Düysenbi, 25 Mausım 2018
Ätteñ... 2242 18 pikir 14 Mausım, 2018 sağat 10:49

Qazaqtıñ tili - mayşelpek

1989 jıldan beri qazaqtıñ sayasi sahnasınan bir mezetke de tüspegen taqırıp - memlekettik til mäselesi. Memleketimiz jılına mlyardtap qarjı qwysa da, bayağı jartas - sol jartas. Bügin äleumettik jeliden mına bir suretti körip, däl töbeme alma tars etip tüskendey äserde qaldım. Qazaq tili - biliktiñ, yağni är deñgeydegi şeneunikterdiñ aqşa tabatın mayşelpegine aynalıp ketken joq pa?

Osı saualdı öz özime qoya saldım da, Enşteyn kökem sekildi "Evrika" dedim. Ras, bastapqı jıldarı "memlekettik tildi damıtamız" degen wranmen milliondap qarjı böline bastadı. Äjeptäuir qozğalıs bolıp, endi birneşe jıldan soñ är qazaq balası qazaq tilinde jır jazatın jağdayğa jeterine senim mol edi. Özge diasporalar da qazaq jerinde ömir süru üşin qazaqşa sayraytın kün de tayap kele jattı. Biraq, bwl byudjettiñ qaqpağın wstağan adamdarğa wnamay qaldı.

Til probleması qalay tez şeşilse, ol salağa bölinetin qarjı da toqtaydı.

Qarjı jaylı söz bolıp qalğan soñ, mına üş (mwndaydıñ mıñın mısal etip, saraptama da jasauğa boladı) derekti ğana mısal keltire salayın.

1. 1989 - 2005 jıldar aralığında tildi damıtamız dep 108 million AQŞ dolların şığındappız.

2. Bir ğana 2014 jılı Memlekettik tildi damıtuğa arnalğan 28 ğılımi jobağa  161,5 mln. teñge qarjı jwmsalğan.

3. Memlekettik tildi damıtu men qoldanudıñ bağdarlaması (alğaşqısı 2001-2010, al kelesi kezeñi 2011-2020 jıldar aralığın qamtığanı belgili. Bağdarlamada bekitilgen mejeniñ biri de orındalğan joq) 2001-2003 jıldarı tilge 100 million teñge qarjı bölinse, bwl san 2006 jılı 560 million teñgege wlğayıp, 2007 jılı bölingen qarjı 3 milliard teñgege jetti. Al 2008 jılı memlekettik tilge 5 milliard teñge bölindi. Sodan beri bwl soma jıl sanap, Tolağayday tolısa tüsude.

Osınday mol aqşadan ayrılıp qalatınday bilik-tizgindilerde es joq deysiz be? Sosın bwl salanı kürdelendire tüsip, til probleması eşqaşan da şeşilmeytin jüye qalıptastıruğa kiristi.

Memleket jağınan dwrıs ideologiyalıq qoldau bolıp, halıqtıñ erkine jiberse, eki-üş jılda şeşilmeytin mäsele joq. Al, bizdikiler memlekettik til mäselesi bir ıñğaylı boluğa tayağada "üş tildilik" degen ğalamat ideyanı oylap taba qoydı. Bwrınğı bölingen qarjı aqşa ma, täyiri. "Memlekettik tildi üyretip jatırmız" dep bir asaydı, "ağılşınşanı şemişkeşe şağuğa tiispiz" dep eki asaydı, "o orekeñder ökpelep qalmasın" dep üş asaydı.

Nätije swrasañ, köp sandardı qolıña wstata saladı! Älgi bitpeytin kurstarğa qatısqan til üyrenuşilerdiñ döñgelek üstelderi, konferenciyaları, jarıstarı. Qwmğa siñgen su sekildi. Osığan bola köl-kesir şığın jasap jatırmız. Äli de jasay beremiz.

Qazaqtıñ jer astındağı baylığı ğana emes, auzındağı tili de bireulerge mayşelpek bolğan zaman-ay!

Tilden tiın sorıp üyrengender endi qanşa jıl halıqtıñ qarjısın qımqıradı eken-ä? Endigi saual osı.

Qanat Birlikwlı

Abai.kz

 

 

18 pikir