Särsenbi, 22 Qañtar 2020
Qoğam 3655 0 pikir 25 Şilde, 2017 sağat 10:06

Auıldı «Dubayğa» aynaldıruğa boladı

Ata meken-auıl,babalarımızdıñ keyingi wrpaqqa qaldırğan amanat mwrası, wltımızdıñ salt-dästüri, öneri, tili, dini, biligi-bilimi san ğasırdıñ swrıptamasınan ötip,wltımızdıñ qwndılığına aynalğan qazınalardıñ, kögerip-kökteytin eñ qımbattı mekeni. Tarih tağlımdarına zer salsaq, ilgeri mädeni damudı maqsat twtqan memleketter sayasatı, adamzat damuınıñ üzdik ülgilerinen tälim aluda. Qazaq elin tabiği-adami qwnarsızdanudan saqtaytın, ärekettiñ biri, auıl mädenietine,auıl säuletine ayrıqşa köñil bölu, zaman talabı.

Qazaq eliniñ jartısına juığı auıl twrğındarı bolğandıqtan,memlekettiñ bastı baylığı qazaq wltınıñ bolaşağı, bügingi tañdağı auıl mädenietine säykes wstanar sayasatqa tikeley baylanıstı. Memleket sayasatındağı halqınıñ densaulığına jäne onıñ ruhani qwndılığınıñ jañaruı men saqtaluına jağday jasaytın alğaşqı qadam, şağın eldi mekenderdegi säulet salasındağı mekemelerde sauattı mamandardıñ jwmıs isteui, qoğamdağı ekologiyalıq problemalarğa tosqauıl boları anıq. Damu jolına wmtılıp, örkenietti, bay-baquattı eldermen iıq teñestirmek erteñgi maqsattarımız, bügingi ärekettermen tığız wştasuı mindetti. Auıl säuletin körkeytuge bizdegi mümkindiktiñ biri, jerimizdiñ keñdigi, osı baylıqtı wtımdı aqılmen paydalana bilsek, qazaqtıñ bağı jarqıray tüspek... Japon eli mwhit suına topıraq  tögip jerin keñeytuge talpınuda, tipti birneşe ministrliginiñ basın biriktirip, jalpı aşıq aspan astı äleminen habarsız bolatın wrpaqtarı üşin, 50 metr tereñdikte jer astınan, qwnı 80 mlrd dollardı qwraytın qala jobasın dayındağanın bilseñiz, amanat iesine aytar alğısıñız arta tüspek. Auası las öndiristi qalalarınan Qıtay memleketi 2050 jılı 250 000 000 halqın köşirudi maqsat etude. Halqı köp elde jer jetpeydi... Tipti Gonkong degen qalasında älemge äygili «qwmırısqanıñ ileui» dep atalatın audanı 0,3 ga jerde 35000 adam tirlik etedi eken, bizdegi ölşemmen alsaq, mektep stadionına şamalas jer. Halıqtıñ ornalasuına say 2000-3000 twrğını bar şağın,10000-15000 ortaşa, 40000 asqan soñ qala tektes bolıp bölingen eldi mekender äri qaray adam twrağı, demalıs, öndiristik, äkimşilik tağı basqa ärqilı qızmetterge say özara oqşaulanadı. Säulet-qwrılıs zañınıñ densaulıq bölimine say, eldi meken nısandarı, atqarar qızmeti men qorşağan ortağa tigizer jağımdı-jağımsız äserine säykes avtomobil' joldarımen, ösimdikter älemi tektes «gigienalıq sanitarlıq beldeulermen» özara bölinui mindetti. Adam organizmine ziyan äkeletin tütin, gaz, jağar may, şirik iisteri men şu dıbıstarı bölinetin öndiris nısan orındarı 5 klasqa bölinip, 1-şi klasqa jatatındar eldi mekennen 1000 m, 2-3-şiler 500 m, 4-5-şi klasqa jatatındar 100 metrden äri ornalasuımen qatar, nısan salınğan jer audanınıñ 20 payızına ağaş-bwta ösirilip, mümkindiginşe regionnıñ klimattıq erekşelikterine oray basımdılıqpen soğatın jeldiñ qarama-qarsı bağıtına ornalasuı tiis. Eldi meken janınan aşılğan cement zavodı, tas kar'erleri men eldi meken arasında, u men şañ, şudı jwtatın eni 500 metrden kem bolmaytın ağaş-bwtalardan «sanitarlıq beldeu» ornalaasuı tiisti. Damığan örkenietti elder halqınıñ densaulığına öte mwhiyat qarauda, eldimeken arasına öndiris nısandarın saldırmaydı jäne densaulığına ziyan keltiretin nısandarğa qatıstı twrğın arızdarın qanağattandıru jolğa qoyılğan. Eger el twrğını öz qwqığın qorğaytınday qabiletti bolsa, ol zañnıñ erejesi bizdiñ elde de bar ekeni şındıq. Kinäni özgeden izdegennen göri, talap etudiñ kemşiligin halıqtıñ özinde jatqanın wqqanımız jön.

