-bet/, degen danalıq sözine nazar salmay keledi. Abay dünietanamın tanıp bilude Abay aytqan bwl oy pikirdiñ män mağnası, bolmısı, tipti, bölekşe örkeştenip daralanıp twr. Abay  bwl pikirin HİH ğasırdıñ soñında aytuımen de  erekşelenip twr emes pe?

Abay «dünieniñ köringen sırı» dep bizdi qorşağan materialdıq älemdi aytsa, «dünieniñ körnbegen sırı» dep bizdiñ qwpiya sırğa tolı ruhani älemimizdi meñzep otır. Bwl ispettes tereñ pikirdi YAsauidiñ «Devoni hikmetinen de» wşıratamız:

İlim ekeu-dür: tän men janğa basşı turar,

Jan ğalımı hazretine jaqın turar.

Tän ğalımı zalımdarğa  wqsar ermiş /YAsaui «Devoni hikmet», Türkistan, 1993, 74-bet»/ dep oy tolğauında «dünieniñ körinbegen sırı» men jan ğalımı aynalısadı dep kesip aytatını bar. Jan ğalımı körinbeytin ruhani älem sırımen aynalıssa, tän ğalımı «dünieniñ köringen sırımen»  bir jaqtı aynalısıp, näpsilik jolğa wrınıp, dünieqor, dünieqoñız bolıp qalatınına nazar audaratının aşıq añğartadı.

Abay aytqan dünieniñ köringen sırın aşumen aynalısatındar tän ğalımı/tehnokrat ğalımdar/ bolıp şığa keledi de, dünieniñ körinbeytin sırın  aşuğa wmtılğandar jan ğalımı bolıp şığadı. Sonıñ biri hakim Abaydıñ özi bolğandıqtan, Abay jan ğalımınıñ eñ körnekti ökili  bolıp şığadı emes pe?  Öytkeni Abay 1898 jılı jazılğan 38 qarasözinde jantanu ilimi  oy tanımdarı bizdiñ zamanımızdağı kvanttı fizikterden bir ğasırdan astam uaqıt bwrın «dünieniñ körinbegen sırına» ayrıqşa män berui arqılı jantanu ilimimen aynalısıp, pälsapalıq lirikaların jazuı oyşıl  aqınnıñ kemeñgerlik twlğasın körsetedi.

1501-1510 jıldar arasında Firdousidiñ «Şahnama» dastanın qıpşaq tiline tolıq audarğan mamlyuk qıpşaq aqını Şärip Ämedi:

Haqtı tanu jolın izdegender,

Bwl älemde barşa añ tañ qalğandar,

dep  asa joğarı bağalap oy tolğauı kezdeysoq bolmasa kerek -ti.

Abay  «dünieniñ köringen sırı» men «dünieniñ körinbegen sırın»  birlikte qatar alıp tanıp biludi meñzeydi.

Abay aytqan bwl danalıq oylardıñ dünieni tanıp bilude män-mağınası asa tereñ pälsapalıq oy tanımdar «dünieniñ köringen häm körinbegen sırın» evropalıqtar HÜİ ğasırda-aq tanıp bilgen. Biraq olar dünieniñ köringen sırın aşıp tanuğa, zattıq igilikti molaytuğa, bayuğa şeşuşi män berui  sebepti, materialistik, ateistik dünietanımğa birjolata bağıt aldı. Ispan ğalımı Rena Dekart bolmıs pen  sananı bölip qarauğa erekşe män bere qarağandıqtan «Arnayı qwrılğılarmen ölşeuge bolatın närselerdi ğana zertteyik,  ğılım dep osını ğana aytayıq. Al, sana degen közge körinbeydi, pribormen ölşenbeydi. Bar ekenin bilemiz. Biraq közge körinbeytin närseni zerttep qaytemiz», – dep, adamzattıñ ruhani älemin tanıp biluden teris aynaldı. Mwnıñ nätijesi bügingi evropa halıqtarınıñ minez-qwlqı jağınan bwzılıp, moral'dıq qasiretke alıp keldi äri olar ğılımdı imansızdıq jolğa tüsirdi.

Abay dünieniñ köringen jäne körinbegen sırın üylestire tanıp biludi maqsat twttı. Abaydan bastap tüp ieni tanıp bilu jolında pälsapalıq lirika janrında jantanu ilimin meñgeruge, yağni dünieniñ körinbegen sırın aşıp, tanıp biluge wmtıldı. Abay bastağan bwl dästürdi oyşıl aqınnıñ şäkirtteri Şäkärim, Mağjan üdere damıtıp tereñdete tüsti. Osı arqılı qazaq poeziyasında pälsapalıq lirikanı älemdik deñgeyge köterip, köş bastadı.

Biraq bwl tanımdı keñestik bilik twnşıqtırıp tastadı.

Endi HHİ ğasır basında kvanttı fizikter tanımınan keyin dünie bastauında SANA twr degen mülde jaña tanımğa keldik. Bwrınğı materialistik, ateistik dünietanımımız tübirinen qoparıla özgerdi. Bwl jaña tanımdı  kvanttıq fizikterdiñ atası, nemis  ğalımı, Nobel' sıylığınıñ laureatı Maks  Planktiñ «Ğalamdı joğarı sana bileydi. Külli älem onıñ közge ilikpes quatımen özara baylanısıp twr» degen şeşuşi baylamğa keldi. Bizdiñ «materiya mäñgilik, ol özgermeydi» degen tanımımız jalğan tanım bolıp şıqtı. Materiya  – sananıñ tuındısı degen jaña tanımğa birjola bet bwrdıq.

Sana twr degen mülde  jaña  dünietanımğa keldik. Bwl  qwbılıs älem halqınıñ oy sanasındağı şeşuşi töñkeris bolıp, ideyalıq bağıt-bağdarımız birtindep özgere bastadı. Bizder, küdiktengiş ğalımdar, bwl jaña tanımnıñ tez öris almay, tım bayau qozğalısın şıdamsızdana äri küdiktene qaraudamız?!

Osı salanıñ oñalmay  şabandap twruı köpşilik köñilin alañdatuda. Öytkeni, bwl salanı wlttıq ruhınıñ  barı-joğı belgisiz qoybastıqtar basqaruda. Bwl jerge Jürgenov siyaqtı wlttıq ruhı basım arıstan bastıqtar qara körsetpey twrğanı ökinişti-aq!

