Beysenbi, 22 Tamız 2019
3903 22 pikir 5 Mausım, 2017 sağat 12:10

Qazaqstan damuınıñ zayırlı qağidatı - qoğamdıq sana jañğıruınıñ şartı

Qazaqstan Respublikası Ata zañınıñ absolyutti normalarınıñ biri  – zayırlılıq. Täuelsizdikke qol jetkizgen kezden dini erkindikti paş etip, täu etip, qabıldağan alğaşqı zañdarımızdıñ biri – QR «Dini senim bostandığı jäne dini birlestikter turalı» Zañı bolatın. Atalmış zañnamağa zamana ağısına qaray birneşe ret tolıqtırular jasalğan-dı, al 2011 jılı QR «Dini qızmet jäne dini birlestikter turalı» jaña zañı qabıldandı. YAğni, qazaq eli – zayırlı memleketti ornıqtıru üstinde. Onıñ işinde zayırlılıqtıñ qazaqstandıq ülgisiniñ negizin qalauğa talpınuda.

«Zayırlılıq» wğımı

«Zayırlı» söziniñ tübiri arab tilindegi «sırtqı» degen mändegi «zahir» sözinen kelip şığadı. Qazaq tiliniñ tüsindirme sözdigine üñilsek, «zayır» sözi «anıq», «ayqın», «aşıq» degen sın esimderdiñ mağınaların beredi. Osı «zayır» degen sın esimnen türlengen «zayırlı» sözi «bilgir», «bilimdar» degen mağınalarğa sayadı (Qazaq tiliniñ tüsindirme sözdigi/ Jalpı redakciyasın basqarğan T. Janwzaqov. – Almatı: Dayk-Press, 2008. – 968 b.). Demek, «zayırlılıq» dep «bilgirlikti», «bilimdarlıqtı» atasaq boladı. Ökinişke oray, bügingi tañda «zayırlılıq» sözin batıstan auıp kelgen  «laicizm», «sekulyarizm», «svetskost'» terminderiniñ balaması retinde tüsinemiz. Qazaqstan Respublikasındağı zayırlılıq jañağı «bilimdarlıq» wğımına jaqın dep bilsek jön siyaqtı.

«Laicizm» (francuz tilinde «Laïcisme») degenimiz – memleketti basqaruda qanday da bir dinge silteme jasamastan, memlekettiñ dinderge degen beytaraptılığın wstanatın qağidat. Francuz tilindegi «laicizm» sözi «dini emes adam», «dini adamnan özge halıq» degen mağınağa say keletin  latın tilindegi «laicus» sözinen şıqqan. Rim imperiyası däuirinde dini adamdı «clerici», dini emes adamdı «laici» dep atağan ğoy. Franciyada «Laïcité», «Laicisme» terminderi «materiyalıq (ğılımi) jäne ideyalıq (dini) bolmıstardı bir-birimen aralastırmau» degen mağınanı bildiredi. «Laicizm» termininiñ ağılşın tilindegi audarması «Secularity» sözi bolıp tabıladı.

«Sekulyarizm» sözi «din jäne memleket isterin bir-birinen bölek wstau» degen mağına beredi. Bwl söz latın tilindegi «zaman» mağınasındağı «saeculum» sözinen şıqqan. «Laicizm» men «sekulyarizm» sözderi orıs tiline «zamanğa sap tüzeu» nemese «düniege boy tüzeu» degen mağınadağı «svetskost'» sözi türinde endi.

Terminniñ tarihi damuınıñ nätijesinde katoliktik Europa men anglosaksondıq Europa arasında bir nyuans payda boldı. Katolik elderde laicizm, al basqalarında sekulyarizm orın aldı. Laicizmde din memlekettiñ baqılauında bolsa, sekulyarizmde din men memleket bir-birinen täuelsiz sala bolıp tabıladı. Protestanttıq jäne anglikandıq elderde sekulyarizm kündelikti ömirdi belgilep otıratın ömir süru saltı jäne düniyaui isterge dindi aralastırmau degen mağına beredi.

Zayırlılıq tarihı

Batıs elderindegi zayırlılıq äleumettik qajettilikten tuındağan qwbılıs bolsa, Qazaqstandağı zayırlılıq tarihi üderistiñ nätijesi bolıp tabıladı. Sol sebepten, Qazaqstan äleumetindegi zayırlılıq dindarlıq pen senuşilikten oqşaulanbaydı.

