Düysenbi, 20 Tamız 2018
Alaşorda 2281 0 pikir 20 Säuir, 2018 sağat 08:45

Federalist Jahanşah

Asadullaev Üyinde 1917 jıldıñ 1–11 mamırında ötken mwsılmandar qwrıltayı

Tarihi miniatyura

Jahanşa Dosmwhamedov

Mäskeu. 1917 jılğı mamır ayı. Asadullaev Üyinde külliresey mwsılmandarınıñ qwrıltayı ötip jatır. Qwrıltaydı Petrogradtağı bwrınğı Memdumanıñ mwsılmandar frakciyası jwmıs istegen ğimaratta otırğan Uaqıtşa mwsılman byurosı äzirlegen-tin. Ataqtı äzirbayjan käsipkeri, elindegi mwnay käsipşiliginde iri alpauıt-önerkäsipşil därejesine jetken Şämsi Asadullaev aqsaqal mwsılman jwrtı igiligine arnap saldırğan ğimarattıñ ülken zalı halıqqa lıq tolı.

Şämsi Asadullaev

Ötemis mwnda Uaqıtşa byuronıñ törağası Ahmed Calikov bastağan toppen birge kelgen. Kelisimen osındağı  byuro müşesi Ayaz Ishaqovtıñ jigitterine qosıldı da, wyımdastıru jwmıstarına bel şeşe kirisip ketti. Sosın mümkindiginşe qwrıltay otırıstarına qatısıp otıruğa tırıstı. Patşa taqtan qwlağannan keyingi bolaşaq memlekettik qwrılım, jürip jatqan jahandıq soğıs mäselelerine baylanıstı tuındağan qızu pikirtalasqa jiti qwlaq türdi. Süysintken sözder köp bolğanmen, özi qadirleytin tatar jazuşısı, qwrıltaydıñ osı Asadullaev Üyinde jağdaylı ötuine tikeley äser etken qalamger äm sayasatker Ayaz Ishaqovtıñ ülken minberden aytqan bir sözin köñiline ala, tiksine tıñdadı.

 Ayaz Ishaki

Ötemis  bwğan deyin onıñ «Eki jüz jıl ötkennen keyin azğındap ölu» degen fantastikalıq hikayatın oqıp, tereñ oyğa qalğan edi. Sol tuındısında Ayaz Ishaki tatar halqın eki ğasırdan keyin äbden azıp-tozıp, joq bolatın etnos retinde körsetken. Oqığan adamnıñ qanı qızdıratın,  otarlıq qwrsaudıñ ajal äkele jatqanın wğıp, odan qwtıludıñ jolın izdeuge wmtıltatın hikayat. Ötemis Ğayaz-jazuşı tek tatardıñ emes, sonday ahualdağı külli türkiniñ, sonıñ işinde qazaqtıñ da namısın qayrap otır dep wqqan. Osılay bağalağan qalamgeri, patşalıqtıñ jer-suğa qosa jan-dünieni, sananı otarlauı saldarınan bolaşağı bwldır tartqan halıqtardıñ barşasınıñ janaşırına balap jürgen Ayaz ağası, jwrt qwmarta oqitın «Söz», «El» gazetterin şığaratın jazuşı ağası osı s'ezde Ötemisti qayran etti. Ol s'ezd minbesinen jariya etken oğaş pikirimen tatardan özgelerdi  tügel kemitkendey sekildengen edi.

Ahmed Calikov

Bılay bolğan. Osetin Ahmed Calikovtıñ  bwrınğı imperiyalıq Rossiyada qwrılmaq jaña memlekettiñ birtwtastığı saqtaluın, yağni unitarizmdi jaqtağan jäne äzirbayjan Mämedämin Rasulzadeniñ, kerisinşe,  jaña memlekettiñ wlttıq birlikterden jasalğan qwrama boluın wsınğan, yağni federalizm ideyasın alğa tartqan bayandamaları oqılğannan keyin jarıssöz bastaldı. Patşalıq ornına keluge tiis memlekettik qwrılım jönindegi wsınıstarğa  öz közqarastarın bildirgen qızu pikirtalas boldı. Jaña Reseydiñ unitarlıq sipatta wyısuın jaqtauşılar Ahmed Calikovtıñ sözin qoldap söylep jattı. Olardıñ köşin Ğayaz Ishakov bastadı. Onıñ  közqarasına   Şäkir Mwhamed'yarov, tağı basqa söyleuşiler qosıldı. Tipti Calikov te öz bayandamasınıñ negizgi qağidaların qorğap, minbege tağı birneşe märte şıqtı. Ishakov ta qayta köterilip, onıñ wsınısına  tağı basqa däyekter keltirip jaqtastı. Olardı tığırıqqa tiregen jäyt, ärine, Mwhammed-Ämin Rasulzade twğırnamasınıñ köpşilik kökeyine qona ketkendigi edi.  Mämedäminniñ bayandamasın qostap söyleuşilerdiñ negizdemeleri mıqtı köringenin añğarğandıqtan da şığar, olar ile-şala qarsılasqan.

 Älimardan Topçibaşev

Özderiniñ Ahmed jasağan bayandamanıñ dwrıstığına kämil sengen közqarastarına jan-jaqtan dälel tartıp, odan sayın şirıqqan. Sonda federaciyaşıldar qatarına äzirbayjan Älimardan Topçibaşev, qırımlı Jağıfar Saidahmedovpen birge  jarq etip, qazaq Janşa Dosmwhamedov qosılğan edi. Onıñ sözin zaldıñ rizaşılıqpen qoldağanının Ötemis quana baqılağan.