Endi jaña dünietanım twrğısınan oylap  qarağanda, Abaydıñ ädebi mwrası men aqın dünietanımın tanıp bilu jolında jürgiziletin bügingi ğılımi zertteu jwmıstarımız qanday bağıt bağdarda bolatındığın ayqındauğa asa basım türde män beretin uaqıt keldi. Abaytanu salasında 125 jıldıq merzimde jazılğan ötkendegi ğılımi tvorçestvolıq zertteulerge de osı jaña dünietanım twrğısınan qarap, jetistikterimiz ben kemşilikterimizge de sın közimen qarap, bağalaytın  bolamız. Bwl degenimiz orasan zor qiın jwmıs bolsa da, qolğa alatın tikeley parızımızğa aynalıp twr.

Al, Abay ädebi  mwrası men dünietanımın osı jaña dünietanım twrğısınan salıstırıp ğılımi zertteu  jwmısına Astana qalasınan bükil älemdik  ğılımi zertteu institutınıñ deñgeyinde twra alatın Abaytanu, Jambıltanu ğılımi zertteu institutı öziniñ bolaşaq zertteu bağıt, bağdarın endi dünie bastauında SANA twr degen jaña dünietanım twrğısınan jürgizudi öziniñ ğılımi josparına negiz etip aluı- uaqıt talabı.

Ğılım, Bilim ministrligi bizdiñ wlttıq bolmısımızdan  ne ölmeytin, ne  öşpeytin reformalar endirip, batısqa eliktey bergenşe, endi küşti jaña dünietanımdı tez meñgerip, salbökselik qalıptan arılıp, silkine jwmısqa kirisetin uaqıt jetkenin wğınıp jol bastasa, käneki!?

Abaytanu salasında  ğılımi zertteu  isimen aynalısatın Mwhtar Äuezov atındağı ädebiet jäne öner institutındağı Abaytanu bölimi, Abay atındağı wlttıq pedagogikalıq universitetinde aşılğan Abaytanu ğılımi zertteu ortalığı, äl Farabi atındağı wlttıq universitetindegi Abaytanu ğılımi zertteu institutı jäne M. Äuezov atındağı Oñtüstik  Qazaqstan universitetindegi jañadan aşılğan Nemat Kelimbetov atındağı Gumanitarlıq ğılımi zertteu institutındağı abaytanu tobı t.b. zertteu ortalıqtarı barşılıq.  Biraq bwlar bir birimen baylanısı joq,  ne istep jatqanı beymağlwm bıtırañqı küyde kele  jatır.  Bıtırağan sayın küş bölinedi. Bağıt, bağdar beruge bireui de wmtılmaydı...

Endi Astanadan aşılatın abaytanu ğılımi zertteu institutı osı kemşilikti bir ıñğayğa keltirer. Bwl ükili ümit jüzege asuı üşin respublikadağı abaytanuşı ğalımdardıñ basın qosıp, ğılımi teoriyalıq seminar wyımdastırıp, pikirler ağısın ayqındap, jaña ğılımi tanımğa negizdelgen ortaq bağıt bağdarımızdı naqtılı türde ayqındap, bekitip aluımız asa qajet bolıp twr. Osı twrğıdan kelip abaytanudıñ bolaşaqta alğa qoyılar mindetteri turalı öz pikirimizdi orağa saludıñ  jäne basqalar tarapınan qosımşa toltırular bolar degen ümittemiz.

 

***

Endigi maqsat  zerttelip jazılğan köptegen  ğılımi eñbekterdiñ ideyalıq ıqpalınan oqırman sanasın arıltu üşin jaña dünietanım twrğısınan aqın mwrasın jañaşa bağıttağı nasihattı küşeytu uaqıt talabına aynalğanın bilu qajettiligi tuındap otır.

 

***

Abay dünietanımı endigi tuındaytın ğılımi zertteu jwmıstarında ob'ektivti şındıq twrğısınan aşıluı-bastı şartqa aynalmaq. Oyşıl aqın dünieniñ  körinbegen sırın tanıp biluge wmtılu arqılı  jol salğan jantanu ilimi men tolıq adam iliminiñ qwpiyasın aşıp, ne sebepti adamzattıñ ruhani älemindegi tılsım sırdı tanıp biluge wmtılu  sebebin bile almaymız. Abaydıñ pälsapalıq lirikasında orın alğan bastı mäsele – tüp ieni tanıp bilu. Abay oy tanımındağı söz bolatın pälsapalıq oy pikirlerdiñ bäri de osı mäsele töñiregine  jinaqtalğan.   Sonıñ bir tarmağı jan men tän  turalı:

Aqıl men jan  men özim, tän – meniki,

«Meni» men «menikiniñ»  mağnası  – eki.

Men ölmekke tağdır  joq äuel bastan,

«Meniki» ölse ölsin, oğan beki,

dep, öleñ sözdiñ örnegimen sırtqa şığarğan oy qazınasın bir şumaqqa sidırğan aqınnıñ pälsapalıq oy tolğanıstarınıñ sırı men män mağınası büginge deyin tolıq jan jaqtı şeşimin tappay keledi. Bwl bir şumaq öleñniñ män-mağınasın qarapayım tıñdauşı men oqırmannıñ özi de birden tüsinip ketui öte qiın. Osı qiındıqtı jete  wğınğan qıtay qazağınan şıqqan iri aqın Aqıt Ülimjiwlı 1930 jılı Abay kitabımen twñğış ret tanısqan soñ, oyşıl aqın Abaydıñ mağnası tereñ oy pikirin tıñdauşısına jeñildetip beruge kiriskende «Abay öleñderiniñ üzindisin basına alıp,  kürdeli lebizderin şeştim. Bwl nwsqağa sonan «Ğaqıliyalıq ündeuler» dep at qoydım» dep eskertetini bar. Mısal retinde alar bolsaq Abaydıñ «Aqıl men-jan men özim» degen öleñ şumağın tıñdauşı wğımına  layıqtap, jeñildetip:

Oylasañdar jigitter,

Tän öledi, jan ölmes.

Deneden şığıp ketken soñ

Qayta aynalıp, ol kelmes.

Meni menen meniki

Ayrılğanın el bilmes.

Men degeniñ jan bolar,

Meniki degen tän bolar.

