Särsenbi, 14 Qaraşa 2018
Alasapıran 1615 13 pikir 11 Mausım, 2018 sağat 09:45

Putinge "Dostıq" ordeni nege berildi?

2018 jıldıñ 8 mausımında Qıtaydıñ “Socialistik osızamandandıru qwrılısı, Qıtay men şetelderdiñ barıs-kelisi men ıntımaqtastığına dem bergeni, dünieniñ beybitşiligin qorğau üşin aytulı üles qosqan şetel azamattarına beriledi” dep tağayındalğan "Dostıq" ordeniniñ twñğış danası Qıtayğa memlekettik deñgeyde saparlap, ŞIW-nıñ kezekti sammitine qatısuğa barğan Resey prezidenti Putinge sıylandı.

Neşe mıñ jıldıq örkeniet tarihı bar elde bwrın-soñdı bolmağan mwnday “Memlekettik eñ joğarı ataqtı”  ayşıqtaytın ordenniñ Putinniñ moynına ilinui jäne erte de emes, keş te emes, däl osı samittiñ şaqırıluına oraylas “ülgerilui” tipti de tegin emes-ti. Osı ordendi tağayındau jaylı resmi tüsiniktemede onıñ maqsatı - "Qıtay men şet elder arasındağı dostıq ülgisin körsetu arqılı düniege dostıq pen beybitşilik, teñdik pen ädildik sındı bastı mwrattardı nasihattau, älemniñ Qıtayğa degen közqarasın jaqsartu” dep körsetilgen eken. Hoş delik.

Qaramaqqa, “dünieniñ beybitşiligine qosqan aytulı ülesi üşin” Putindi önege etip düniege beybitşilik, teñdik, ädildik mwrattarın nasihattau sayqımazaqtıq emes pe? Basa aytılğan adamzattıq mwrattarda Putin qay türimen önege boladı? Bwl arada äñgime orden wsınuşı men qabıldauşınıñ “äpekeme jezdem saylığında” bolıp twr. Älemdegi ekinşi iri ekonomikağa aynalğalı beri Qıtaydıñ älemdi jaña twrpattı halıqaralıq qatınastar jüyesin jasaqtauğa ündep jäne oğan bel şeşe kirisip jatqanı belgili. “Batıstıq osızamandanudı adamzattıñ birden-bir sätti de dwrıs damu logikası dep qaraudıñ jañsaq ekenine”,  qayta, “damu modeliniñ kileñ batıstanuınıñ, batıstıq qwndılıqtardıñ auajayıluınıñ, adamzat örkenietiniñ biregeylenip bara jatuı sıñarjaqtılığımen dünieni tığırıqqa tireytindigine bek senetin Qıtay biligi, öziniñ 40 jıldıq reforma tarihımen “adamzat damuınıñ bayırğı kapitalizmnen basqa da jolı bar ekendin (Qıtaylıq özgeşelikke ie socializm), batıstıq erkindik pen demokratiyanıñ bärine birdey säykese bermeytinin, batıstıq qwndılıqtardıñ jalpığa birdey mwrat bola almaytının” däleldegenin jii jariyalaytın boldı. Onıñ osı wstanımı men ügitine Putin şınımen de, taptırmas “önege”! Erkindik, teñdik, demokratiya, kisilik qwq siyaqtı qwndılıqtarğa közqaras jäne osı qwndılıqtardı sıylau men twtınu twrğısınan Putinniñ Si Czinpin'men bir wyanıñ böltirigi ekeni o bastan mälim. Endeşe, alğaşqı atalmış ordenniñ Putinge tağıluı zañdı da. Bwl izdesip tabısqan ekeudiñ eñ äueli külli älemge batıssız da (AQŞ-sız da) kün şığatının eskertu üşin kerek-ti.