Ötemis Janşa Dosmwhamedovti sonau 1905 jıldıñ soñında Oralda bolğan qazaq kadetteriniñ qwrıltayşı jinalısında twñğış ret kezdestirip, tanısqan-tın. Ol kezde Janşa özi qwralpı jasöspirim edi, sodan bergi uaqıtta sana tolısuı jağınan bwdan köş ilgeri ozıp ketken eken. Joğarı oqudı da bitirgen, Sibirde iri qızmetter de istegen, al mına külliresey mwsılmandarı s'ezine Oral oblısı qazaqtarı atınan delegat bolıp saylanıp kelgen bolatın. Ötemis onı delegattardı tirkep jatqanında kördi. Ekeui birin biri tanıp, jılı sälemdesisti. Birazdan keyin Ötemis Janşanıñ mwsılman qozğalısınıñ ardagerleri ortasında twrğan saqal-şaşı äppaq egde kisige – ataqtı qayratker Baqıtjan Qarataevqa sonşalıqtı balalıq izetpen erkelegendey tür körsetip amandasqanın bayqadı. Tek amandasıp qana qoymay, janındağı bedeldi twlğalarğa öziniñ o basta zañ oquına baruına Baqıtjan swltannıñ eleuli äseri tigenin ıqılastana jariya etti.  Janşanıñ äkesi wlınıñ uçilişe bitiruine oray, Öleñti jağasına qonğan maldı auılına dastarhan jayıp toy jasap, sıylı azamattardı şaqırğanda,  osı qadirmendi Baqıtjan ağa Oraldan solqıldaq küymemen arnayı kelip, qonaq bolğan eken.  Onıñ jiılğan jwrt aldında Janşağa bata beru ispetti aytqan sözi  tek ömirlik jolın tañdau sätin bastan keşip twrğan jas jigitke emes, külli halıqqa arnalğan bağdarlama tärizdi bolıp şıqqan edi.

– Qazaqtardıñ ökimet ozbırlığın körip jürgeni az ba, – degen-di sonda zañger swltan. – Tek sol neden şığıp jatır degenge oy jügirtip köriñizderşi... Mäsele – bizdiñ qazaqtıñ zañ jağınan nadandığında jatır. Mırzalar, biz özimiz qolastında twrğan memlekettiñ zañdarın jetik bilmegendikten, aluan qiındıqqa wşırap jürmiz. Zañ men qwqıq mäselelerinen qarañğı bolğandıqtan da, biz eñ aldımen, öz işimizde türli topqa, atağa, ruğa bölinemiz de, qilı alauızdıqqa jol beremiz. Sondayda, tipti, üy sırtında bizdiñ osal twstarımızdı añdıp twrğan dini bölek qojayınnıñ barın oylamaymız.

Baqıtjan Qarataev jerlester ortasında

Toy dastarhanına jiılğan jwrtşılıq aymaqtağı bedeli ayrıqşa zor Baqıtjan Qarataev swltan söylegende tım-tırıs bop, är sözin qalt jibermey tıñdağan. İştey  qısılıp, aytılğan sıni sözdi ärqaysısı ärtürli därejede qabıldasa da, tım-tırıs, iltipatpen tıñdağan. Swltan pikirin örbite kelip:

– Al bizdiñ onday sauatsızdığımızdı ökimet äbden oñdı paydasına asıruda. Bilik adamdarınıñ qazaqqa qoqañdap ketetini sodan. Bizdiñ  zañdı qwqtarımızdı ajırata almaytınımızdı, yağni zañnamanı qoldanıp qorğana almaytınımızdı  olar jaqsı bilgendikten de  – türli ozbır qılıqtarın emin-erkin jürgize beredi, – degende, bastarın şwlğıp, ün-tünsiz maqwlday bergen.

Otarlauşılar jasağan birjaqtı zañdardıñ özi otar elde ornımen qoldanılmaydı. Söytip, tiisinşe, otardağı bodandar tirşiligin qiındata tüsedi. Bwğan kim kümän keltirmek. Wzaq jıl imperiyanıñ basqa öñirinde qızmet atqarğan, qoğamdıq ömirge salıstırmalı türde qaray alatın zañger mwnı bilip aytadı... Ol söziniñ qorıtındısı retinde, Janşanıñ bolaşaqta ömirde alatın ornına, joğarı mektepke tüsip, iteruge tiis mamandığına qatıstı bağdar berdi.

– Doseke, – dedi ol Janşanıñ äkesine bwrıla qarap, – esimin jahannıñ bileuşisi, şahı, qahanı  bolsa eken degen  ülken ümitpen Jahanşah dep qoyğan ekensiz, osı esimimen jahanğa qwşağın jayğan sizdiñ balañız endi otarşıl ökimettiñ ozbırlığın bilimmen auızdıqtaytın wrpaqtıñ aldı bolsın dep tileyik! Siz onı zañ oquına beriñiz!

Qadirmendi ziyalınıñ tilegi köptiñ qolpaşına, äkeniñ qwptauına ie boldı. Sonda ol qara jusandı sayın dala aspanı astında jas öskinge keñ şalqar köñilimen aq jol tilep, aq batasın berdi... Mine, sol şaqtağı Baqıtjan ağanıñ jürekjardı tilegin Janşa joğarı oquda jürgen kezinde bir sät te esten şığarğan joq. Ol tek qwqıqtıñ qisındarın, imperiya zañnamasınıñ qır-sırların oqıp üyrenumen şektelmey, wlı dalanıñ qwrıqqa tüsu tarihın zerttep, otarlauşılardıñ bodandarına körsetip jürgen zañsızdıqtarın zerdeledi. Universitettegi oquşı jastardıñ demokratiyalıq qozğalısına da aralastı.  Türli sayasi jiındarğa barıp jürdi, studenttik shodkalarğa qatıstı. Älginde saliqalı bayandama jasağan Ahmed Calikovpen de sol Mäskeu universiteti studentteriniñ is-şaralarında, solarğa özi de qatısa jürip tanısqan. Mine, endi ol, öziniñ universitettesi Ahmedtiñ mına ülken qwrıltayda jasağan bayandamasın el qatarlı tıñdadı. Moyındaydı, öte jaqsı, sındarlı bayandama. Ol öz wsınısın negizgi bayandamasına qosa, pikirtalas ıñğayına qaray bergen tüsiniktemelerinde jap-jaqsı däleldedi de. Biraq, bäribir, onısı Janşanıñ közqarasımen müldem üylespeytin edi. Öytkeni, ekeui tanısqannan beri ötken on şaqtı jıl olardıñ wstanımdarın öz aymaqtarınıñ naqtı äleumettik-sayasi ahualdarına say, bir-birinen özgeşeleu etip qalıptastırğan äm özindik ilanımdarmen şegendegen bolatın.