Jan ketken soñ bayqañız

Tände qanday sän qalar. (Aqat Ülimjiwlı. Şığarmalarınıñ tolıq jinağı. Koniya) dep sol kezdegi qıtay qazaqtarınıñ wğımına tüsinikti etip jetkizuge wmtılğan. Bwl äreket qazirdiñ özinde qalıñ oqırmandar oy tanımına jeñil äri jetimdi türde qabıldanatının körip otırmız.

Keñestik tanımdağı filosoftar Abaydıñ osı oy pikirin negizinen idealistik tanımğa jatqızıp, teris mağınada nasihattap keldi. Abay osı öleñinde «men»  yağni jan ölmeydi dey otırıp, jannıñ ölmeu sırınıñ ekinşi bir köleñkeli jwmbaq sırın aşıp ketetini bar. Ol «jan» degen adam balası jan quatı arqılı öziniñ ömirden izdenip tanıp bilgenin oy sarabınan ötkize  otırıp:

Öldi deuge siya ma, oylañdarşı,      

Ölmeytwğın artına  söz qaldırğan,

dep jannıñ ekinşi bir  bürkeuli tılsım sırın aşatını bar. Adam ömirden körgen bilgenin, sol arqılı tanıp wğınğan oy pikiriniñ tüyinin öleñ söz önerimen sırtqa şığarğan oy qazınası da mäñgi ölmeydi degen baylamğa keledi. Bizder mwnıñ tereñde jatqan jwmbağın äli de sezine almay kelemiz. Bwğan Abaydıñ öz ömirinen tüygen sırın, nemese ekşep tereñnen alğan oy qazınasın öleñ sözben sırtqa şığarıp, keler wrpaq sanasınan orın alıp otır. Abay sözi künde auızğa alınıp, mektep, joğarı oqu orındarında kündelikti aytılıp, özderinşe oy qorıtıp söylenip jatuı «Ölmeytwğın artına söz qaldırğan» aqın söziniñ jan siyaqtı ölmeytin mäñgilik qwbılısqa aynaluında jatadı eken. Nemese Abaydıñ «Alla degen söz jeñil» öleñin  filosoftardıñ bireui de şındap biluge wmtılğan emes. Sebebi olar bwl öleñniñ ideyalıq mazmwnı dinge baylanıstı dep qaradı. Öytkeni dini oy pikirdi ateister teristep joqqa şığaratın. Osı öleñdegi    «Aqıl men hauas barlığın, bilmey dür, jürek seze dür» degen öleñ jolın akademik S.Mwqanov alğaş ret özinşe taldap kördi. Biraq «aqıl» sözi men «hauas» sözin eki bölek wğım dep qaradı. Sebebi Abay öleñder jinağında osı twrğan qalpında basılıp keledi. Sondıqtan S. Mwqanov eki sözdi eki bölek wğım dep mätinge senip qalıp, mağınasınan adastı.

Aspiranturada oqıp jürgen kezimde men de Säkeñe ilesip biraz jıl jete tüsine almay adasqanım bar. Kele  öleñ teksine küdiktene  bastadım. Eki sözge qarap/aqıl, hauas/  mağınalıq jağınan taldağanda logikalıq wğım talabına üylese bermeydi eken. Osıdan keyin bwrınğı öleñ teksin özgertip:

Aqılmen hauas barlığın

Bilmeydür, jürek sezedür,

degen qalıpqa salıp qaradım, yağni eki söz arasındağı «men» degen jalğaulıqtı «aqıl» sözine qosıp, «aqılmen» dep jazıp edim, tüp mağınası kenetten aşıla ketip, quanışqa bölengenim bar. Sonımen bwl öleñ jolınıñ mağınası tüp ieni /hauastı/ aqılmen tani almaysıñ, onı jürekpen sezesiñ bolıp şığadı eken.

 Abay qoldanısındağı hauas söziniñ  üş türli mağınası bar: Birinşisi,  hauas arapşa tüysik, sezim. Ekinşisi, sırtqı bes sezim mağınasında. Üşinşisi,  hauas sälim, yağni işki, sırtqı on sezim mağınasında.  Tüp ieni aqılmen tani almaysıñ, jürekpen sezesiñ degeni sopılıq tanımnıñ özekti  pälsapasına soğadı eken.

 

***

Eñ kürdeli äri keleşekte jan jaqtı tereñ zertteletin zor mäseleniñ eleulisi qazaq ädebietiniñ sopılıq tanımğa qarım qatısı turalı tanım bolmaq. Bwl mäseleni tübirinen qazıp şeşpey  ädebiet tarihındağı pälsapalıq lirikanıñ payda bolu, özindik damu jolın tolıq tanıp bile almaymız. Bwl asa kürdeli äri  şetin mäselege twñğış ret qalam tartqan akademik Mwhtar Äuezov.  M. Äuezovtiñ abaytanu turalı izdenis jıldarında qağazğa tüsken, biraq baspasöz betine jariyalanbağan üzik pikirleri men tereñ oy tolğanıstarınıñ 97 derek-mağlwmattarın izdep  tauıp «Abaytanudan jariyalanbağan materialdar» degen kitaptı jariyalap ta ülgerdik.  Osı kitapta Abaydıñ YAsauidiñ «Devoni hikmetine» qarım-qatınası körinis bergen. Mwnıñ üstine «Abay jolı» epopeyasında Qwnanbayıñ  «Devoni hikmetin» balasına oqıtıp, oyğa batqan tolğanısın şeber surettep jetkizui de jay körinis bolmasa kerek-ti. Biraq 1949 jılı KPSS OK kosmopolitizm turalı zärin boyına jinağan swr jılanday  suıq tüsti qaulısı şığıp, M.Äuezovti şığısşıl dep jerden jeti qoyan tapqanday ädebiet policayları jabıla sınap, quğınğa tüsirse, Abaydıñ şığısı jaylı maqalalar jazğan docent, bilgir zerdeli ğalım Ä. Qoñıratbaevtı Qızılorda oblısına qualap, jer audarıp qañğırtıp jibergenin kördik te. Osı jağdayğa sayasi jağınan saqtanıp, ädebi manevr jasap quğındalğan M. Äuezov «auzı küygen ürlep işedi» degendey tartına söylep  qamıqqan künderiniñ birinde YAsaui mwrası turalı qaldırğan jazba pikirinde «...Abaydıñ Nauai, Nizami,Fizulilerge közqarasın Qoja Ahmet YAsauidiñ «Hikmeti» tärizdi mistikalıq sufistik ädebietine degen qatınasınan qapısız, dälme däl ajıratıp alu qajet.  Aldıñğı atalğandar Abaydıñ zerdesiniñ joğarı därejeli şeberligimen, ömirge degen gumanistik közqarasımen jäne özderiniñ estetikalıq pikirimen baurasa, Abaydıñ öz twstastarı   Şortanbay, Mwrat, Äubäkirden ayırmaşılığı sufizmge tän jer betindegi tirşilikti mistikalıq pen joqqa şığarudı, onıñ işinde qoğamdıq ömirdi mise twtpay  jäne onı qayta qwru üşin küresti manswq etuin qabıldamaydı» / Abaytanu däristeri,  Almatı, 1994  dep sayasi Ortalıq tudırğan ideologiyalıq qısımğa  beyimdele söyleuge eriksiz barğan zamandar bolğan. Bolmasa Nauai, Nizami, Fizulilerdiñ sufizmmen qoyan qoltıq baylanısın bile otırıp, onıñ  tereñine boylay otırıp, olardağı sopılıq oy tanımdıq YAsauidiñ «Hikmetinde» bayandalğan bastı sopılıq tanımdardan bölektey ajırata qaraudı alğa tartadı. Bwl qwbılıstardı tereñdey zerttep, tanıp bilu mindetin alğa qoyadı. Al soñğı jıldardağı zertteuler YAsauidiñ pendeliktiñ kämalattığı bağıtın wstanğanın, al Abaydıñ insaiyattıñ kämalattığı jolın wstanğanın anıqtap berui arqılı M. Äuezov talabınıñ jüzege asqanın añğartadı.