Batıstağı zayırlılıq din men denominaciyalar, dindarlar men dinsizder arasındağı küres-qaqtığıstardı toqtatu üşin payda boldı. Agressiyaşıl ekstremizmnen arılğan pikir men ar-ojdan bostandığın qwrmetteytin sana-sezimge qol jetkizu üşin ğılımi jäne demokratiyalıq qwral retinde qalıptastı. Qazaqstan Respublikasındağı zayırlılıq bolsa, dinsizdik alqabındağı dinsizder üstemdiginiñ qirauı jağdayında qalıptasqan qwndılıq bolıp tabıladı.

Bastapqıda Batısta hristiandıq «patşaniki – patşağa, qwdaydiki – qwdayğa» dep atalatın din men memleket isterin bir-birinen bölu qağidatın wstanğan bolatın. Şirkeu jäne din qızmetşileri, äsirese memlekettiñ älsizdigin, tipti «joqtığın» dep te aytsaq dwrıs bolar, paydalanıp, kez kelgen närsede, onıñ işinde memlekette de öz üstemdigin ornatqan edi. Bwnısına da qanağattanbastan türli sıltaumen dinge qızmet etpeytin, grekşe «laikos», latınşa «laicus» («halıqtıq», «halıqşıl») dep atalatın adamdardı, toptardı, qauımdar men taptardı azaptay bastadı. Inkviziciya jii qoldanıldı.

Europanıñ bileuşilerine aynalğan papalar krest jorıqtarın wyımdastırdı, patşalardı taqtan alıp, taqqa otırğızdı, qalağan eldi qwrıp, qalamağanın qırdı. Ortağasırlıq Europada mal-müliktiñ üşten ekisi (2/3), jerdiñ üşten biri (1/3)jäne kiristiñ jartısı (1/2) papalardıñ qolında boldı.

Hristiandıq tarihınıñ wzaq bir kezeñinde adamdardıñ dini äri dinsiz ömirin bilep-töstedi. Sondıqtan, ortağasırlıq ekonomikalıq ömirdi şirkeuden bölip elestetu mümkin emes. Özin Qwdayğa tapsırıp, monastır'de oñaşalanğan adamdar ğibadatpen qatar auıl şaruaşılığı, sauda-sattıq jäne bankirlikpen aynalıstı. Orta ğasırlarda bükil egindik jerlerdiñ üşten ekisi (2/3), odan tüsken kiristiñ üşten biri (1/3) şirkeuge tiesili edi. Şirkeu – qazirgi uaqıtta da Europanıñ eñ iri kapitalisteriniñ biri.

Qalay bolğanda da, mwnşama sayasi, äleumettik jäne ekonomikalıq küş pen mümkindikke ie şirkeuge qarsı bağıttalğan dwşpandıq äueli onı sektalar men şirkeulerge böldi. Eñ soñında şirkeu barlıq närsesin, sayasi, äleumettik jäne ekonomikalıq küş-quatı men mümkindikterin halıqşıldarmen bölisuge mäjbür boldı. Din men memleket nemese şirkeu men memleket arasındağı bwl böliniske, yağni jañaşa qarım-qatınasqa, biliktiñ mwnday jaña sipatına «zayırlılıq» degen atau berildi.

Europa halıqtarınıñ basınan ötkergen bwl tarihi üderisti jaqsı tüsinu üşin mınaday eki faktordıñ orın alğandığın eske alu kerek. Birinşisi, Europa halıqtarında äleumettik taptardıñ qalıptasıp, özara qayşılıqtarğa baruı bolsa, ekinşisi, hristiandıqtıñ bolmıstı bir-birinen täuelsiz ruhani jäne düniyaui kategoriyalar twrğısınan qarastıratın dualistik dünietanımğa ie boluı edi. Bwl eki faktor öte mañızdı. Sebebi, zayırlılıq hristiandıqtıñ dästürli dünietanımında düniyaui men ruhani älemdi bir-birinen bölip qarastıruınan tuındağan. Nätijesinde, Batıstıñ hristiandıq qoğamı «dindar» jäne «zayırlı» degen eki äleumettik topqa bölindi. Dindardıñ qarauına ruhani ister kirse, zayırlınıñ qarauına düniyaui ister kirdi.