Ahmed Reseydiñ evropalıq böliginde, Kavkazda, al Janşa aziyalıq böliginde, Sibirde eñbek etti. Ahmed ünemi qoğamdıq-sayasi jwmıstarda, al Janşa memlekettik qızmette boldı. Ras,  memlekettik qızmet onı birden alaqanına salıp ayalay qoyğan joq. Oqu bitirip eline kelgeninde birden Oral oblıstıq gubernatorınıñ basqarmasına qızmetke alınğan edi, biraq resmi lauazımğa tağayındalmastan, bosap qaldı.  Oğan sebep bolğan – ökimettiñ ortalıq guberniyalardan şarualardı köşirip äkelip qazaq jerine qonıstandıru şaralarına baylanıstı, Janşanıñ baspasöz betinde jariyalağan sıni maqalaları  bolatın. Sodan keyin bilik oğan, degenmen, mamandığı boyınşa qızmet atqaruğa pwrsat beredi. Ol birer jıl okrugtik sotta basbwzarlıq ister bölimi men wsaq basbwzarlıq jäne azamattıq isterdi qaraytın sud'yanıñ hatşısınıñ kömekşisi boldı. Mwnda sud'ya lauazımın aluğa kandidat retinde qızmet atqarğan-dı, alayda oğan sud'ya lauazımı bwl jerde bwyırmadı. 1912 jılı sonday lauazımğa ağa kandidat bolıp, Sibirge – Ombı sot palatasına auıstırıldı. Barnaul jäne Zmeinogorsk üyezderinde wsaq basbwzarlıq jäne azamattıq isterdi qaraytın sud'ya bop istedi. Odan köp wzamay Barnaul qalasınıñ prokuraturasına şaqırıldı. Tağı tört-bes aydan keyin, 1914 jıldıñ naurızında Tom oblıstıq prokurorınıñ Kainsk üyezi boyınşa orınbasarı lauazımına tağayındaldı. Sayasi sebeppen jer audarılğandardı baqılau salasın basqardı. Ädilet generalı şeninde qızmet atqara jürip, ol patşalıq biliktiñ közsiz qolşoqparına aynalmay, demokratiyalıq ilanımğa berik qayratker retinde qalıptastı. Sondıqtan da, monarhiya tağı qwlasımen, Sibirdegi revolyuciyaşıl wyımdar basşılarınıñ qatarına köterildi.

Soñğı üş jılı Ülken Sibir poşta jolında, Tastısudıñ Omğa qwyılısında orın tepken Kainsk qalasında ötti. Qala tarihı tereñ-di. Ol orıs memleketiniñ Köşim handı Sibir tarihı sahnasınan ığıstırğan däuirinen köp keyin, Baraba dalasın on segizinşi ğasırdıñ basında mekendegen köşpendi qazaqtar men qalmaqtardıñ şabuılınan qorğanu üşin salınğan  bekinisten bastau alatın. Tom guberniyasınıñ okrugtik qalasına aynalğanına da ğasırdan asıp bara jatqan. Barabalıq türkilerdiñ köbi orıstanıp ketken. Degenmen, mwsılman dinin wstanıp otırğandarı da az emes-ti: jalpı sanı segiz mıñ qaralı. Olardı  Baraba  tatarları dep ataydı. İşterinde  birli-jarım tegi qazaq ekenin wmıtpağandar wşırasadı. Al taza qazaqı saltpen tirşilik qwruşılar müldem joq dese de boladı, qalay bolğanda da Janşa olardı keziktirgen emes. Barabalıqtar orıs şaruaları sekildi eginşilikpen jäne mal şaruaşılığımen şwğıldanadı. Sonday-aq kirpiş qwyu jäne küydiru, teri ileu, may qorıtu, sabın qaynatu käsiporındarında, diirmenderde, tipti, araq jäne sıra zauıttarında jwmıs isteydi. Qalada twraqtı bazar bar, jıl sayın järmeñke de boladı. Jaqın mañdağı aymaqtardan sauda jasau üşin kezdeysoq kelgen birli-jarım qazaqtar da keyde solardan körinip qaladı. Biraq osılardıñ bäriniñ Kain ölkesiniñ qoğamdıq-sayasi tınıs-tirşiliginde eşbir ülesi joq-tın. Janşanıñ oyınşa, mwndağı köne türki taypalarınıñ jwrnaqtarı müldem älsiregen. Tüp-tamırımen baylanıs nışanı müldem sezilmeydi. Köbi islam dinin wstanadı degenmen, öz meşitteri joq sebepti, sol mwsılmandarıñnıñ öziniñ dini qattı dey almaysıñ. Orısşa ömir süru saltı olardıñ tirşiligine qalıptı jağday sekildi siñip kele jatır. Tipti, bwl twrğıda, sinagogaları bar evreyler de qorşağan ortasınan asa erekşelenbeydi. Osınday sibirlik tirşilikke bauır basıp qalğan jıldarınıñ birinde, qızmet barısındağı jetistikterin alıstan bolsa da jiti qadağalap, süysinip  jürgen batagöy ağası Baqıtjan swltan Qarataevtan jedelhat alğan. Ol oblısta advokatura salasında qızmet atqarıp jürgen edi, bir ülken isti qolğa alıptı, soğan Jahanşahtıñ Oralğa arnayı kelip, isti qarauda prokuror mindetin atqaruın swraptı. Bala jigit şağında özin zañ oquına bağıttap batasın bergen ülken kisiniñ tilegin jerge tastağısı joq edi, biraq atqarıp jürgen jauaptı qızmetinen uaqıt tabudıñ mümkindigi bolmadı. Elge tek Aqpan revolyuciyasınan soñ ğana arnayı jäne birjolata kele aldı...