 

***

Abaydağı tolıq adam iliminiñ bastau közderin tauıp, onıñ tarihi joldarın anıqtau asa qajet bolıp twr. Köpke deyin zertteuşiler Abaydağı tolıq adam iliminiñ törkinin mwsılmandıq şığıstan izdep, «Kabusnamadağı»  jäuanmärtlik turalı pikirmen wştastırıp keldik. Söytsek  jäuanmärtlik iliminiñ tört negizi yağni onıñ irgetası Hİ ğasırda qazaq jerinde yağni qazirgi Jambıl oblısındağı, Şu özeni boyındağı Balasağun  qalasınan şıqqan ğwlama aqın jazğanı anıqtalıp otır. Al, «Kabusnama» kitabı «Qwtadğu bilikten» keyin HP ğasırda jazılğan. Osıdan keyingi ğasırlarda jäuanmärtlik ilimi turalı jazılğan eñbekter qarası molığıp otıradı. Mwsılman äleminde HP ğasırğa deyin kemel adam wğımı bolğan emes dep Irannıñ ataqtı  ğalımı Mwrtaza Mwttakari Mäskeude basılım körgen «Usoverşennıy çelovek v islame» (Moskva. 2008) degen ğılımi monografiyasında pikirin ğılımi twrğıdan däleldep aytatını bar.

Jäuenmartlik sözin bizder Budagovtıñ sözdigine süyenip «yunnıy şedrıy» degen parsı sözi dep keldik. Jäuänmärtlik sözi parsı tilindegi söz emes, köne türik tilindegi «zomart» yağni jomart degen söz dep öziniñ  etimologiyalıq zertteuinde äzerbayjan ğalımı professor,  filologiya ğılımdarınıñ doktorı  M. Şeraliev           ğılımi twrğıdan däleldep otır. Tipti, 1501-1510 mamlyukter bilegen Mısır jerinde qıpşaq aqını Şärip Ämedi Firdousidiñ «Şahnama» dastanın qıpşaq tiline twñğış ret tolıq audarğan bolatın. Tüp nwsqasında bir jüz on mıñ öleñ jolı bolsa, Şärip Ämedi audarması jüz jiırma eki mıñ jol bolıp şıqqan. Bwl tuındı «Qazınalı Oñtüstik» kitaphanasında 37 tom köleminde basılım körip jatır. Osı basılımda 

«Jomarttıq eliniñ kenişi ğoy ol,

Barşa adamzat wlınıñ janı ğoy ol»,

degen öleñ jolındağı «jomart » sözi köne türik tilinde aytılatın «zomart»  sözi bolıp twr.

Twrannıñ wlı qağanı Alıp Er Toña /şın atı Maday b.z.d. İİ ğasırda/ turalı halıq auzında jırlanğan tarihi jırda jäuanmärtlik sözi «aqi» /jomart/ degen sözben beriletin.   

«Qoyğın mağan aqilıq

  Bolsın meniñ laqabım»,

degen söz jau qolınan ulanıp öler aldındağı ösieti retinde Alıp Er Toña auzımen aytıladı.Osı «aqi» sözi «Qwtadğu bilik» dastanında da osı mağınada qoldanıladı. Bwdan şığatın qorıtındı,  jäuanmärtlik iliminiñ bastau közi Şu öznei boyındağı qazaq jerinde jatır degen baylamğa kelemiz.

Abay tolıq adam ilimine ayrıqşa män berip, nege oy tolğanısına tüsken degen swraq aldımızğa köldeneñ qoyıladı? Qazaq qauımınıñ sayasi-äleumettik jağdayı 1867-1917 jıldar aralığında Resey imperiyasınıñ qazaq eline arnayı sayasi maqsatpen jürgizgen meylinşe kertartpalıq el bileu jüyesiniñ nätijsinde tuındağan territoriyalıq principke negizdelgen bolıstıq saylauğa oray tuındağan qasiretti qwbılıs.  Öytkeni «Qazaq zamanı qalıp, orısqa qarağan soñ, bir tağlımdı el, bilimdi jwrtqa erip, irgeli  baspaq tügil, bwrınğıdan jaman keyin kettik...