Qoğamdıq qwrılım jağınan bwl eki äleumettik top «şirkeu» men «memleket» ayasında şoğırlandı. Hristiandıq filosofiyanıñ iri ökili sanalatın Äulie Avgustinniñ pikirinşe «civitas dei» dep atalatın «qwdaydıñ memleketiniñ» qasında «civitas terrena» dep atalatın «jerdegi memleket» bar. «Civitas dei – şirkeu», al «civitas terrena – memleket» dep qabıldağan şirkeu Rim imperiyasında zañdı twlğağa aynalıp, imperiya qwlağannan keyin onıñ sayasi, äkimşilik, qwqıqtıq jüyelerin özine ıñğaylastırıp aldı. Söytip, memleket boludıñ barlıq elementterine qol jetkizdi. «Kanondıq qwqıq» dep atalatın katoliktik qwqıq arqılı «zañşığaruşı bilikti», monopolist retinde bilim beru, mädeniet, halıq sanın tirkeu siyaqtı halıqqa qızmet körsetu isteri arqılı «atqaruşı bilikti», tek dindardı ğana emes, zayırlını da jazağa tartu arqılı «sot biligin» qolına şoğırlandırdı. Osılayşa, şirkeu Vİİİ ğasırda Rim qalası men onıñ töñiregindegi sıyğa tartılğan jerlerde öz memleketin qwrğan bolatın (Bügingi Vatikan memleketimen şatastırmağan jön. Vatikandı Papağa B.Mussolini sıyğa tartqan).

Düniyaui-ruhani bölinistiñ basqa bir körinisin sayasi biliktiñ memleket pen şirkeu arasında böliniske salınuınan bayqay alamız. Memlekettik bilik «regnum» («patşalıq») dep atalsa, şirkeu biligi «sacerdotium» («poptıq») dep ataldı. Hristiandıqtıñ tarihında bwl eki bilik közi özara üstemdik üşin küresip keldi. Bwl küreste keyde şirkeu memleketterdiñ üstinen qaraytın qwrılım sipatına ie bolıp, imperatorlar men korol'derdi bilegen bolsa, keyde memleketter şirkeudi basqardı. Eki bilik köziniñ arasındağı bwl küres Franciyada 1905 jılı teoriyalıq twrğıdan ekeuiniñ de öz salasındağı erkindigin esepke alatın «laicizm» («zayırlılıq») attı din sayasatımen ayaqtaldı.

Bastapqıda mwsılmandardıñ Jerorta teñizin jaulap aluı äuelden sauda-sattıqpen aynalısatın Batıs Europanı Jerorta teñizinen alşaqtatqan bolatın. Bwl faktor eki mañızdı nätije tuındattı. Birinşisi, özderin Rim imperiyasınıñ jalğası sanağan karolingter hristiandıq ideologiyasın islamğa qarsı qoyıp, memleket işinde şirkeudiñ üstemdigin moyındadı. Dindarlardı joğarı lauazımdı qızmetterge tağayındap, jergilikti şirkeulerge memlekettik jerdiñ keñ alqaptarın sıyğa tartıp, salıqtıñ onnan bir böligin (1/10) ielenuge rwqsat berdi. Ekinşisi, Europanıñ «feodalizmge», jer ielenuşilikke negizdelgen aristokratiyalıq (aqsüyekter) jüyege ötui boldı. Sauda joldarınan qol üzgen Europa egin şaruaşılığına negizdelgen qoğamğa aynaldı. Karolingter däuirinde «memlekettik qızmetker» dep atalatın jauaptılar ortalıq bilik älsiregennen keyin jergilikti mal-mülikti iemdenu arqılı aristokrattarğa aynaldı. Bwl aqsüyekterdiñ jersiz jataqtardı ant işkizu arqılı özderine basıbaylı etuiniñ nätijesinde feodalizm payda boldı. Feodalizm jüyesinde ekonomikalıq jäne ruhani üstemdik pen oqu-jazu monopoliyasın qolında wstağan şirkeu eñ mañızdı orınğa ie boldı. Katolicizm feodalizmniñ ideologiyalıq qaruına aynaldı.