Patşanı taqtan tüsirgen qaharlı revolyuciyanıñ zor dümpui Sibir qalalarınıñ sayasi ömirin de tez jandandırğan-dı. Sonda Dosmwhamedovtiñ de aymaqtağı bedeli ayqın tanılğan. Ol Kain üyezinde bolğan s'ezde üyezdi basqaru jönindegi azamattıq atqaru komiteti törağasınıñ orınbasarı bolıp saylanğan edi. Biraq ayğa jeter-jetpes uaqıtta ondağı sayasi qızmetin  döñgelekteuge tura keldi. Öytkeni eldegi tağı bir sıylı ağasınan jürek tolqıtar habar kelgen bolatın. Aq patşanıñ el biliginen taydırıluı, barlıq jerlerdegi tärizdi, Janşa tuıp-ösken öñirge de ülken jandanu äkelgen edi. Oral oblısınıñ türli qızmette jürgen oqığan qazaqtarı men el işindegi bas adamdar Tekede bas qosıp jinalıs ötkizdi. Jinalısta jağdaydı talqılay kele,  resmi türde Jayıqtıñ sırtqı böligi  dep atalatın daladağı, özenniñ sol jağalauınan äri qonıstanğan qazaqtardı basqaratın azamattıq komitet attı basqaru wyımın qwrdı.   Azamattıq  komitettiñ törağası bolıp bayırğı qayratker, zañger, Ekinşi Memlekettik duma müşesi, qadirmendi Baqıtjan swltan Qarataev saylandı. Komitettiñ atqaru alqasınıñ qwramına oblıstıq basqarma men üyezdik policiyanıñ qazaq qızmetkerleri, birer bedeldi bolıs basqaruşısı, bir belgili däriger endi.  Azamattıq  komitettiñ törağası Qarataev birinşi kezekte jaña Resey qwrılısşıların qwttıqtaudı jön kördi. Küzde ğana ol Törtinşi Memduma törağası Rodzyankonıñ  aldında bolıp, Qara teñiz jağında qızmet istep oralğan zañger Jihanşa Seydalin ekeui äzirlegen qazaqtar jayında estelik jazbaların tapsırğan. Qazaq  işindegi dürbeleñdi basu üşin – tıl jwmıstarına adam alu merzimin keyinge qaldırudı swrağan bolatın. Büginde Rodzyanko Dumanıñ Uaqıtşa komitetin basqarıp, jañarğan Reseydi jasauşılardıñ köşbası bolıp otır. Mine osı demokratiyalıq ökimet serkesine aynalğan oktyabrist Mihail Vladimiroviçke Oral oblısı qazaqtarınıñ zamana talabına say wyısqan basqaru qwrılımı atınan jedelhat joldap,  jaña ükimet jwmısına tilektestik bildirdi. Sosın azamattıq komitet atqaruğa tiis qızmetter ayasın naqtılauğa kirisken.

Alayda aymaqtağı azamattardıñ sana-sezimderine revolyuciya ayrıqşa serpin bergendikten,  olar el isin eski daqpırtpen töre twqımına basqarta berudiñ dwrıstığına kümän keltire berdi. Aqırı, arağa eki apta salıp,  ziyalı qauım qayta jinalıs ötkizdi de, azamattıq komitetti tarqattı. Onı oblıs qazaqtarınıñ qwrıltayın ötkizgenşe jwmıs isteytin uaqıtşa qazaq komiteti retinde qayta qwrdı. Uaqıtşa qazaq komitetiniñ törağalığına bolıs basqaruşısı Ğwbaydolla Älibekov saylandı.

Ğwbaydolla Älibekov

Bwrınğı azamattıq komitettiñ müşeleri negizinen jaña qwrılım qwramına kirdi, Qarataev ta bir müşesi boldı. Sol twsta ol social-demokrattar wyıstırğan Oral oblıstıq azamattıq komiteti qwramına Älibekovpen birge,  qazaq komiteti atınan engizildi. Onda negizinen Qarataev belsendi qızmet atqardı, al Älibekov qazaq komiteti şarualarımen şwğıldandı. Mine osı Ğwbaydolla Älibekov, Jahanşanıñ jımpitılıq jerles ağası, sol aymaqtağı Öleñti bolısın basqaruşı Ğwbaydolla Älibekov – saqal-şaşı ağarğan qartamış Qarataevtan on şaqtı jas kişi, qayratı kemelinde twrğan el ağası edi. Kezinde  uçilişe, seminariya tauısqan, közi aşıq,  lauazımdı. Sondıqtan da oğan qazaq  komitetiniñ jwmısın jañaşa üyirip äketedi degen senim artılğan. Ol da sol senim üdesinen şığuğa tırıstı. Ozıq  bilimdi, memlekettik qızmetşi därejesindegi biik lauazımğa jetken, patşalıqtıñ yusticiya salasında iri şenmen qızmet atqarıp jürgen, orıstar Djiganşa dep ataytın Janşanı – jas ta jigerli azamattı – revolyuciya däuiri talabına say qızmet qıluı üşin Oralğa şaqırdı.   San-salalı taram jol aldında twrğan tuğan eline keluin swrap, alıs ta beymälim Sibirge jedelhat joldadı. Tuğan elde tosıp twrğan revolyuciyalıq özgeristerge Jahanşahtay jigit  tikeley qatısuğa mindetti, onıñ bilimi men jinağan jwmıs täjiribesi qazirgi tañda mwnda öte-möte qajet. Demalıs alğan sayın jılda bir at izin salıp ketetin Jımpitı tülegi Jayıq sırtındağı sardalanı meken etken halıqtı bügingi almağayıp zamanda bilek sıbanıp tura jolğa bastauı kerek...