Endi bizdiñ kökserlik isimiz-tastalğan süyekke  talasqan moynaqşa orıstıñ znağine talasıp,  ata-babamızdıñ eldik, jwrttıq saqtap kelgen birlik berekesin jırtıp alğanımız» dep jazğan edi «Sarıarqa»  gazeti.  Qazaqtıñ osı bereke birligin otarşıldar sanalı türde sayasi maqsat qoya otırıp büldirgenin Sibirdiñ general gubernatorı bolğan M.Speranskiydiñ patşağa jazğan hatında «Qazaq jerinde sekseuil degen ağaş ösedi. Sonı bir birine wrıp jaradı eken. Sol siyaqtı  qazaqtar üş jüzge, ruğa bölinedi. Biz solardı  bir birine wrıp jaruımız kerek» dep bar şındıqtıñ betin aşıp berip otır. Qazaqtardı op-oñay tobıqtan bir-aq wrıp jığatın bwl sayasi täsildi Keñestik bilik te paydalanğanın sanalı qazaqtar bilgen. Mısalı, Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ birinşi hatşısı Livencovtıñ M.Speranskiydiñ ädisin qoldanğanınan jwrtşılıq habardar. Otarşıl Resey patşalığı endirgen  el bileu jüyesindegi osı qasiretti tereñ sezingen aqın S.Torayğırov:

Abay twsı qazaqtıñ bwzılğanı,

Qaralıqqa aynalıp qızıl qanı...

Aq peyil, bauırmaldıq qalıp ketip,

Jelbuaz, «swrqiya» bop qızınğanı.

Mas bolıp partiyağa qızıp alğan,

Dalanıñ tabiğatın bwzıp alğan.

Eldigine, jerine häm dinine,

Qwrıldı talay twzaq, talay qaqpan,

dep oy tolğanısında halqımızdıñ otarşıldıq jwtqa wşıratqan ornı tolmas qasireti jatır. Qazaq eliniñ minez qwlqınıñ bwzıluı-tikeley otarşıldıq sayasattıñ nätijesi ekenin Abay bildi. Bildi de osı qasirettiñ otına küyer eliniñ aldın alu üşin tolıq adam ilimimen emdep, minez-qwlqın bwzıludan aman alıp qalatın jolın izdendi. Bwl jol Abaydı tolıq adam ilimine alıp keldi.

Qalıñ elim, qazağım, qayran jwrtım,

Wstarasız auzıña tüsti mwrtıñ. 

 Jaqsı menen jamandı ayırmadıñ

Biri qan, biri may bop eki wrtıñ.

Bet bergende şırayıñ sonday jaqsı,

Nege ğana  bwzıldı sartşa sırtıñ...

Özderiñdi tüzeler dey almaymın

Öz qolıñnan ketken soñ endi öz ırqıñ.

Basta mi, qolda malğa talas qılğan

Küş sınasqan kündestik bwzdı-au şırqın,

dep halıqtıñ minez-qwlqın bwzudıñ tüp törkini qayda jatqanın däl meñzep otır emes pe?

 

***

Abay mwrasınıñ  ruhani när alğan üş qazına közderiniñ işinde şığısı qattı  qısımda wstalıp keldi. Bäri bir  şığıspen qarım qatınası eñ kürdeli de qiın mäselege aynalğanı abaytanu tarihına nazar audarsaq men mwndalap twratını bar. Bwl salada akademik M. Äuezovtiñ ğılımi zertteuleri, oy-pikirleri şeşuşi mänge ie. Biraq  öz oy tanımdarın ilgeri qaray damıtıp jalğastıruğa 1949 jılı KPSS OK  kosmopolitizm qaulısı mümkindik bermedi. YAğni, Abay mwrasınıñ şığısqa qarım-qatınasın zerttep, tanıp biluge qatañ tiım salındı.

M. Äuezovtiñ «Abaydıñ batısınan şığısı basım» degen oy tanımı ädebiet policayları men filosoftar tarapınan qattı sınğa alınıp,  qudalauğa wşıradı. Bwl mäsele, şındığın aytsaq, M.Äuezovtiñ Abay mwrasınıñ ruhani när alğan qazına közderi Abaydıñ «Säuleñ bolsa keudeñde» degen öleñinen örilip barıp aytılğan pikir ekendigine közimiz jete tüsedi. Abaytanu tarihınıñ M. Äuezovten keyingi üşinşi  kezeñdegi abaytanuşılar tarapınan qayta köterilip, qiındıqpen qolğa alınsa da, olarğa erkin jol berilmey qısımda wstap keldi. Bäri bir «ölermendikpen» zertteu jwmıstarı jürgizile berdi. Endi ğana filosoftar tarapınan akademik  Ğ. Esimov  Abay mwrasınıñ şığısqa qatınasına oñ közben qarağan oy pikirleri alğaş ret belgi bere bastadı. «Abay  şığıs aqını, şığıs mädenietiniñ qayratkeri, naqtıraq aytsaq mwsılman şığısınıñ asa körnekti oyşıldarınıñ biri... onıñ közqarasın dini filosofiya jağınan izdeu kerek.» / Abay. Wlı dala twlğaları. Almatı, 2013, 361-362 bet/ degen saliqalı ğılımi oy tanımdar alğaş ret körinis bere bastauı — Abay şığısına tars jabılğan esiktiñ ayqara aşıluına senimmen kelip otır. Abaydıñ dünie tanımı ğılımi twrğıdan tereñdep dendey enbey maqsatqa jetu qiın.  Ol üşin Abaydıñ şığısqa qatısı jaylı aqındıq  kitaphanasınıñ kölemi men jağdayın  anıqtap almay iske kirisu-dalağa lağumen birdey bolıp şığadı. Abay oy tanımınıñ bwl bolmısın tanıp bilmek üşin eki türli täsildi  wstanu qajet.

a. Abay öz şığarmalarında az da bolsa naqtılı türde atap otıratın derek mağlwmattar siltemesi.  Mısalı, Ğwlamahi Dauani, Babırnama, Qwtayba t.b.

ä.  Abay oy tanımınıñ keybir  iini keletin şığıstıñ aqındarı men ğwlamalarınıñ şığarmalarındağı sabaqtasıp iliktesip keletin tuındılardı qanşalıqtı qiın bolsa da sarıla izdenu arqılı tapsa boladı. Mısalı men Abayğa tikeley  qatısı bar Jüsip Balasağwnidiñ «Qwtadğu bilik», Narşahidiñ «Bwhara  tarihı» men äl Farabi, Qarabaği, ibn Sina, Jurjani t.b. osınday derek közderine süyene otırıp tapqanım bar.

Ğ. Esimov «...islam filosofiyasına  üñilmey Abaydıñ közqarastarın taldau öte qiın şarua», dep öte dwrıs pikir qozğap otır.  Bwl üşin Abaydıñ aqındıq kitaphanasın ekinşi täsilmen izdep tabuğa mümkindik tuadı. Bwlarsız bosqa lağıp aytar pikirimizdi naqtılı taldauğa bara almaysıñ.  Köptegen abaytanuşılar osı mäseleni jete tüsine almay Abaydı älem alıptarımen orınsız salıstırıp  äurelenip, sabılıp jür.