Ayta keteyik, Vengriya  memleketi 2011 jıldıñ qırküyek ayınan bastap, sırtı qaptalıp keletin azıq-tülikter türi peçen'e, çipsi, keks sekildi önimdermen qosa energiyalıq işimdikterdiñ öndirisine salınatın memlekettik salıqtardıñ deñgeyin tım qımbattatuındağı maqsatı, halqınıñ densaulığın qorğau. Öndiris oşaqtarı men eldi meken arasına salınuğa tiisti «sanitarlıq jasıl beldeu»  talabı, 2020 jılı Qazaqstan halqınıñ ortaşa ömir süru wzaqtığın 73 jasqa jetkizudi maqsat twtqan qadam. Qorşağan ortanıñ lastanuınan Qazaqstannıñ ärbir 5-şi twrğını bedeulikpen belsizdikke şaldıqqan, tua bitken aurular men şarasızdıqtan özine qol jwmsau faktileriniñ jiiligi, auru türleri men jasaruınıñ negizgi sebepteri aua lastığı men azıq-tülik sapasızdığı ekenin moyındauımız kerek. Wlt densaulığı men mädenieti ärbir zamandastı oylandıruı tiisti, basqa eldermen beybit bäsekelestikte örkenietti qoğamnıñ bastı jetistigi ärbir adamnıñ qosar ülesinen qwraladı. Tabiğattıñ birtwtas zañına säykes, bügingi  dayındıq  qadamdarına säykestendirilgen bolaşaq bar... Qazirgi  twrğın üyler men öndiris nısandarınıñ aralasıp ornalasuına, ne topırağı bwrqırap jatqan köşeler men jasıl tüske boyalıp töselgen, ağaş ne bwta ösetin jerlerge şaşılğan şeben' tastarğa qaray, auıl säuletin körkeytu mümkin emes dep oylau - äntektik. Bwl körinis tek qana jergilikti bilik pen twrğındardıñ mädeniettik talğamı men otansüygiştik qabiletiniñ, wyımdastıra bilu deñgeyinen ğana habar aytıp twr. Jıldamdığı 20m/sekundtan astam, jılına 45 täulikten asıp jığılatın, ölkemizdiñ aduındı jeli bolmasa, salınu maqsattarı ärqilı nısandardıñ isiniñ özi az mäsele tuğızbası anıq ekeni ras. Oblıs kölemindegi eldi mekenderde ölke erekşelikterindegi ekologiyalıq apat zardaptarına qarsı tosqauıl bolar jasıl jelektiñ jetispeuşiligine qosımşa öndiris oşaqtarı men twrğın üy, äkimşilik, mädeni nısandardıñ, säulet-qwrılıs adam densaulığın qorğau zañına say ornalaspauı, eşqanday sın kötermeydi. Aralas qwrılıs pen jalañaş köşelerden, bwrıñğı däuirde qwdaydıñ barına dälel izdesek, büginde adamnıñ barına dälel izdeytin jağdayğa tirelip otırğan jağdayımız bar ekeni şıñdıq. Ärbir qoğamnıñ tärbiesindegi damu deñgeyine baylanıstı adamdarında nanım boladı, osı nanımnıñ nätijesinde zamanaui