Janşa Dosmwhamedov Kain üyezi atkomı törağasınıñ joldası qızmetin qaldıratının jariya etip, kürestegi üzeñgilesterimen qoş aytıstı. Sosın bes jılday meken etken Sibir qalaların, soñğı jıldarı müldem etene jaqın twtıp ketken Kainsk men Baraba dalasın birjolata artqa qaldırıp, jan jarı Ol'ganı ertip aldı da, batısqa, Oralğa tartıp ketti. Onı jerlesteri quana qarsı aldı. Ğwbaydolla ağası oğan sayasi ahualdı bayan etip, revolyuciya tolqınımen är jaqtan jinalıp jatqan, uaqıtşa qazaq komiteti töñiregine wyısa bastağan jigitterdi tanıstırdı. Janşa olardıñ birazın bwrınnan biletin, keybirimen endi bilisip, pikir almastı. YUsticiya salasındağı biik resmi märtebesi men köpşilikke baspasöz arqılı mälim közqarası onı wlttıq qozğalıs jetekşisi deñgeyine birden jäne dau-damaysız köterdi. Uaqıtşa komitet oblıs qazaqtarı s'ezin dayındaytın wyımdastıru byurosın qwrdı. Sayasat  isterindegi jaña äriptesteri Janşanı sol byuronıñ basına sayladı. Ol alda atqarılmaq isterdi Petrogradtağı ortalıq mwsılman byurosınan kelgen jalpı nwsqaular men wsınıstardıñ negizinde tez nobayladı. Byuro  müşelerine üyezderde jinalıs ötkizip, mäseleni talqılau jäne oblıstıq s'ezge delegattar saylau nauqanın jürgizu haqında mindetter böldi. Jalpı basşılıq jasaudı öz qarauına qaldıra  twrıp, är atqarılmaq jwmıs jayında türli aqıl-keñesin berip otırdı. Sosın s'ezge wsınılatın bastı qwjattı – oblıstıñ qazaqtar ömir sürip jatqan Jayıq sırtındağı böligin basqaru erejesin jasadı. Qwrıltayğa üyezder men bolıstardan kelgender tura mına küllireseylik jalpımwsılman s'ezine şartaraptan jinalğan delegattar sanınday edi. Oraldağı cirk üyine segiz jüzden asa ökil sıydı. Solardıñ aldında uaqıtşa qazaq komitetiniñ törağası Ğwbaydolla Älibekov qısqaşa qwttıqtau söz söylep, s'ezdi aştı. Sosın  qwrıltaydıñ törağalığına «osı künderi demalısına oray el işinde jürgen Tom okrugtik sotı prokurorınıñ orınbasarı Jahanşah Dosmwhamedovtı» saylau jöninde delegattarğa wsınıs ayttı. Jwrt du etip, wsınıstı bir auızdan qoldadı. Säuirdiñ  on toğızı küni taltüste aşılğan Oral qazaqtarınıñ qwrıltayı tört kün boyı jwmıs istedi. Delegattar eldiñ basqarılu jüyesi jöninde federativtik demokratiyalıq respublikanı qoldadı. Qazaqtarğa  mindetti türde keñ kölemde wlttıq-aumaqtıq avtonomiya berilu kerek degen qağidağa dauıs berdi. Janşa bas bolıp, zañnamalıq sipatpen däyektep jasağan Oral oblısınıñ Jayıq sırtı böligin basqaru erejesin bir auızdan qabıldadı. Barlıq kün tärtibine şığarılğan soğıs, sırtqı sayasat, jer-su, oqu-ağartu mäselelerine qatıstı wlttıq müddege jauap bere alatın bekem şeşimder qabıldandı.  Jahanşahtı bas etip, atqaruşı organ – qazaq komiteti qwrıldı. Sol jiında ol bir top üzeñgilesterimen birge osı bükilreseylik mwsılman s'ezine delegattıqqa saylandı. YAğni endi ol bwl jerde – Mäskeu qwrıltayında – Oral qazaqtarınıñ oy-pikirin arqa twtıp, oblıstıq s'ezde qorıtqan közqarastarın qorğauğa tiis edi.

Sondıqtan da Janşa mwsılman s'ezinde jarıssöz bastalısımen, alğaşqılardıñ biri bolıp, minbege şıqtı. Imperiya zañnamasına jetik zañ qızmetkeri äm wlt qayratkeri biligimen qazaq jeriniñ otarlanu tarihın şoldı. Imperiyanıñ wlı dala tirşiligine qatıstı zañdarın sıni twrğıda qarastırdı. Qazaqtıñ memlekettilik belgilerin tügel joyuğa bağıttalğan pärmenderdi, jer-sudı bölşektep, türli äkimşilik birlikterge qaratu, halıqtı öziniñ atamekeninen qilı jolmen ığıstıru äreketterin delegattar aldına ayqara aşıp tastadı.

– Türki halıqtarı işindegi eñ sanı köp qalıñ köşpendi qazaqqa müldem adam aytqısız ozbırlıq jasap otırğan eski ükimet joyılğan twsta, onıñ ornına kelgen jaña memlekettik qwrılım köne jolmen jürip ketetindey bolmauın oylau kerek, – dep, ol prokuror sabırımen ortağa salmaqtı oy tastadı. – Şınayı demokratiya ornatadı ekenbiz, demek, keşegi otarlıq  däuirde ezilgen halıqtardıñ tarihi qwqtarı qalpına keltirilui qajet ekenine dau tudırmağan jön. Qazaq halqı öz jerinde twtastanıp otır, ol tek imperiyalıq basqaru jüyesine küştiniñ qwqımen zorlap kirgizilgendikten ğana bölşektenip qalğan, jäne tiisinşe, damuı kenjelegen. Jaña ahualda onıñ aumaqtıq avtonomiya  aluı – tarihi qajettilik bolıp otır. Jerlik, territoriyalıq özin-özi basqaru qwqığın jüzege asıra otırıp, qazaq eli  federativti, parlamenttik, demokratiyalıq  Resey qwramına kiruge äzir boladı...

Qazaq halqınıñ öz jer-suımen avtonomiya qwruı tarihi twrğıda ädilettilik bolmağın däleldey söylegen Janşa Dosmwhamedov s'ezde saliqalı bayandama jasağan Mämedämin Rasulzadeni qoldaytının, onıñ öte mañızdı bayandamasına qwptauşılıq bildiretinin bar dauıspen jariya etti. Bwrınğı imperiyanıñ şartarabında öz tarihi atamekenderinde tirşilik keşip jatqan jalpı sanı otız million mwsılman qazirgi kezde  –  otarlauşınıñ qwrsauı qausağan, söytip otarlıq qamıttan azattıq alğan twsta – öz eldik sipattarın jañğıruğa tiis. Sol sebepti Jahanşah bütkil halıqtar ökilderin Mwhammed-Äminniñ wsınısına – jwrttardıñ ğasırlar boyı twnşıqqan armandarına jauap bere alatın memlekettik tür retinde wsınğan jobasına dauıs beruge barşa qwrıltayğa qatısuşılardı şaqıradı! Basqalar da osı ruhta söyledi. Üziliste onı Ötemis ötkir de däyekti sözimen qwttıqtadı. Petrogradtağı beldi jurnalisterdiñ biri, öziniñ on şaqtı jıldan bergi jaqsı dos-joldası Slava Preobrajenskiymen tanıstırdı. Olar aşıq-jarqın köñilmen emin-erkin pikirlesip twrdı. Sol kezde Janşanıñ janına serikterimen Baqıtjan swltan Qarataev ta keldi. Sälimgerey swltan Jantörin, Seräli Lapin, Älimardan Topçibaşev bäri jastardıñ sayasi betterin ağa wrpaq retinde qadağalap otırğandıqtan, rizaşılıqtarın bildiruge arnayı bwrılğan eken. Orın alıp twrğan oyjarıs auqımın şolıstı. Sosın:

– Şındap kelgende, keşegi birtwtas imperiya işinde avtonomiyalıq qwrılımdar tuuına ükimet jol bere qoymaydı ğoy dep oylaymın, – dedi qart küresker Baqıtjan Qarataev, – biraq mäsele jwrttıñ öz pikirin ayqındauında...