Sufizmniñ bilgiri atanğan ğalım E.Bertel's «Sufistik ädebietti zerttemeyinşe şığıstıñ orta ğasırdağı ömirin tüsinu mümkin emes. Onıñ klassikteri şığıs ädebietterine HİH ğasır basına deyin ıqpal jasap keledi», dep jazuında eleuli şındıq jatır. Mwnı, tipti, Abay men Şäkärim tuındılrınan anıq añğaramız. Sondıqtan sufizmdi tanıp biludi YAsauiden bastamağı kerek. Bwl äreket bastalıp ta ketti. Men qazaq türik halıqaralıq universitetinde barlıq fakul'tetterge rektordıñ tapsıruı boyınşa YAsauidiñ ömiri men şığarmalarınan twñğış ret tanıstıru maqsatında şolu däristerin ötkize jürip, «Qazaq ädebietindegi sopılıq  tanım»/Almatı, «GIS -frint» baspası, Almatı, 2012, 182 bet/ degen kitabımdı jariyaladım. Äsirese, YAsauidiñ filosofiyası turalı izdengiş ğalım Kenjetay Dosaev «YAsaui dünietanımı» degen doktorlıq dissertaciyasın qorğasa, birneşe jas ğalımdar osı taqırıppen aynalısıp, zertteu nısanasın molıqtırıp izdenip jatuı –  ruhani  ösuimizdiñ nışanı dep qaraymız.

Abaydıñ tolıq adam ilimi men jantanu ilimin erekşe äri jan-jaqtı tereñ zertteu isine tikeley kiru qajettiligi tuıp otır. Ol ilim qazaq jeriniñ tuındısı bolu üstine bükil türik halıqtarınıñ keleşekte qabıldanar moral'dıq kodeksiniñ irgetasına aynalumen birge külli älem halıqtarınıñ kemel adam qalıptastıruında tolıq adam ilimine teñ tüser özindik ilimi bolmauı sebepti de, bar küşti osı mäseleni şeşuge salıp, tezirek zertteu nısanasına qoyuğa mindettimiz.

 

6

Abay mwrasın tanıp bilu tarihına 125 jıl(1889-2014) tolıp otır. Qazaq eli oyşıl, hakim wlın ğasırdan astam uaqıt işinde qalay tanıp bilu jolın, ğılımi twrğıdan taldap, köp mäseleniñ bar bolmısın öz deñgeyinde şeşu mindeti twr. Osı mindetti jüzege asıra alsaq, Abaydı tanudıñ wzaq jolında, ğılımi zertteulerde jiberilgen san türli kemşilikterimiz ben qol jetken jetistikterimiz köz aldımızğa keledi. Jalpı, Abaytanu tarihı filologiya, tarih fakul'tetterinde arnayı kurs, arnayı seminar sabaqtarı retinde oqıtıluı jön. Öytkeni bwl sala studentterge Abaytanudan tereñ mağlwmat berumen birge Abay mwrasınıñ ruhani, tarihi bolmısınan keñ, jañaşa sonı tanımdar beruimen erekşelinedi. Ol üşin «Abaytanu tarihı» oqulığı men hrestomatiyası, bağdarlaması men arnayı bibliografiyalıq körsetkişti qosa jazıp berui — qajettilik.

   Al, barlıq universitetter men pedinistiuttarda jäne orta mektep pen arnaulı oqu orındarınıñ barlığında «Abay: Tolıq adam ilimi» degen arnaulı ortaq oqulıq pen hrestomatiya, bağdarlaması men bibliografiyasımen qamtamasız etu — ruhani qajettilikke  aynalıp otır. Öytkeni bwl ilim jas wrpaqqa jetilgen, kemeldengen minez-qwlıqtı qalıptastırıp, sırttan enip jatqan jat qılıqtardan saqtaytın «qazaq qorğanı» bolatının nazarda wstau  – ädiletti jol bolmaq.

 

***

 Abaytanudıñ ğasırlıq merziminde keñes biligi ornasımen twrpayı sociologiyalıq tanımğa tanılğan ädebietşiler men filosoftar wlı aqın mwrasın teristeuge deyin barıp, twrpayı sociologiyalıq,  komporatavistik, formalistik tanım şeñberinen şığa almadı. Olar ädebiettiñ partiyalıq, taptıq wstanımına süyene otırıp wlttıq mwrağa aynalğan aqın tuındıların ğılımi twrğıdan tanıp biluge kedergi jasap keledi. M. Äuezovtiñ bükil älem tanıp, moyındağan äri asa joğarı bağalağan «Abay jolı» epopeyasın qatañ sınğa alıp, bayşıldıq feodaldıq eskilikti däriptedi dep, Abaydıñ aqındıq dästürin teristeuge şeyin barğan sayasi ideologiyalıq twrğıdan şabuıldar jasap jattı. Abay mwrasınıñ, äsirese ruhani när alğan Abay şığarmalarınıñ şığıstıq qazına közderin tanıp biluge tıyım salumen qatar, halıqtıñ ruhani tiregi bolğan sopılıq negizdegi YAsaui mwrasın teris tanıtıp, onı ğılımi twrğıdan tanıp bilu äreketine ölerdey qarsılıq jasap, mwra retinde teristeumen keledi. 

   Tarihqa azıraq köz jibersek, Resey patşalığı qazaq jeri men Orta Aziya halıqtarın jaulap alğan soñ, aldımen, halıqtıñ ruhani älemine qol salıp, missionerlik sayasatın  astırtın türde jürgize bastadı. YAsaui jolına öşige tiisti. Tipti, Türkistan qalasın basıp alğan soñ, YAsaui kesenesin joyıp jiberu, talqandau nietinde boldı. Öytkeni YAsauige degen türik halıqtarınıñ  ruhani ıqılasınan şoşına tüsti.