tanım qalıptasadı. Ärkimder biletin Arab elindegi ataqtı Dubay qalasıda osıdan 28 jıl bwrın, eleusiz köptegen balıqşılar poselkasınıñ biri bolğanına senu qiınnıñ qiını ekeni ras, al şıntuaytqa kelgende qazirgi Şetpeni, Şebirdi ne kez-kelgen eldi mekendi adam tanımastay qılıp özgertu müldem orındalmaytınday asa qiın şarua emes, älemdegi kez-kelgen keremetti twrğızğan adam qolı, al adamdarınıñ bastı ayırmaşılığı özin sıylaudağı biik talğampazdıq pen öz twratın mekendi güldendirudi maqsat etken adami biik armandarı ğana. Ökiniştisi bizdiñ köptegen jañaşıldıqqa senbeuimizdiñ eñ bastı sebebi, basımızdıñ işindegi «mümkin emes» dep qaqsap jatqan därmensizdiktiñ şekarasın bwzıp şığudağı wmtılıstıñ joqtığı, etimiz üyrenip ketken «qalıptı jağdaydan» wzaudan qorqatın qwldıq sananıñ tärbisi ğana. Auıl-poselka  qwrılımınıñ qaladan ayırmaşılığı aua tazalığı men iis-şudıñ azdığı, qarım-qatınas erkindigi, psihologiyalıq-fizikalıq qısımdardıñ joqtığı, tabiğatpen etene aralasatın adam mümkindiginiñ moldığın atauğa bolar... Osınday erekşelikterine  jäne twrğındardıñ tanım qabiletine say, qala säuletine säykes keletin ädemilik körinisterin auıl arhitekturasına tıqpalau orınsız .Auıl arhitekturası auıl twrğındarına, sol eldi mekenniñ jer rel'efi men landşaftı baylığına ıñğaylay otıra, jergilikti qwrılıs materialdarımen ornalastırılğan sol ortanı tolıqtırıp twratınday añ-januar, qws, jändik, ne auılda qoldanılatın qwral-saymandardıñ müsinimen jan-jağın qorşağan ortamen ündestik tabuı tiis. Köşeniñ abattandırularındağı jol jiegindegi beton tabaldırıqtardıñ türli tüsti boluı, ayaldamalardıñ özi kiizdi ağaş üy formalı bolıp, tünde janatın köşe elektr şamdarı men sauda orındarındağı jarnamalardıñ «özara oynauı» ädemi äser beredi. Skul'ptura, eskertkiş, güldermen qatar ösken dala jusanı bar gazon, ağaş üy keregesin elesteter skver qorşauları, wlttıq naqıştı  orındıqtar men twrmıs qwralına wqsas qoqıs jäşikteri, sol auıldıñ tarihına qatıstı ne añız-ertegi keyipkerlerimen somdalğan erkin, jabayı tabiğat arasındağı su bwrqaqtarın, wlt örnekteri bar bwyımdardıñ şağın säulettik müsinderiniñ taza aua men beybit tınıştıqtağı tärbielik mänin, landşaftıq arhitekturağa siñire orındaluı auıl twrğındarınıñ tärbiesine de ayqın izin saladı.