Seräli Lapin

– Nege olay oylaysız? – dedi Seräli Lapin narazı ünmen. – Revolyuciya zañı tübegeyli özgeriske qwrıladı emes pe...

– Naqtı şındıq, alayda, tübegeyli özgeriske – biz äñgime etkendey nwsqağa – jol bermeu jağında. – Qarataev qısıq közin sığıraytıp, sözin oylana sabaqtadı. – Biliktegiler qay zamannan orıs memleketi işinde separatizm* tuıp kete me dep qorqadı, al wlttıq avtonomiya qwruğa mümkindik beru – soğan tikeley jol salatın şara. Ükimet ökilin tıñdadıñdar emes pe?! Kadet partiyasınıñ qwttıqtauın jetkizgen knyaz'diñ sözine män berip köriñderşi! Onıñ da lebizi ükimet ökili sözine wqsas. Oğan tañğalatın eşteñe joq, bilikke jetkennen keyin kadet kösemderi ükimettik bağıtpen sanasuğa mäjbür boldı. Qazir olar ükimettegi özge serikterimen birge Reseydi birtwtas jäne bölinbeytin respublika dep jariyalau amalın qarastırıp jatır...

 * Köpwlttı memlekettegi wlttıq azşılıq qozğalısınıñ bölinip ketuge jäne derbes memleket qwruğa wmtılısı.

Sälimgerey Jantörin

– Qarastırsın, meyli, biraq mwsılman qauımı özine qolaylı memlekettik qwrılım türin ayqındap, estirtip aytqanı jön, – dedi bayırğı avtonomiyaşı Sälimgerey Jantörin. – Jäne mwndayda jastardıñ özderin tanıtqandarı, keşegi Ismail-bey, Raşid qazi sekildi jaña twrpattı küreskerler bolıp kele jatqandarın körsetkenderi bek abzal.

– Bağdar dwrıs, osığan köptiñ közin jetkizuimiz kerek, – dep, Älimardan Topçibaşev Janşanı aqırın qarınan qaqtı.

Dwrısı dwrıs-au, biraq, tap osı dwrıstıqtı qorğap şığu oñay şarua emes bolatın. Janşa Dosmwhamedovke deyin Ahmed Calikovtıñ bayandamasın damıta söylegen Ğayaz Ishaqov tağı da minberge köterildi. Tausıla söyledi. Öz közqarasın däleldey tüsti. Qaytkende Reseydiñ birtwtas, unitarlıq memleket boluı mañızdı degendi şegeledi. Al wlttıq birlestikter tek mädeni avtonomiya türinde ğana damudı qolğa alsa, özderine paydalı bolmaq, osını, ökiniştisi, bizdiñ türki tektes bauırlardıñ birazı wqpay twr dedi. Qwddı Janşanı nısanağa alğanday boldı. Reseydiñ federaciyalıq jüyede qwrıluın qalap, avtonomiya alamız dep otırğandar, qızığı, Ğayazdıñ oyınşa, sonşalıqtı jetkilikti dami qoymağan halıqtardıñ ökilderi körinedi. Reseydiñ birtwtas boluı mañızdı dep şegeley tüsti ol. Wlttıq birlestikterdiñ mädeni avtonomiya aluı jetkilikti, solay damu wlttar üşin paydalı, mwnı türki tektes bauırlar wqpay twr dedi. Federaciyalıq jüye qwrıluın qalap, avtonomiya alamız degender – damuı kenje halıqtardıñ ökilderi dedi tağı da. Sosın Ayaz qazaqtardıñ, türkistandıqtar men kavkazdıqtardıñ «jappay nadan boluı» sebepti olardıñ bolaşağına senbeytinin aşıqtan aşıq jariya etti.  Qazaqtardıñ birli-jarım közi aşıqtarınıñ osı qwrıltayda avtonomiya alamız deui sol joldıñ halqına qolaylı jäne dwrıs boları kämil degendi bildirmeydi, kerisinşe, avtonomiya alsa – olardıñ halqı bwrınğıdan da beter sorlaydı dedi.

– Öytkeni patşa uaqıtındağı aqsüyekter bilikti qaytadan qoldarına şoğırlandıradı, – dep däyektep jattı ol pikirin. – Han twqımdarı, qaradan şıqqan özge de bas adamdar qaytadan atqa qonadı. Söytip, qazaqqa küni keşe patşa äkimşiligi jürgizgen zorlıqtı endi özderi jasaydı. Olardı onday ozbır qılıqtan imandılıq wstağan bolar edi, biraq olar şın mäninde mwsılman da emes, – dep, Ishaki sözin kürsine sabaqtadı. – Olar özderiniñ dinsizdigimen qoymay, mwsılmanşılıq qazaq arasına tarap ketpesin  degen piğılmen, öz qandastarın dinnen ayıru üşin jantalasuda. Olardıñ qatarında osında söylegender de, jiınğa kelmegender de bar. Aşığın aytu kerek, qazaq halqınıñ mwsılman boluına aralarındağı orısşa oqıp, orıs tärbiesin alğandar köp kedergi jasap jür... –  Minber jaqtauına qolın tirep twrıp, öz bayandamasındağı twjırımın däyektep twrğan şeşen qazaq äriptesterine ökpesin odan äri jayıp salıp jattı. – Olar osı uaqıtqa deyin qazaqtardı tatarlarğa jolatpauğa tırısuda, – dedi ol, – tüsiniñizder, olar qandastarın tatarda edäuir jaqsı damığan ilim-bilimge juıtqıları kelmeydi!  Tipti  tatar moldalarınıñ qazaq arasına barıp jwmıs isteuine de kedergi keltirmek bop  äurege tüsude! – Şeşen qazaqtardıñ işinde naqtı kimdi kinälaytının aşıp aytpadı,  biraq sol atı teris qazaq oqığandarınıñ ziyandı äreketterin tizbeley berdi. – Olardıñ esil-derti öz halqın tamırınan ajıratu, – dep töndire tüsti ol, – olar qazaqtardı orıstıñ ğılımı men bilimine, mädenietine, önerine, tiline üyir qıluğa tırısıp jür. Olar bayağı Ibıray Altınsarin ispetti missionerlik joldı quattaydı. Qazaqtıñ mwsılman bolıp qalğanınan göri, jappay şoqınuına oñ közben qaraytınday sıñaylı.