   Artınşa keñes biligi ornap, jalpı din ataulını teristep, ateistik nasihattı küşeytti. Keñestik ideologtar da YAsauidiñ sopılıq jolınan din men halıqtıñ ädet-ğwrıp, salt-dästürin üylestire bilgen bağıtına seskene qaradı. YAsaui kesenesine ağılıp ziyarat etuşilerden qwtılu üşin YAsaui kesenesin astıq qambasına aynaldırıp jiberdi. Aqırı keseneni ateistik muzeyge auıstırıp, YAsaui mwrasın meylinşe kertartpa mistikalıq älem retinde bağalap, jas wrpaqtı adastırıp jattı. YAsaui kitabı basılımnan qalıp, mwrası nasihattalmay jer bauırlap qalğan künderdi de bastan ötkizdik. 

   Endi Täuelsizdik zamanda şetelden bizge qaray ağılğan, mwsılmannıñ ruhani älemin büldiruge jiberilgen vahabister qwddı general Çernyaevke wqsap YAsaui kesenesin jarıp jiberudi armandap jür. Bwlar az degendey, islam atın jamılğan köptegen jat ağımdar da YAsaui jolına qarsılasıp jaulıq äreketterin toqtatar emes. Sonda nege bwlardıñ bäri jabıla kep YAsauidiñ sopılıq jolına jaulıq niet wstanıp, bäri bir nüktege yağni, YAsaui älemine ideyalıq soqqı beruge jabıluda. Mwnıñ da bastı sebebi bolsa kerek. Ol sebep eger oy sanasına YAsauidiñ sopılıq tanımımen häl iliminiñ adamgerşilik, gumanistik negizderi siñgen pendelerdi bwl joldan, bwl tanımnan ayırmayınşa, olardı soñınan erte almaytığın, nandıra almaytındığı tanudan şığıp otırğan qastandıq äreket dep tanu-şındıqqa keledi.

   Eger qalıñ qauımdı YAsaui jolınan taydıra alsa, olardı mwrnın tesken taylaqtay qayda süyrese solay kete beretin eriksiz tobırğa aynaların   bilip otır. Halıqtıñ ruhani twtastığın bwzu, ıdıratu üşin islam dinin jamılğan jat ağımdar öz maqsattarın jüzege asıruğa jan sala küresude. Eñ ökiniştisi, bwl küresti aqşağa satılğan kosmopolittengen qazaq önerpazdarı men  jazuşı, ğalımdarı bastap jür. Ärine, bwnıñ da bir sebebi bolsa kerek, meniñşe, bwl sebep YAsaui jolı häl ilimine süyenip, sopılıq tanımmen halıqtıñ wlttıq dästürin birlikte üylestire kemel adam twlğasın qalıptastıru quatında jatsa kerek. Osı sebepterdi nazarda wstay otırıp, Abay mwrasımen sopılıq tanım bolmısındağı qarım-qatınasın ğılımi twrğıdan tanıp bilmeyinşe, Abay dünietanımın anıq tanıp bile almaymız. Öytkeni YAsaui islamnıñ dini filosofiyası boluı sebepti akademik Ğ. Esimov: «Abay...  közqarasın dini filosofiya jağınan izdeu kerek»  (sonda, 362 bet) dep osı pikirge salmaq saluı – teginen-tegin bolmasa kerek-ti.

      

8

Hİİ-Hİİİ ğasırda ömir sürgen ruhani babamız YAsauide «jan ğalımı» jäne «tän ğalımı» degen kürdeli wğım bar. Jan ğalımı dünieniñ körinbegen sırın tanıp biluge, onıñ qwpiyasın aşuğa wmtılğan ruhaniyattın ökilderi. Al, «tän ğılımı» degeni dünieniñ köringen sırın aşıp, tanıp biluge wmtılğan zahri  ğılımnıñ ökilderi. YAsaui «jan ğılımın» joğarı bağalap, näpsige büyregi bwra beretin tän ğalımınan bölektey qaraytın pikiri de bar.

   Al, Abay jetinşi qara sözinde «dünieniñ köringen sırı men körinbegen sırın» tanıp biluge şeşuşi män bere qaraydı. Ol eki qwbılıstı birlikte alıp, tanıp biludi meñzeydi. Abay bwl  oy-tanımınıñ 1898 jıldarı qazirgi kvanttıq fizikterden bir ğasırdan astam bwrın-aq boljap, tolğanısqa tüsip pikir bildirgen.

   Biraq evropalıqtar XVI ğasırdan bastap dünieniñ köringen sırın aşıp, tanıp biluge şeşuşi män berdi de, tän ğalımdarın osı jolğa bağıttap, taza materialisttik, ateistik dünietanım jolın wstanıp ketui sebepti, adamdardıñ minez-qwlqı bwzılıp, ruhani qasiretke wşırauda. Olardıñ bwl ruhani dertten qwtıluı eki talay. Öytkeni evropalıqtardıñ dünietanımı materialistik negizde qalıptasıp, twraqtı közqarasqa aynalıp ketti. Qattı qalıptasqan, bir jüyege tüsip bekip ketken dünietanımdağı materialistik model'di sanadan sırıp tastau – qiınnıñ qiını. Äri olardı bwl teris tanımnan alıp şığarlıq evropalıqtarda tolıq adam ilimi tärizdi ruhani qwbılıstıñ izi de joq. Osı sebepti de bizder Abaydıñ tolıq adam iliminiñ bolmısın jan-jaqtı tereñdete zerttep meñgerip aluğa, onda qol jetken jetistikti qoğam igiligine aynaldıruğa bar küş-quatımızdı jwmsau – qoğamnıñ qajettiligine aynalıp otırğanın tüsinetin uaqıt jetti dep bilemiz.

 

***

  Abay mwrasın tanıtudağı quattı qwraldıñ biri «Abay» enciklopediyası oyşıl, häkim Abaydıñ 150 jıldıq mereytoyı qarsañında basılım kördi. Biraq şının aytsaq, bwl enciklopediya asığıs, jıldam, tez dayarlanumen birge aqın mwrasın ğılımi twrğıdan öz deñgeyinde tanıta almadı, sebebi keñestik totalitarlıq ideologiya onıñ örisin tarılttı. Ädebiet pen önerge, ğılımğa taptıq, partiyalıq principti orınsız tıqpalap qaqpaylay  berudiñ qajet emestigin Qıtay Kompartiya jetekşileri öz täjirbiesinen körip sezinui sebepti Dın Şau Pin: «Ädebiet pen körkem öner sayasatqa täueldi degen söz bwdan bılay aytılmauı kerek. Öytkeni bwl wran ädebiet pen körkem önerge qisınsız kiligudiñ op-oñay teoriyalıq negizi bolıp şığa keldi. Bwl tektes wrandardıñ ädebiet pen önerge paydasınan ziyanı köp ekeni ömirdiñ özi körsetip bergen joq pa?» dep öte sındarlı pikir bildirui ömir ağısınan tuındap otırğan  şındıq ekenin körip, sezinudemiz.