«Ärbir bala suretşi, biraq qiındığı qazirgi balanıñ bal däurennen ketkennen keyin de suretşi bolıp qaluında» deydi äygili öner iesi P.Pikasso. Auıl säuletiniñ  adam tärbiesin qalıptastıruğa qosar asa zor ülesi, örkenietti wrpaq tärbiesindegi jasalınar qadamdardıñ biri ğana. «Jetilgen qoğamda adamdardıñ barlığı tvorçestvomen aynalısuı tiis» degen wlı oyşıl äl-Farabi atamız, jetilgimiz kelse, mädenietti, wlttıq ideologiyamen ruhtanatın wrpaq tärbiesine, qoğamdağı parasattı qozğauşı küşterdiñ bäri maqsattı türde at salısuı kerek. Auıl säulet-sänin aşatın mädeni qwrılımnıñ biri - park... Ädette qwrılıs zañnamasında auıl parkine audanı 1-3 gektarday jer berilip, onıñ 30 payızı qıdırıs alañdarı men tınış demalıs orındarına, 35 payızı sporttıq, 15 payızına balalar demalısına jağday jasauğa tırısadı. Bwlda qatıp qalğan zañ emes, ölkedegi mwnay-gaz öndirisine say, ağaş egiletin jerlerdiñ sanın köbeytkennen halıq densaulığına jasalar qamqorlıq azdıq etpesi anıq. Adam organizminiñ kürdeliligi sonşama, terisiniñ temperaturaları men sırtqı äserdi qabıldau deñgeyi ärtürli, tipti oñ jaq tanau quısı men sol jaq tanau quısınıñ iis tanımdarı miğa eki türli berilse, twrğın üy bölmesiniñ 10m2 audanın 14m2 ösirilui, eñbek qabiletiniñ ösuine 2,5 payız üles qosıp, auıru wzaqtığın 1,7 täulikke qısqartqan. Parktiñ kirer auızı ortalıq köşedegi sauda orındarına ne auıl klubınan keletin bağıtta bolğanı tiimdirek, auızğa jaqın sirek otırğızılğan ağaş, bwtalar arasındağı kündiz balalar oynaytın alañdar men oyın attrakciondarı, keşki qariyalar demalısına arnalğan mekenge arnayı orın belgileudiñ mäni zor. Jası kelgen jannıñ özi, tüysiginiñ tübinde alañsız asır salıp jürgen, sanasında saqtalğan närestesine kütim izdeytin kezderi az bolmaydı, taza aua men beybit tınıştıq adam densaulığına emociyalıq twrğıda jağımdı äser beretin boladı. Parkterde jergilikti ağaştar men bwtalarğa basımdılıq berilgenimen, klimatında az-kem özgeşelikteri bar reñderi özge ağaş-bwtalardı jersindiruge talaptanğan dwrıs dep oylaymın. Auıl parkiniñ ortalıq yadrosına ornalasqan auıl mwrajayı jädigerleriniñ, közi körip qwşağında ösken tuğan jer tarihın, babasınıñ ğwmır keşken däuiriniñ twrmısı men tağlımınan habar beretin kuägerlerdiñ, öskeleñ wrpaqqa berer iman önegesi, wrpaq tärbiesine ölşemsiz baylıq boları aqiqat. Qazirgi zamanda auıldıq jerlerde meşit twrğızu ürdiske aynaluda, qwday üyi atalatın meşit nasihatı, din wstanu mañızdılığı qanşalıqtı qajetti bolğanımen, wlttıq dästürge eşqandayda üstemdik jasamauı tiis dep payımdaymın. Otanın süyu imannan bastau alsa, imandı bolu mädenietti tärbieden när jinaydı. Adami qwnarlılıq, mädenietti parasattı boludıñ alğı şartı, wltıñnıñ, ata-babañnıñ ötkenin wmıtpauda ekeni şındıq. Mwrajay jädigerlerindegi ata-analarımızdıñ kier kiimge, işer asqa, jağar otınğa jarımay jürip, baylanıs qwraldarı men tehnika kölikteri jetispegen kezeñderde, bügingi wrpağınıñ bolaşağı üşin janqiyarlıq küresteriniñ izderi, hadis tağlımındağı; «qabırstanğa barıp ziyarat etip twrıñdar, ol esteriñe ahiretti saladı» degen wlağatınan kem bolmay, talaylardı täubasına tüsiretin, qazirgi erinşek-jalqaulıqtı joyatın, jemqorlıqtan qwtqarıp, eliniñ saltı men jeriniñ kiesin sıylaytınday sezim beretin tärbie oşağı boları anıq. Arhitektura öneri beyne bir auada qalıqtap twrğan äuezdi äuenniñ közge körinetin, şıyrıqqan şabıttıñ iirimderi ispetti, täkkappar asqaqtığı bar kez-kelgenniñ qol şoqparına kelmeytin, talanttı talğamdı kerek etetin qiın öner.

