Jeksenbi, 15 Qırküyek 2019
Bw ne mazaq? 20782 40 pikir 25 Şilde, 2018 sağat 18:53

Abayğa til tigizgen "qisıq auızğa" birer jauap...

Biz - Wlı Abaydıñ atın alıp, qazaqtıñ joğın joqtap, joğalğanın izdep jürgen portalmız. Sondıqtan da, wlttıñ wstazına qarsı jasalğan  är şabuıl - bizge, qala berdi Altı Alaştıñ bar balasına jasalğan qiyanat dep bilemiz. Bügin Nwrlan Baydildä attı käsipker Wlı Abay häkimge til tigizdi. "Abay osı zamanda ömir sürse, äri ketse bloger bolar edi" dep göytti. Ärine, "Abay eldi basqarmadı, halqına eşqanday payda tigizbedi" dep aytu üşin de bilim qajet edi. Qazir "auzı qisıq bolsa da, baydıñ balası söylesin" deytin zaman. Sonda da "qisıq auız" bay balası ayttı eken dep, ündemey qaluğa arımız jibermedi...

Nwrlan Baydilda

 

Sözimiz däleldi boluı üşin tek üş mısalmen ğana jauap qatqan jön şığar.

 

Birinşi mısal

Bas-basıña bi bolğan öñkey qiqım,

 Mineki bwzğan joq pa eldiñ siqın.

 Özderiñdi tüzeler dey almaymın,

 Öz qolıñnan ketken soñ endi öz ırqıñ, –

dep Abay nege ayttı?

Bwl aradağı Abaydıñ “Öz qolıñnan ketken soñ endi öz ırqıñ” –  dep otırğanı –  ruhani täuelsizdik. YAğni, basıbaylı bodandıq. Irıq, jiger, qayrat, bilik, zañ, mwqım el –  jatqa, jattıñ ırqına täueldi. Sebebi, qanşa wmtılsañ da seniñ eñbegiñ eş bolmaq. YAğni:

Basıñ dauğa, malıñ jauğa –

ketedi. Sondıqtan da:

Qor qılma, qorğa, tatulas, –        

deydi Abay.

Nege basıñ dauğa tüsedi? Malıñ nege jauğa ketedi? Kim osınıñ bärin arandatıp otırğan? Nege wlttıq tatulıqqa şaqıradı? Astarına üñilseñiz Abay öziniñ elin Azamattıq moyınsınbauğa ündep otır. Sebebi: ädil zañ joq, dwrıs ekonomikalıq jüye joq. Tek qana seni qanau bar jäne eşqaşanda ädildik tilep aqiqatqa jetpeysiñ, öytkeni:

Ötirik, wrlıq,

Ükimet zorlıq,

Qwrısın, köziñ aşılmas,-  

dep oyın odan äri sabaqtaydı Abay.

Demek, mwqım eldi tığırıqqa tirep, “ırqın alğan” zorlıqşıl küş – jahil memleket boldı ğoy. Al Abaydıñ twsında qos ükimet joq, jalğız-aq patşa ağzamnıñ därgeyi jürip twrğan. Abay sol ağzamdı “zorlıqşıl ükimet” dep bağalap otır (Twrsın Jwrtbay).

Abaydı küstanalağış Nwrlan Baydilda däl osı därgeyde bükil Alaşqa ün qata aldı ma? Qazirdiñ  özinde qazaqtıñ mıñ san probleması bar. Sonıñ  birine Abayşa ün qatıp pa? Öz tilinde emes, özge tilde kösilip otırğan ol neni bitiripti? Bügin ğana "Qwl - qojayınnıñ tilinde söyleydi"  degen maqala jariyalap edik. Tım qwrığanda qwldıq qamıttan moynın ajırata almay otırıp, Abaydı sınağanı qalay?

 

Ekinşi mısal

Abay Qwnanbaywlı qazaq dalasında twñğış jarıq körgen pravolıq qwjat 74 baptan twratın «Ereje» dep atalatın zañ nwsqasın jazıp şıqtı. Ol Zañ Semey oblısınıñ Qaramola deytin jerinde bes duan eliniñ bileri s'ezinde qabıldanıp, bekitildi.

1885 jıldıñ  mamır ayında  ötken Semey guberniyasına qarastı bes oyazdıñ bi-bolıstarı, el bileuşi aqsaqaldarı bas qosqan Qaramola järmeñkesindegi qabıldanğan Zañdı bilmey twrıp, kösemsu - aqımaqtıq.