Mwsılmandardıñ jaulap alu äreketiniñ toqtauı men krest jorıqtarı Batıs Europanıñ Jerorta teñizindegi saudasın jandandırdı. Jaña käsip orındarınıñ payda boluı nätijesindegi jerge basıbaylı jas jataqtardıñ auıldan qalağa ağıluı burjuaziya tabınıñ qalıptasuına jol aştı. Bwl jaña taptı qwrağan bosqındar öz mırzalarınıñ olardı tauıp alıp, jerine qaytaruınan qorıqtı. Sol sebepten feodalizmge jäne onıñ ideologiyası bolıp tabılatın katolicizmge qarsı jaña bir qala qwqığın qalıptastırdı. Burjuaziyanıñ ekinşi qanatı ziyalılar baspahanalardıñ payda boluı men kitap basılımdarınıñ artuınıñ arqasında ekonomikalıq täuelsizdikke qol jetkizip, oyların erkin jazıp, burjuaziyalıq közqarastardı halıqqa jaydı. Şirkeu men aqsüyekterge qarsılığın jazu arqılı bildirdi.

Korol'der bolsa, tabıs közinen ayırılğan aqsüyekterden bet bwrıp, qarjı közine aynalğan burjuaziyağa qoldau körsete bastadı. Papalardıñ üstemdigine qarsı bolğan korol'der endigi jerde «patşanikin – patşağa, qwdaydikin – qwdayğa öteñder» degen sayasattı wstanuğa kiristi.

Qazaqstan Respublikası konstituciyasınıñ Franciya konstituciyası negizinde äzirlengendigin esepke ala otırıp, hristiandıqtıñ tarihında francuzdardıñ dinge qatıstı wstanğan sayasatın törtke bölip jiktesek boladı. Olar:

1) bir dindi qoldap, basqa dinderge tıyım salğan sayasatı (ortağasırlıq Franciya);

2) bir dindi qolday otırıp, ekinşi därejeli dep tanığan dinderdiñ qızmetine rwqsat berip, olardı da belgili bir därejede qoldağan sayasatı (Wlı Francuz töñkerisi jıldarınıñ qarsañınadğı Franciya);

3) eşbir dinge qoldau körsetpesten, keybir dinderdiñ qızmetine rwqsat berip, olardı belgili bir därejede qoldağan sayasatı (1801-1905 jj. aralığındağı Franciya).El'zas-Lotaringiya aumağında äli künge deyin osı sayasat qoldanıluda;

4) teoriya twrğısınan şirkeu men memlekettiñ öz aralarında täuelsiz qızmet jasauına jağday jasaytın jäne memlekettiñ eşbir dindi moyındamaytın, eşbirine qoldau körsetpeytin, «zayırlılıq» dep atalatın sayasatı (1905 jıldan bergi qazirgi Franciya).

Qısqası, zayırlılıq Franciyada hristiandıqtıñ dästürli düniyaui-ruhani ayırmaşılığınan jäne Franciyanıñ wlttıq memleket tüsinigi men katolik şirkeuiniñ ğalamdıq ideologiyası arasındağı qaqtığıstan tuındağan memlekettik sipat bolıp tabıladı. Batıs qoğamında dindar emes halıqqa jäne memleketke şirkeu men dindarlar qısım tanıtqan bolatın. Bwl qısım şeginen şıqqanda köpşilik birigip, şirkeu men dindarlardıñ astamşılığınan qwtılu üşin olarğa qarsı wzaqqa sozılğan küres nätijesinde jeñiske jetken edi. Osılayşa, Batıs qoğamında şirkeu men memleket, dindar men dindar emes äleumettik toptar arasında ıqpal men küş tepe-teñdigin qamtamasız etken zayırlılıq ornadı. Batıs älemindegi zayırlılıq qoğamnıñ äleumettik beybit ömirdi, dindar emes adamdar men äleumettik toptardıñ köbirek erkindikti, memlekettiñ köbirek täuelsizdikti qajetsinuinen tuındağandığın wmıtpağan jön.