Adamzattı tañ qaldırğan «älemniñ jeti keremeti» osı önerdiñ eskertkiş tuındıları ekenin moyındamaytın pende joq. Ölkemizdegi tarihi şayqas oqiğaları men batır, bi-abızdardıñ wlağattı sözderi, mahabbat hiqayaları men sonau alğaşqı qauımdıq adam izderinen bergi san aluan qwbılıstardıñ ärqaysısı, wrpaqqa önege säulet öneriniñ müsinderine swranıp-aq twr. Jaqsı talğam bolsa, mwrajaydıñ sırtqı körinisiniñ özin, swlulıq pen täkapparlıqtıñ kelisti kelbetine aynaldıruğa äbden boladı. Mısalı, qazaq topırağında alğaş ret ädebiettegi mifologiya taqırıbına qalam tartqan, Şetpe kentiniñ tuması, ğalım S.Qondıbay mwrajayınıñ sırtqı kelbeti, aldınan qarasañ qazaqı kiizdi ağaş üydi, qaptalınan qarasañ jatqan arıstandı elestetken, Mañğıstau ölkesiniñ tanımdıq beynesi Şerqala tauı keskindes qılıp, Otman tauındağı tarihi memorialdı biik tau şoqısına ornalastırıp, Jaña-özenniñ wlu tastarınan  tau kan'ondarınıñ ornına, ğılım eñbekterindegi mifologiyalıq keyipkerleriniñ beynesin, mwrajaydıñ sırtqı qabırğasına oyıp, barel'eftik ädispen şığarsa, el aralağan turiske, jarqırap twrğan pañ-biiktik, ejelgi grek eliniñ eski dünie eskertkişterinen kem äser bermesi anıq. Sol Şerqala tauınıñ artındağı orıs oficerimen, islam dininiñ haqtığına bästesip sekiretinimen atı qalğan «Oraz wşqan» jartasında mwrajayğa jılu, ne toq beretin qosımşa qwrılıs nısanı qılıp ornalastıruğa  boladı. Qazirgi tartımsız salınğan, audan ortalığındağı ğalım atındağı mwrajaydı esimin oqıp tanudamız. Elimizdiñ är aulında mwrajayğa jädiger bolar tarihi orındar bar, mısalı bügingi Şebir auılı, keşegi Keñes Odağı kezinde socialistik jarıstan Qazaq SSR-i boyınşa 2-şi orın alğan, auıspaytın twraqtı qızıl tu iegeri, oblıs köleminde auıl şaruaşılıq körmesin ötkizgen, oblısta alğaş bolıp elektr şamın jaqqan 1-May qolhozınıñ ornı. Asa qabiletti basşıları bolğan Qwbışev Medina men Dosjanov Tüyteni bügingi auıl-audan jastarı biledi dep ayta almaymın. Bwl asıl azamattardıñ el basqaru ädisterin zerdeleudiñ özinen, bügingi basşılardıñ alar tälim-tağlımı orasañ zor boları anıq. Salıstıru üşin oqırmanğa ayta keteyin, respublika boyınşa 1-şi orın alğan qolhoz basşısı N.YU.Golovackiy (1912-1996) degen azamat 2 ret Socialistik Eñbek Eri atağımen qosa 6 ret Lenin ordenimen marapattalğan adam. Orıstı ilgeri qoyğan zamanda, 1-May qolhozınıñ mümkindikterimen salıstırsaq M.Qwbışev pen T.Dosjanovtıñ wyımdastıru qabileti anağwrlım ilgeri boluı da ğajap emes...