«Tatar aqılmanı äm bedeldi sayasi küreskeri Äbdiraşid qazidı osınau tatar jazuşısı äri sayasatkeri Ğayaz mırza da sıylaydı, al sol Raşid qazi Ibragimov, biraq, qazaq Altınsarin jayında bwlay oylamaydı ğoy. Ol Altınsarindi missioner dep emes, ağartuşı dep atağan», – dedi iştey Ötemis özine özi. Alayda onıñ Ayaz mırza Isqaqi ağası mınağan senimdi – jalpı türki-bwratananı, äsirese serkeleri qaterli jolğa bastap  bara jatqan qazaq halqınıñ betin beri bwrıp, bir mwsılman tuı astına jiğanda ğana közdegen maqsatqa jetuge boladı.

– Tübi bir türki-mwsılman halqı mına kürdeli ömirde birge boluımız kerek, qazaqtardıñ sol tağdırlı birlikten bölinemiz deui özine ziyan, jaramaydı. – Şeşen qazaqtardı saqtandıra söylegendey boldı. – Türki tuı astınan bölinu qazaqqa tezirek orıstanu qaupin töndiredi.

Ayazdıñ oyınşa, mwnı Ötemis ayqın wğıp twr, avtonomiya alu – özgelerden bölinumen parapar. Iä, avtonomiya alıp federaciyağa kiru degeniñiz qate, ol qazaqtıñ wlttıq müddesine jauap bermeydi deydi sayasatker äm jazuşı Ğayaz. Tek unitarizm, bölinbes birtwtas Resey ğana qazaqtı da, külli mwsılman halıqtarın da qwrdımğa ketuden qwtqara aladı degeni – onıñ qwlay sengen oyı. Sondıqtan, qazaqtıñ da, türkistandıqtardıñ da, kavkazdıqtardıñ da  mäseleni tereñ bayıptamay, jalañ wrandatuın qoştauğa bolmaydı...

Qayrattı şaşın keri bir qayırıp tastap, minbege Jahanşah qayta şıqtı. Ol zalğa qasqaya qarap twrıp, hwrmetli Ğayaz Ishaqov äpendi aytıp twrğan keleñsizderge qazaq tek qana avtonomiya alu arqılı toqtau sala aladı degendi nığızday ayttı.

– Al eger Resey bwrınğısınşa birtwtas ta bölinbes memleket bolıp twrsa, qazaqtıñ atamekenindegi jer-sudı ortalıq bilik türli jeleumen kesip aludı jalğastıra beredi, – dep sabaqtadı Janşa sözin, – bwğan wlı dalanıñ otarlanu tarihınan habardar kimde-kim şäk keltirmes dep oylaymın...  – Säl tınıstap, zalğa oylana qaradı. Jwrttıñ ıntığa tıñdap otırğanın bayqadı. Sosın aqırın ünmen bılay dep qostı: –  Mırzalar, Ğayaz mırza şoşındırıp twrğan orıstanudıñ kökesi sonda boladı. Esteriñizde bolsın, qazaqtar – Reseydiñ şeginde ömir sürip jatqan türki halıqtarınıñ eñ sanı köbi... Sonıñ özi tili men dilinen ayrıludıñ aldında twr. Al öktem de bileuşi wltqa siñisip, jwtılıp ketu qaupi qazaq tügil, az wlttardıñ qay-qaysısına da töngeli qaş-şan! Sonday qaterden qazirgi ahualda imperiyadağı otar jwrttardı tek avtonomiya  alu mümkindigin paydalanu ğana qwtqara aladı.

Ol oyın osılay bir twjırıp tastadı da, qazaq tınıs-tirşiligindegi dästürli ekonomika men onı damıtudağı kedergiler jayında äserli äñgimeledi. Qazaqqa kezinde imperiya qilı ädispen joyğan eldigin jañğırtu qajet dep mälimdedi ol tağı da. Oğan qazir qolaylı sät tuğanın ayttı. Eldigin jañğırtu arqılı qazaq tarihtağı öz ornın ala aladı, özine jasalğan tarihi qiyanattı joyıp, ädilet ornatadı. Mwnı tek sayasi qayratker ğana emes, ülken jazuşı, halqınıñ wlttıq müddesin tereñnen oylay alatın Ğayaz Isqaqi mırza anıq biluge tiis. Söyte twra onıñ keşege deyin barşamızdı öktem ozbırlıq körsetuimen, ayausız qanauımen renjitip kelgen unitarlıq memleketti tağı da jañğırtudı qoldaytını qalay? Bügingi azattıqqa qol jetken ahualda, bolaşaq memlekettik qwrılım jolın tañdau säti tuğanda da, onıñ tap sol bwrınğı birtwtas imperiyanı basqaşa ataumen saqtau jağında twruı Jahanşah Dosmwhamedovke bek tüsiniksiz. Moyındasın Ğayaz mırza, barşa unitarister de bir sät qoldarın jürekterine qoyıp oy jügirtsin: küni keşege deyin otar bolıp ezilip kelgen är türki jwrtı endi moynındağı bwrınğı qamıttı sıpırıp tastap, özimen özi boludı añsaydı. Qay-qaysısınıñ da kümänsiz senetini – öz oşağın qorğau arqılı, öz eldigin qalpına keltiru arqılı basqa qarındas halıqtarmen teñ därejede qol wstasa aladı. Öz şañırağınıñ tütinin tüzu şığaru arqılı ortaq imandılıq, adamgerşilik mwrattarğa jete aladı...