Juıqtan beri onsız da mäz bolıp körmegen Vaşington men Beyjin arası müldem qojıray bastağan. “Amerika müddesi birinşi orında” wranımen bilikke kelgen Tramp, sol AQŞ müddesin basşılıqqa ala otırıp, osı jılı säuirde Qıtaydan importtalatın qwnı 50 mlrd$ önimge 10-25% kedendik baj salığın engizetinin mälimdeui sol eken, Qıtay da onıñ eksport tauarlarına baj salığın köteretinin jariyalap, jauırının küjireytken. Özara döñaybat şegisken qos tarap keyinnen edäuir itis-tartıspen ımırağa kelgenimen, bwl tübegeyli bitim deuge bolmaytın jağdayat-tın. Bwl teketirestiñ Qıtayğa bergeni sol, Tramptıñ qolğa twrmaytın qiğılıqtı minezi men qisınğa qwlıqsız mämilesine senip, arqanı keñge saluğa bolmaytının eskertumen bir uaqıtta, Qıtaydıñ Amerikamen täjikelesuge şamasınıñ, äsirese, joğarı tehnologiyalı jäne innovaciyalı salalarda şanaqtı ekenin körsetip berdi. TRR-dan şığıp, öñirlik odaqtardan auaşa boludı qalağan Tramp, bıltırdan beri osı taktikadan tayqıp, bwrınğı Tınıq mwhit äskeri okrugin Ündi-Tınıq mwhitı qolbasşılıq ştabı dep özgertuimen, geosayasi alañda bwl öñirden bas tartpaytının, Qıtaydı tüstik teñiz tarapınan qıspaqqa alatının tüsindirdi. Osınday ekonomikalıq, geosayasi jaysızdıqtar Qıtaydı Reseymen oñ qabaqpen mämilelesuge itermeledi nemese mäjbürledi.

Aqüyge Tramp kelgeli Reseyge de “sankciyalar şeruin” töpeletkeni belgili. Bwl kezeginde Keñes Odağı ıdırağannan bergi merzimde  naqtılı qwrılımdıq özgertuler jasalıp, jüyeli jañğırtılmağan Resey ekonomikasına auır soqqanı ayan. Batıstıñ qıspaqqa aluınan keyin şikizatın satar narıq jäne soğan şığar jolğa zäruligi artqan Resey de tal qarmağanday kepte edi. Osı twsta mwnay men gazdıñ qomağay narığı, investiciya men nesieniñ ıqtimal közi - Qıtaydıñ oñ işarası oğan izdegenge swrağanday äser etti. Aylas qatın mwñdas degendey özara müddelestik taraptardı jaqındastıra tüsti. “Bir biriniñ özekti müddesi men kökeytesti qalauına ıjdağattıq tanıtıp kelgen qos tarap qatınasınıñ tarihtağı eñ joğarı deñgeyge jetip, qazirgi älemdegi memleketter ara baylanıstıñ ülgisine aynalğanın” bildirgen Putinge, kezeginde Si Czinpin' de “Qıtay men Reseydiñ qay-qaysısınıñ da qarsı jaqtıñ özekti müddelerin tabandılıqpen qorğap kelgenin, jerşarın meñgeruge birlese de belsene qatısıp, jaña twrpattı halıqaralıq qatınastar jüyesi men adamzattıñ tağdırlastığı qauımdastığın qalıptastırudıñ mızğımas diñgekterine aynalğanın” jetkizdi. Eki alıp eldi bir birin jaña körgendey tabıstırıp otırğan da, Putindi “Dostıq" ordenimen qauıştırıp otırğan da eki basşınıñ jañağıday basa däripteulerindegi “özekti müddeler” dep aytsa boladı.

Al, atalmış ordenniñ tura ŞIW sammiti twsında berilui de kezdeysoq emes. ŞIW tüptep kelgende, osı Qıtay men Reseydiñ jetekşiligimen, sonday-aq, AQŞ-nıñ Aziya-Tınıq mwhit aymağında ayağın añdıp basqızu üşin qwrılğan wyım. Äri ekeui de osı wyımdı nığaytu men keñeytuge barın salıp keledi. Jayşılıqta bastarı bir dastarhanğa birikpeytin Ündistan men Päkistannıñ bwl wyımğa kiligise kiruleri de osı ekeuiniñ ıqpalımen iske asqan şarua. Atalğan ordenniñ dünie jüzi jan sanınıñ  jartısına juığınıñ basın qosıp otırğan wyımnıñ sammiti qarsañında tabıstaluı, öte-möte Tramptıñ Euroodaq pen Kanada sındı dästürli odaqtastarına da kedensalığın köterem dep, olardıñ jappay narazılığına qalıp, “ülken jetiliktiñ” qarjı ministrleri" basqosuınıñ osığan bola ırıñ-jırıñ bolıp jatqan twsta tabıstaluı, özderine qırın közqarastı Amerika men batıstı mwqatu, halıqaralıq wpay jinau üşin de taptırmas oray bolğanı şübäsiz

Qwrmet Qabılğazıwlı

Abai.kz

 

13 pikir