Eldi meken, tirşilikti qamtamasız etetin mañızdı funkciyaları bar dene müşelerinen twratın, beyne bir tiri organizm ispetti, eger olardıñ ornalasu orındarımen özara baylanısu zañdılığı bwzılsa wlı denede auru etek aları aqiqat. Köşe wlı denedegi qan tamırları sekildi, auıl säuletindegi özara baylanıstı qamtamasız etetin birtwtas qwrılım. Maşinalar jüretin joldardıñ şama kelgenşe ortalıq äkimşilik pen auıl parki tektes demalıs orındarınan tısqarıraq ornalasqanı tiimdi, onday bolmağan jağdayda ortalıq alañ maşina joldarınıñ qiılısına aynaladı. Dwrıs wyımdastırılğan işki joldar men jayau jürginşiler soqpağı, şağın alañqaylarğa ornalasqan jasıl jelek arasındağı demalıs orındarınan tısqarı ornalasıp, ortalıq köşeniñ jiñişke tamırları sekildi bolğanı abzal. Köşeniñ maqsatına say asfal't, beton, şeben', qayırqwm jabındılarımen eldi meken joldarı töseledi. Bağası asa qımbat asfal'ttı ılğalda tösemey, sapalı jasağan jağdaydıñ özinde ömir süru wzaqtığı 18-20 jıldan aspauımen qatar qısqı mwzğalaqta tayğaq, jazdağı ıstıq auada ezilip, adam ağzasına ziyandı koncregendi ulı gaz böledi. Ömir süru wzaqtığı 4-5 jıldan aspaytın şeben' tösenişi auıq-auıq tegistep otırudağı qwr aqşa şığını ğana. Ekonomika jağınan tiimdisi etek-jiekterin dm-i 6mm-lik temir tormen kömkergen, razmerleri 500-500 mm-lik, qalıñdığı 8-10 sm-lik beton plita- jol tösenişin, kez-kelgen eldi mekennen dayındauğa boladı jäne ömir süru wzaqtığı 40 jıldan astam jäne öndiru şığını 30-40 payızğa asfal'ttan arzan. Ölke joldarına, tas kar'erlerindegi paydasız şaşılıp jatqan formasız tas bölşekteri men Qarataudıñ tabiği materialdarınıñda paydağa asarı anıq, bwdan özge öndiristen şıqqan avto-rezinalar tösenişin köşe aralıq qısqa joldarğa molınan paydalanuğa boladı. Jol salu maqsatı şañ-topıraqpen birge, qazirgi tañda aspanğa wşıp jatqan botulizm, gil'mintez t.b. aurularğa sebepker adam ağzasına ziyandı mikroptardı azaytadı. Bwdan 2000 jıl bwrın, eski Rim bileuşisi YU.Cezar' tünde jürmeuge jarlıq şığarğandağı maqsatı, bas auruınıñ 5/4-i,jüyke auruınıñ 4/1-i,şañ topıraq pen şudıñ adam ağzasına tigizgen äserine baylanıstı ekenin däleldegen, zamana ğılımınıñ jetistigine süyengen, halqına qamqor patşanıñ äreketi eken.

Wsınısım, üyrenşikti jol salu tehnologiyasındağı topıraq üyip, nığızdalğan jol polotnasınan göri, kersinşe jerdiñ şöp ösetin qabatın qırğannan keyingi tabiği tığızdılıqtan bastap jol qabattarın ornalastırıp, ölimge aparar jol apatın azaytu men auladağı su ağısın bağıttau maqsatı bar, jasaluı  sapalı, şığın aqşası az joldar saluğa bet bwrğanımız tiimdi. Memleket baylığı, qazaq wltınıñ densaulığı men ruhani qwnarlılığınıñ altın tamırı bastau alğan, qasietti qara şañıraq auıl säuletiniñ mädeniettiligi, örkenietti älemdik bäsekelestegi qazaq wltınıñ jarqın bolaşağınıñ aynımas kepili. Damu jolındağı örkennietti, bay-quattı eldermen iıq teñestirmek üşin bügingi «qalıptı jağdaydı» bwzıp şığu kerek. Oğan bizder tikeley jauaptımız, zamandas!

Äzirbay Bekiev, qwrılıs mamanı

Abai.kz

0 pikir