Mwhamed-Ämin Rasulzade

Qızına söylep, jaña Rossiyanıñ federaciyalıq sipatta qwrıluına dauıs beruge şaqırğan federalist Janşanı qoldauşılar köbeydi. Jalpı mwsılman qozğalısınıñ är kezgi maqsattarın jañğırta otırıp, bügingi tañdağı mindetti tuındatqan Älimardannıñ sözi, bayandamaşı Mwhamed-Äminniñ özi wsınğan negizgi qağidaların qaytadan, basqa qırınan däyekteui, Jağıfardıñ Qırım tarihın tereñnen qozğap, unitarlı, otarşıl da ozbır, birtwtas memleket qwramında qırımlı jwrtı körgen masqaralıqtardı tizbeleui eşkimdi jaybaraqat qaldırmadı. Ne kerek, federaciyalıq qwrılım jağındağılar anıq basımdıq körsete bastadı. Sonda unitarister serkesi retinde Ahmed men Ğayaz minbege kezek-kezek, qayta-qayta wmtıldı. Olar endigi bir rette Resey mwsılmandarınıñ birlesui kerektigin ayttı.

– Patşa taqtan ketip, imperiya dağdarısta twrğanda, mwsılmandar üşin batıs pen şığıs mädenietin qosa siñiruge  qolaylı däuir tudı, – dedi biri.

– Mwsılmandardıñ birlikke qol jetkizuiniñ mañızı zor, – dedi ekinşisi.

Qay-qaysısına da mälim, Ahmed mwnı ortalıqtağı sayasi partiyalardıñ jwmıstarına aralasıp jürgendikten müldem anıq biledi, büginde orıs adamdarı köp partiyağa bölinip alğan. Olardıñ ortaq maqsattarın birlesip ayqındauları da, özara til tabısuları da qiın.  Sebebi bağdarları san türli. Osını jadtarında mıqtap wstasın jalpımwsılman s'eziniñ delegattarı... Ahmedtiñ payımın Ğayaz üstemeledi. Ol da orıs adamdarı alauız bolıp san partiyağa bölinip twrğanda, isi mwsılmannıñ bir boluı mañızdı ekenin basa ayttı.

– Bizdiñ barşamızğa bwrınğıdan da jaqındasıp, twtasuğa tırısu kerek. – dedi ol. – Sonda ğana orıstıñ zañ şığaratın mekemesinde bükil mwsılman müddesin wtımdı qorğauğa boladı...

Bükil  mwsılman müddesi... Ötemis ağa dep qwrmetteytin tatar qalamgeri jäne mwsılman qozğalısınıñ bedeldi qayratkeri Ğayaz Ishaki qazaq oqığandarın sınauın endi osınday wranğa wlastırdı. Öz wsınısınıñ dwrıstığın däleldeu jolında ol qazaq qarındastarına senbestik körsetuin jasırmay aytqanı öz aldına, endi basqa bir ügitke köşkendey. Bäribir astarında qazaqtıñ federaciyaşıldığına qarsılığı közge wrıp twr. Obalı neşik, Orınbordan kelgen delegat, baspager jäne merzimdik basılım redaktorı Mwhammed-Fatıh Karimov mırza jarıssözge şığıp, qazaq paydasına biraz söz aytqan. Sonday-aq lauazımdı zañger Jahanşah Dosmwhamedov te minberge birneşe ret şığıp, qalay däleldi söyledi.  Bälkim, sondıqtan da Ğayaz mäselege endi basqaşa qırınan kelgen şığar. Äytse de...

Ötemis kürsindi. Ğayaz mırzanıñ oy-pikirleri bas qauaşağı işinde nebir sumañdağan oy tolqındarın tuğızğan. Ökiniştisi, bükil  mwsılman müddesi tügil, bütin qazaq müddesi haqında qazaq oqığandarı oy biriktire almağanına kuä ğoy Ötemis. Olardıñ is-äreketteri osınau tatar sayasi qayratkeri äm qalamgeri Ayaz Ishaqovtıñ nazarına ilikpey qalmağan da... Biraq bwl sonşa dabıralatatın närse me edi... Ötemis iştey  Ğayaz Ishaqov ağasına ökpeledi. Artınşa oyğa qaldı. Qanşa ökpelegenmen, onıñ ayıptaularınıñ janı da bar ekeni anıq... Ziyalılar işindegi özi biletin, qazaq azattıq qozğalısınıñ köpşilik moyındağan qos serkesiniñ – Baqıtjan Qarataev pen Älihan Bökeyhanovtıñ – jwldızı jaraspauı köpke ayan edi, sonıñ jayına Ötemis qinala oy jügirtti...

Älihan Bökeyhanov

...Ötemis sanasında atoylağan estelikterdi seyiltip, Asadullaev Üyinde ötip jatqan mwsılman s'ezine oraldı. Mwnda, mine, qazaq qayratkerleriniñ kemşiligin aşıp aytqan şeşenge toytarıs bergen jas küş körindi. Jahanşa Dosmwhamedov.  Janşa. Ol öziniñ zamanaui közqarasımen talaydan ozıq ekenin tanıttı. Onı külliresey mwsılmandarınıñ qwrıltayı moyındap otır...

Asadullaev Üyi, Mäskeudegi qazirgi tatar mädeni ortalığı

S'ezd barşa Resey mwsılmandarı odağınıñ atqaru komitetin (Ikomus, ispolnitel'nıy komitet soyuza musul'man Rossii) jasaqtadı. Qwrıltay Janşanı mwsılman atqaru komitetiniñ müşesi, odan, atkom törağasınıñ orınbasarı lauazımına sayladı. Bwl jäytke Ötemis qattı quandı. İs-ärekettegi, közqarastağı qayşılıqtarımen ökpeletip twrğan qos serkeniñ kemşiligin jöndeytin, olardı ortaq parız arnasında tabıstıratın twlğa tabıldı dep quandı. Bükil mwsılman älemi qwrıltayında jarq etip közge tüsip, erekşe bedelge ie bolğan twlğa.  Janşa Dosmwhamedov.  Erteñ Ikomus jaña qwramımen Piterge attanadı. Sonda twrıp twraqtı qızmet atqaruğa baradı. YAğni Ötemistiñ Janşamen köbirek pikirlesuge mümkindigi boladı. Demek, köñildi qobaljıtqan mäseleni äli talay märte birge talqılaydı. Olar barşa müddeli azamattarmen birlesip, söz joq, paydalı oy qorıtadı. Qolaylı şeşimge keledi. Elim degen erler üşin alda nebir sayasi mümkindikter aşılıp twr emes pe...

Beybit Qoyşıbaev

Abai.kz  

0 pikir