Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Dep jatır 2885 11 pikir 19 Şilde, 2018 sağat 11:38

Qazirgi qazaq - sengiş, eliktegiş, esirik...

Apam mağan: «Alaqanıñ aşıq  bolmasın, köñiliñ aşıq bolsın, - deuşi edi. Aşıq alaqanda su da twrmaydı, zat ta jelge wşadı, tüsip qaladı. Alaqanıñ aşıq ta, jabıq ta bolmasın, su da, zat ta twrıtınday bürik, qordalı bolsın.

Al, köñiliñ jabıq bolsa janıña jan juımaydı. Köñiliñ aşıq bolsa jaqsılar ğaşıq boladı. Köruge, söylesuge, sırlasuğa asıq boladı», - deuşi edi. Qazir oylap qarasam anam bilip aytqan eken. Ğasırlar boyı qazaqtıñ alaqanı aşıq, janı jomart dep körşileri de, kelimsekter de iekteumen boldı. Nätijesinde basınıp, basımızğa şıqtı, qwrmetteuden qaldı. Törden tömenge ısırdı.

«Bizdiñ tübimizge eki närse jetti, - depti ğwlama babamız Şapıraştı Qazıbek bek Tauasarwlı («Tüp-twqiyannan özime şeyin» 9-bet), - Biri tım jauıngermiz. Jauğa jappay şaptıq ta, jaulap alğan jerimizge siñip kettik... Bizdiñ tübimizge jetken ekinşi jay – ol bizdiñ aqkökirek, sengiştigimiz». Ğwlamanıñ sonau 1776 jıldarı, osıdan üş ğasırdan astam bwrın  aytqan osı sözderi qwday-ä tauba, küni büginge deyin mañızın joymağan eken. Qıpşaqtar (qazaqtar) orıs knyazdarına salıq tölettirip, biligi jürip twrğannan beri solardıñ degenin dep, jegenin jep birtindep orısqa aynala berdik. Bizdiñ däuirdiñ jiırmasınşı ğasırında, yağni meniñ ğasırımda ğwlama babamızdıñ aytqandarı ayday keldi. Qırıq payız tilimizden, dinimizden, dilimizden ayrıldıq. Iya,  jauınger boldıq, biraq qulıq-swmdıqtan, ayarlıqtan, yağni sayasattan ada boldıq. Aqkökirek boldıq. Aşıq alaqan boldıq. Sengiş, eliktegiş, esirik boldıq. Sol mentalitetimizdi paydalanğan kelimsekter basınğanı sonşa, öz jerimizden özimizge üy-jay salarlıq alaqanday orın  bermedi.

Ata-babamız ğasırlar boyı qanın tögip bizge qaldırğan atamekenimizge endi özimiz «jat boldıq». Aqırında kelip üysiz-küysiz, kelimsekterdiñ esiginde qaldıq. Tapqan-tayanğanımızdı solardıñ auzına tosıp, päter jaldap kün keşudemiz. Qojayınğa jaltaq, janımız saltaq bolıp ösudemiz. Ülken qalalardağı qazaqtardıñ basım köpşiligi, äsirese jastarımız osınday halde. Täuelsiz eldiñ wrpağımız dep keude kerip, qwldıq sanadan arıluğa mümkindik joq! Sananı twrmıs bileude. Öz üyiñ, öz jäyiñ, öz töriñ bolmağan jerde küniñ üşin amalsız jaltaqtaumen bolasıñ. «Memleket - qazaqtiki,  üy - özge wlttiki, bazar - basqaniki, jer -  bizdiki» degen kelimsekterge ne aytarımızdı bilmey jerge qaraymız. «Alaqanı aşıqtıñ – artı aşıq» deydi zamanaui tağı bir maqal. Ömirdiñ özi tuğızğan maqaldar. Sonda da özgelerge eliktep-solıqtaudı qoymaymız. Endi ağılşınğa telinip, sonıñ  tiline eminip baramız. Bwl jol bizdi törge şığara ma, jarğa jığıp, körge tığa ma, onda şaruamız joq.

Äzirge alaqanımız da, artımız da aşıq...

Islamğali Ürkimbaywlı, Qazaqstan Jazuşılar jäne Jurnalister odağınıñ müşesi

Abai.kz

11 pikir