   Abay mwrasınıñ şığısqa qatısın jan-jaqtı aşıp körsetuge mümkindik berilmedi. Abaydıñ orıs ädebieti men evropalıq mädenieti şamadan tıs madaqtalıp, nazar osı tarapqa molıraq audarıldı. Al, Abaydıñ dünietanımı jaylı mäseleler materialistik, ateistik tanım twrğısınan bayandalıp, nasihattaldı. Keyde, tipti, Abaytanuğa qatısı joq kezdeysoq lauazımı joğarı twlğalar enip ketip, enciklopediyanıñ ğılımi qwndılığın tömendetkeni de ras. Mäsele – osı kemşilikten arılğan enciklopediyanı asıqpay jan-jaqtı qarastırıp, aqın dünietanımın kvanttıq fizikter wstap otırğan jana dünietanım negizine süyene otırıp şığarudı qolğa aluda jatır. Jañadan qolğa alınıp, basılımğa dayarlanatın «Abay enciklopediyası» öte biik talğammen, äsirese aqın dünietanımınıñ salaların jañaşa közqaraspen tanudıñ üstine bwrınğı enciklopediyada qalıñ bwqara oqırmandardıñ sanasına siñirilgen keñestik ideologiyanıñ sarqınşaqtarınan arıltıp, tazalaudı bastı maqsat retinde wstanu – uaqıt pen jaña tanım qajettiligi dep wğınu jön.

 

***

Abaytanu tarihında aqın dünietanımına baylanıstı asa kürdeli de qiın mäseleniñ biri – qazaq poeziyasında Abay negizin qalağan jantanu ilimi mäselesi. Jantanu iliminiñ dünietanu twrğısınan eki salağa bölinetini  bar:

Biri, evropalıq tanımdağı jandı adamnıñ psihikalıq äreketinen, terialistik tanımnan tuındaytın jantanu ilimi. Bwl ilim boyınşa jan eşqaydan kelmeydi. Ol adamnıñ işki psihikalıq san türli äreketi  arqılı körinis beretin zattıq qwbılıs. Ol adam qaytıs bolğanda birge joğalatın, qaytıp kelmeytin närse. Osı wğımdı Mağjan «Jan degen jeke zat joq, jan degen deneniñ bir böligi degen söz» dep materialistik tanımdı meñzey körsetip otır.

Ekinşisi, Abaydıñ jiırma jetinşi qara sözinde «Jä, sen bwl aqılğa qaydan ie boldıñ? Ärine, qaydan kelse de, jan degen närse keldi de, sonan soñ ie boldıñ» degen oy tolğanısında jan sırttan, tüp ie tarapınan kelgenin meñzep otır. Al, Şäkärim bolsa:

Janımız künnen kelgen nwrdan,

Tänimiz topıraq pen sudan,

degen oy tanımın ortağa tastaydı. Jandı tanıp bilu, ğarıştan keletin yağni, jannıñ tılsım qwbılıs boluı sebepti, ol jantanu ilimine jatadı.

Abay men Şäkärimniñ zertteu nısanasına alıp otırğanı da osı ğarış yağni, tüpieden kelegen jandı tanıp bilu ilimine jatpaq.

Şäkärim:

«Jannıñ bastan barın bayqamaptı

 Psiholog ğılımın aşqan adam»,

dep, batıs ğalımdarın adasqanına sın közimen qarap sınauı jay närse emes. Darındı aqın Mağjan Jwmabaev «Payğambar» degen öleñi bizden bir ğasır bwrın jazılsa da, aqın dünietanımınıñ arqauı Abay oy tanımımen sabaqtas jatqan qwbılıs ekenine közimiz jete tüsedi. Evropalıqtar Abay aytqan dünieniñ köringen sırın tanıp bilip, materialdıq igilikke jetudi maqsat etuden, ğılım tabısın imansızdıq jolğa tüsirip, otarlağan elderdi qırıp, joyıp, tilin, dinin, dilin, salt-sanasın ayaq astı etuden tartınbay adamşılıq jolınan şıqtı. Mağjan tereñ män bere aytatın:

Bilgen emes iman degen ne närse,

 Bolğan emes jwmısı onıñ janmenen,

degen öleñ tezistik mağınada qoldanısqa tüsken «iman, jan» degen sözderiniñ mağınasın batıs elderiniñ tanıp bilui mümkin emes. Öytkeni «iman» wğımı tüpieniñ barlığına nanudı alğa qoysa, olar oğan nana almay ateistik jolğa tüsti. «Jan» sözin de osı mağınada wğındı.

Abaydıñ tüpieni tanıp biluge ayrıqşa izdeniske tüsken äreketi «Lay suğa may bitpey qoy ötkenge» (1895 jıl) degen öleñinde:

Özgeni aqıl, oyğa qondıradı,

Bile almay bir täñirini boldıradı.

Aqıldıñ jetpegeni arman emes,

Qwmarsız qwr mülguge toya almaymın,

dep, tüpieni tanıp biluge wmtıladı. Biraq tüpieni tanıp biluge adam aqılı jetpesin bilse de, «Sonda da onı oylamay twra almaymın» dep alda da izdene beretinin meñzeydi.

Abay tüpieden kelgen jannıñ bolmısın tanıp biluge wmtılu äreketi onı jantanu ilimine alıp keledi.

Bwlar  adamzat balasınıñ aldına qoyılıp otırğan wlı mäseleler. Mwnı tek qana kvanttıq fizikterdiñ «ğalamdı sana bileydi» degen jaña dünietanımımen sabaqtasıp jatqan mülde sonı tıñ tanımğa qadam bastıq.

Abay, Şäkärim, Mağjan sındı daraboz aqındar dünietanımınıñ endi düniebastauında twrğan sana biligi arqılı tanıp biluge küş salu – Abaytanu salasındağı ğılımi zertteu, izdenisterimizdiñ özegine aynalar uaqıt jetti dep bilemiz.

Mekemtas Mırzahmetwlı, Abaytanuşı,

Filologiya ğılımdarınıñ doktorı,  professor.

"Jwldız jurnalı"

0 pikir