Senbi, 20 Säuir 2019
Äne, kördiñ be? 3864 55 pikir 27 Qırküyek, 2017 sağat 10:07

Ankaradan jetken ün. Qaripke Stalindik zaual

Qazaq eliniñ latın ärpine köşuine qatıstı belgili lingvist, türkitanuşı,  filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor Ahmet Bijan Erjilasun özindik oyın bildirip, bizdiñ portalğa arnayı jiberipti. Türik tilinde jazılğan materialdı Äl-Farabi atındağı Qazaq Wlttıq Universiteti, Şığıs filologiyası fakul'tetiniñ docenti Erğali Esbosınov audarıp, ğalımnıñ oyı qazaq oqırmandarına jetuine öz ülesin qostı.

Türkiyadan jetken bwl maqala qazaq halqına oy salar degen nietpen nazarlarıñızğa wsınıp otırmız.

Abai.kz aqparattıq portalı

Qazaqstannıñ latın älipbiine ötedi degen quanıştı habarınan qwlağdar boldıq. Mwnı  ğılımi-köpşilik jäne qoğamdıq joba retinde qabılday otırıp, türki elderi älipbiiniñ bir-birine jaqınday tüsui jönindegi adımı dep te tüsindik. Qazaq ziyalılarınıñ keñ auqımdı is-äreketteri men joğarğı biliktiligi bwl istiñ ğılımi äleuetin qamtamasız etse; bwl joba, el sayasatkerleriniñ Qazaqstan Prezidenti Nazarbaevtiñ basşılığında jürgizip otırğan sayasatınıñ parasattılığı men twraqtılığın tağı bir paş etti.

Alayda qazaq elindegi latın tekti qaripterdiñ qoğam talqısına wsınılğan bir ülgisin ülken reniş jäne alañdauşılıqpen qabıldadıq. Bwl ülgige negizdelgen jobanıñ sol ülgi retinde qalatındığına sengim keletindigin ayta kele, bir-eki söz pikirimdi bildirsem deymin.

Qazaqstan Parlamentiniñ nazarına wsınılğan jaña älipbi 25 qaripten twradı-mıs, bwğan qosa gh, sh, ch, zh, ae, oe, ue siyaqtı «tirkemeleri» bar-mıs. YAğni osı qarip-sımaqtar Türkiya älipbiiniñ tiisinşe ğ, ş, ç, j, (aşıq) e, ö, ü qaripteriniñ balaması eken-mis. Basqaşa aytqanda bir dıbısqa eki qaripti qoldanadı eken. Mwnıñ sebebi älipbide nükte jäne basqa da arnayı belgiler bolmau kerek-mis. Bile-bilsek nükte men arnayı belgiler qazirgi tehnologiyağa da tompaq keledi eken.

Pikirimizdi däleldermen jabdıqtayıq:

  1. Latın qarpine ötudiñ bir sebebi zamanui tehnologiya men zaman talabına say mädeni mañızdı is-şara bolsa, basqa bir twsı bauırlas türki halıqtarınıñ älipbilerin bir-birine jaqındastıru ekendigi haq. Stalin 1937-1940 jıldarı düyim türki jwrtın latınnan kirill qarpine auıstıra saldı. Stalinnıñ maqsatı belgili edi: türkilerdi bir-birinen alısıraq wstau. Sondıqtan älipbilerine qosımşalar men jasandı belgiler qosumen-qosaqtaumen boldı. Bir tärtippen jäne bir dauıspen aytılatın jalpıtürkilik dıbıstar är jwrttıñ eline qaray bölek-bölek tañbalanatın boldı. Jalpı alğanda qazirgi kirill negizdi türki alfavitteri sol sayasattıñ solaqay körinisi boldı. Al endi qazirgidey jayma-şuaq zamanda Qazaqstannıñ Türkiyadan, Azerbayjannan, Türkimenstannan mülde bölek latın qarpin qabıldauı Stalinnen asqan zaual bolmaq.
  2. Noqta men arnayı belgimen jabdıqtalğan qarip zamanaui tehnologiyağa say emes eken degen pikir tübirimen dwrıs emes. Bwl pikir kerisinşe, - zamanaui tehnologiyalardıñ soñınan ilesken, artına jabısqan adamdardıñ pikiri. Qazirgi zamanaui tehnologiya  - ol nükte, sızıqşa, qos nükte, qos noqat siyaqtı sansız belgiler men arnayı işaralardıñ  tehnologiyası.
  3. Zamanui mädeniettiñ ökilderi dep esepteletin batıs elderiniñ älipbiinde nükteli jäne arnayı belgili qaripter köp. Bwğan ağılşın älipbiiniñ kişi qaripterinde i, j; francuz tilindegi i, j, ç, é, è, ê; nemis älipbiinde i, j, ä, ö, ü; polyak älipbiindegi  ą, ć, ę, i, j, ł, ń, ó, ś, ź, ż siyaqtı qaripter mısal bola aladı.
  4. Ağılşın, francuz, nemis älipbilerinde bir dıbıstıñ eki nemese odan da köp qarippen belgilenui jii kezdesedi. Mwnıñ sebebi ol älipbilerdiñ «zamanuilığı» emes «tarihilığında». Tarihtıñ qoynauına ğasırlap engen bwl älipbiler jüzdegen jıldarğa jetelep sol kezdegi, sol däuirdegi jäne sol tildiñ dıbıstaluın, dikciyasın körsetedi. Mısalı, francuzdar mösyö dep aytqandarımen mon sieur  dep jazadı, yağni tañbalaydı. Sebebi ğasırlar bwrın ataları osılay jazğan jäne osılay aytqan; mağınası «äpendi, taqsır». Mınau anıq: tarihi älipbilerde dıbıstalu men dikciya özgeris yağni deformaciyağa wşırağanımen, jazıluı yağni grafikalıq beynesi özgerissiz qaladı.
  5. Zamanaui älipbi qabıldau barısında batıs elderiniñ jüzdegen jıl bwrın qoldanğan/twtınğan, al qazirgi uaqıtta basqa jwrt üşin mañızın joyğan «tarihi»  älipbiin «ülgi» retinde tıqpalaudıñ eşqanday logikası joq. Zamanaui älipbide är dıbısqa bir tañba formulası aqılğa qonımdı jäne logikalıq payımı men praktikalıq twrpatı äldeqayda joğarı.
  6. Qazaqtar zamanaui älipbidi nısanağa alğandarına qarağanda är dıbısqa bir qarip principin wstanatındıqtarına senemin. Osı princip negizge alınıp jatsa qazirgi kirill älipbiinde orın alğan qos (eki) I tañbası tüsip qalatındığı belgili. Bwlar qos/eki dıbıstı diftongtar bolıp tabılatındıqtan latın qarpinde tiisinşe iy / ıy / y jäne  uw / üw / w tañbaların ala beredi.
  7. Bir dıbısqa bir qarip principin negizge alğanda basqa da türki älipbilerin qaperde wstau öte mañızdı. Osığan oray Türkiya men Azerbayjanda qoldanısta jürgen jäne qazaq tili dikciyası men dıbıstaluına etene jaqın, tipti birdey ç, ğ, i, j, ö, ş, ü qaripteri eş özgerissiz qabıldanuı qwba-qwp is bolmaq. Ala qazaq tilinde orın alıp,   Türkiya älipbiinde joq –q , –ñ  dıbıstarı  Azerbayjan men Türkimenstannıñ jaña älipbilerinde orın alğan q, ñ qarpimen, eki tilde de joq –u dıbısın  w grafikasımen belgilese qwba-qwp. Al –ä dıbısın Azerbayjan älipbiinde orın alğan ä grafikasımen nemese nemis älipbiindegidey jasap ӓ qarpimen berilgenin qalar edim.

Kün tärtibinde şamalı söz bolıp jürgen 25 qaripti latın älipbiiniñ tübirimen dwrıs emes, qate joba ekendigin şamalaysızdar jäne bilesizder degen ümittemin; Qazaqstannıñ mañızdı da auqımdı jobalardı iske asıra alatın äleueti asa tegeuirindi jäne  quattı, - bwl düyim jwrtqa belgili, - layım solay bolsın.

Ahmet Bijan Erjilasun, lingvist, türkitanuşı,  filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor 

Audarğan Erğali Esbosınov, Äl-Farabi atındağı Qazaq Wlttıq Universiteti, Şığıs filologiyası fakul'tetiniñ docenti

Abai.kz

55 pikir