S'ezdi Semeydiñ general-gubernatorı, general Ceklinskiy basqaradı. Bwl järmeñkede ötken s'ezde Semey qazaqtarı üşin qılmıstı isterge qarsı arnayı zañ erejesin qabıldaudı wyğaradı. Ceklinskiy Abaymen jolıqqanda, Abay jalpı qazaq dalasın orıs zañdarımen ğana basqaruğa bolmaytının, bwl eldiñ öziniñ erekşelikteri bar ekenin, atadan balağa ğasırlar boyı miras bolıp kele jatqan ädet-ğwrpı, zañdarı barlığın, köp mäselelerdi qazaq işinde osı zañdar negizinde şeşuge bolatındığın aytadı. Bwl kezde Abaydıñ basına qara bwlt üyirilip, keybir atqaminerler Abaydı osı jiında qwrtamız dep kelgen edi. Kerisinşe, Abaydıñ patşa wlıqtarımen jolıqqannan keyin onıñ zerek, tereñ bilimdi adam ekenine közderi jetip, eşqanday qiyanatqa barmaytının tüsingennen keyin älgi adamdar Abaydı töbe bi etip saylaydı. Abay Şar boyında üş künniñ işinde janına birneşe adamdı ğana alıp, 100-den artıq baptan twratın zañdı jasaydı. Abay qazaqtıñ bwrınğı zañdarın jetik biletindigin, sonımen qosa orıs zañdarın da tereñ biletindigin körsetip, osılardıñ barlığın üylestire otırıp, özi ömir sürip otırğan däuirdegi qazaq qoğamına qajetti zañdardı jazıp şığadı. 

Abay qazaq eliniñ ädet-saltın, jete zerttey otırıp, adam qwqın jan-jaqtı qorğauğa belsene qatısadı. Osılayşa üş kün, üş tün işinde Qaramola s'ezine arnayı zañ erejesi jasalıp, biler talqısınan ötedi. Abay jazğan qazaqtıñ jaña zañ erejesi (74 stat'ya) qabaldanadı (Almahan Mwhametqaliqızı).     

Bizdiñ käsipkerimiz Abaytanudıñ älippesi sanalatın osını da bilmegeni me? Mwnşalıq deñgeyde sauatsız bola twra, bar qazaqqa aqıl aytu masqara emes pe? Zañ men zäkön bilegen zamanda 74 baptı Ereje jazu - sol twstağı qay batırdıñ, qay bidiñ täleyine jazılıptı. 

 

Üşinşi mısal

Patşalıq basqarudıñ zı­miyan­dıq astarına, otarlıq zañnıñ swr­qiya­lı­ğına közi jetken Abay: «Qısqa künde qı­rıq jerge qoyma qoyıp, qu tilmen qulıq sauğan zañı qwrısın», – dep küyinedi.

Qa­zaqtıñ ru­hın, dilin, dästürin tübegeyli qwr­tuğa ba­ğıt­talğan ayar zañnıñ astarın añdağan Abay:

«Qızmet qılma oyazğa, jan­bay jatıp sö­nuge.

Qalay sabır qılarsıñ, janbay ja­tıp sönuge?», – deydi.

Söyte twra özi 18 jıl boyı el basqaru isine ara­lastı. 12 jıl bo­lıs, eki kezek (3 jıldan 6 jıl) bi boldı.

Şın mä­ninde, oyaz­dıq, bolıstıq bilik Resey otar­şıl­dı­ğınıñ qwralı bolsa da, Abay qa­zaq­tıñ müd­desin, qaraşanıñ teñdigin, ädil­dik pen turalıqtı üstem etti.

Nwrlan Baydildä bauırımız Qwnanbaydı äspetteymin dep otırıp, "Abay auıldı da basqarmadı" dep qaldı. Sonda eline resmi 18 jıl bilik etken Abaydı qayda jibermek? Onıñ oyında Abay häkim  özimen-özi küñirenip, öleñ  jazıp jürgen qara şal bolıp elesteytin bolğanı ma? Ömirden tüygeni men körgeni köp adamnıñ artında ğana söz qaladı. Sonı da bilmey me, bw pätşağar!

Tüyin

Abay  -  Qwnanbaydıñ qasında jürip, el işindegi qanşama daulı mäseleni şeşti.

Abay - bükil Alaşorda ideyasınıñ qaynar bwlağı. Onıñ şäkirteri men balaları Alaşorda jolında küresti. 

Abay - äli künge azattıqtıñ aq tuın wstap, bar qazaqtıñ arqasüyeri bolıp twr. 

Abay - qazaqtıñ oyı!

Küres jolı - qolğa qaru alu ğana emes. 

Bizdiñ aytpağımız  osı ğana...

 

Şäriphan Qaysar

Abai.kz

40 pikir