Nätijesinde Batıstıñ keybir jerlerinde zayırlı, keybir jerlerinde jartılay zayırlı, keybir jerlerinde söz jüzinde zayırlı, key jerinde tolıqqandı dini nemese kerisinşe dinsiz elderden qwralğan jayı bar.

Qazaqstanda bolsa, zayırlılıq qağidatı el damuınıñ, qoğam sanasınıñ jañğıruınıñ şartı bolıp tabıladı. Zayırlılıqtıñ arqasında «azamattıq teñdik», «eñbeksüygiştik», «adaldıq», «ğılım men bilimge degen qwrmet», «zayırlı el» qwndılıqtarınan qwralğan «Mäñgilik El» jalpıwlttıq patriottıq ideyası jüzege asırılmaq. Atalmış bağıtta Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ 2015 jılğı 28 jeltoqsandağı №147 Jarlığımen bekitilgen «Qazaqstan Respublikası Qazaqstandıq biregeylik pen birlikti nığaytu jäne damıtu twjırımdaması» iske qosıldı.

Qoğamdıq sana jañğıruı

Üstimzdegi jılı Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti, Elbası Nwrswltan Nazarbaev «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı maqalasında Qazaqstannıñ maqsatı – älemdegi eñ damığan 30 eldiñ qatarına qosılu bolıp tabılatındığın tağı bir ret atap körsetti. Elbasınıñ pikirinşe maqsatqa jetu üşin qazaqstandıqtardıñ sanası isinen ozıp jürui, yağni odan bwrın jañğırıp otıruı tiis. HH ğasırdağı batıstıq jañğıru ülgisi bügingi zamannıñ bolmısına say kelmeydi. Özgeru üşin zaman ağımına ikemdelu arqılı jaña däuirdiñ jağımdı jaqtarın boyğa siñiru kerek. Zamana sınınan sürinbey ötken ozıq dästürlerdi tabıstı jañğırudıñ mañızdı alğışarttarına aynaldıra bilu qajet.

Jañğıru wlttıq sananıñ türli polyusterin qiınnan qiıstırıp, jarastıra alatın qwdiretimen mañızdı. Halıq tarihı men wlttıq salt-dästüri aldağı örkendeudiñ berik diñi boluı tiis. Bwl rette, twtas qoğamnıñ jäne ärbir qazaqstandıqtıñ sanasın jañğırtudıñ birneşe bağıtın Elbası atap ötti:

  1. Bäsekelik qabilet;
  2. Pragmatizm;
  3. Wlttıq biregeylikti saqtau;
  4. Bilimniñ saltanat qwruı;
  5. Qazaqstannıñ revolyuciyalıq emes, evolyuciyalıq damuı.

Elbası qoğamdıq sana jañğırudıñ negizgi qağidaların qalıptastıru jäne zaman sınağına layıqtı tötep beru üşin aldağı jıldarda mıqtap qolğa alu qajet bolatın birneşe joba wsındı:

  1. Qazaq tilin birtindep latın älipbiine köşiru;
  2. Qoğamdıq jäne gumanitarlıq ğılımdar boyınşa «Jaña gumanitarlıq bilim. Qazaq tilindegi 100 jaña oqulıq» jobasın qolğa alu
  3. «Tuğan jer» bağdarlamasın qolğa alu;
  4. Halıq sanasına jalpıwlttıq qasietti orındar wğımın siñiru;
  5. «Jahandağı zamanaui qazaqstandıq mädeniet» jobasın iske asıru;
  6. «Qazaqstandağı 100 jaña esim» jobasın iske asıru.

Qoğamdıq sananıñ jañğıruı üşin azamattardıñ zaman ağımına sanalı türde beyimdeluge qabiletti boluı kerek. Zamanğa säykes jañğıru mindeti barlıq qoğamdardıñ aldında twr. Barşa qazaqstandıq jañğıru ideyasınıñ mañızın tereñ tüsine bilui tiis. Jaña jağdayda jañğıru degenimiz Qazaqstan damuınıñ eñ bastı qağidatı ‒ zayırlılıq negizinde ğana jüzege asatındığın wmıtpağanımız abzal.

B.K.Baymahanov 

QR DİAQM DİK Mädenietter men dinderdiñ halıqaralıq ortalığı Taldau böliminiñ jetekşisi, t.ğ.k.

Abai.kz

 

22 pikir