سەيسەنبى, 4 تامىز 2020
COVID-19 قازاقستاندا. جۇقتىرعاندار — 93820. جازىلعاندار — 65132. قايتىس بولعاندار — 1058
بۇ نە مازاق؟ 23102 40 پىكىر 25 شىلدە, 2018 ساعات 18:53

ابايعا ءتىل تيگىزگەن "قيسىق اۋىزعا" بىرەر جاۋاپ...

ءبىز - ۇلى ابايدىڭ اتىن الىپ، قازاقتىڭ جوعىن جوقتاپ، جوعالعانىن ىزدەپ جۇرگەن پورتالمىز. سوندىقتان دا، ۇلتتىڭ ۇستازىنا قارسى جاسالعان  ءار شابۋىل - بىزگە، قالا بەردى التى الاشتىڭ بار بالاسىنا جاسالعان قيانات دەپ بىلەمىز. بۇگىن نۇرلان ءبايدىلدا اتتى كاسىپكەر ۇلى اباي حاكىمگە ءتىل تيگىزدى. "اباي وسى زاماندا ءومىر سۇرسە، ءارى كەتسە بلوگەر بولار ەدى" دەپ گويتتى. ارينە، "اباي ەلدى باسقارمادى، حالقىنا ەشقانداي پايدا تيگىزبەدى" دەپ ايتۋ ءۇشىن دە ءبىلىم قاجەت ەدى. قازىر "اۋزى قيسىق بولسا دا، بايدىڭ بالاسى سويلەسىن" دەيتىن زامان. سوندا دا "قيسىق اۋىز" باي بالاسى ايتتى ەكەن دەپ، ۇندەمەي قالۋعا ارىمىز جىبەرمەدى...

نۇرلان ءبايدىلدا

 

ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن تەك ءۇش مىسالمەن عانا جاۋاپ قاتقان ءجون شىعار.

 

ءبىرىنشى مىسال

باس-باسىڭا بي بولعان وڭكەي قيقىم،

 مىنەكي بۇزعان جوق پا ەلدىڭ سيقىن.

 وزدەرىڭدى تۇزەلەر دەي المايمىن،

 وز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندى ءوز ىرقىڭ، –

دەپ اباي نەگە ايتتى؟

بۇل اراداعى ابايدىڭ ء“وز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندى ءوز ىرقىڭ” –  دەپ وتىرعانى –  رۋحاني تاۋەلسىزدىك. ياعني، باسىبايلى بوداندىق. ىرىق، جىگەر، قايرات، بيلىك، زاڭ، مۇقىم ەل –  جاتقا، جاتتىڭ ىرقىنا تاۋەلدى. سەبەبى، قانشا ۇمتىلساڭ دا سەنىڭ ەڭبەگىڭ ەش بولماق. ياعني:

باسىڭ داۋعا، مالىڭ جاۋعا –

كەتەدى. سوندىقتان دا:

قور قىلما، قورعا، تاتۋلاس، –        

دەيدى اباي.

نەگە باسىڭ داۋعا تۇسەدى؟ مالىڭ نەگە جاۋعا كەتەدى؟ كىم وسىنىڭ ءبارىن ارانداتىپ وتىرعان؟ نەگە ۇلتتىق تاتۋلىققا شاقىرادى؟ استارىنا ۇڭىلسەڭىز اباي ءوزىنىڭ ەلىن ازاماتتىق مويىنسىنباۋعا ۇندەپ وتىر. سەبەبى: ءادىل زاڭ جوق، دۇرىس ەكونوميكالىق جۇيە جوق. تەك قانا سەنى قاناۋ بار جانە ەشقاشاندا ادىلدىك تىلەپ اقيقاتقا جەتپەيسىڭ، ويتكەنى:

وتىرىك، ۇرلىق،

ۇكىمەت زورلىق،

قۇرىسىن، كوزىڭ اشىلماس،-  

دەپ ويىن ودان ءارى ساباقتايدى اباي.

دەمەك، مۇقىم ەلدى تىعىرىققا تىرەپ، “ىرقىن العان” زورلىقشىل كۇش – جاھيل مەملەكەت بولدى عوي. ال ابايدىڭ تۇسىندا قوس ۇكىمەت جوق، جالعىز-اق پاتشا اعزامنىڭ دارگەيى ءجۇرىپ تۇرعان. اباي سول اعزامدى “زورلىقشىل ۇكىمەت” دەپ باعالاپ وتىر (تۇرسىن جۇرتباي).

ابايدى كۇستانالاعىش نۇرلان ءبايدىلدا ءدال وسى دارگەيدە بۇكىل الاشقا ءۇن قاتا الدى ما؟ قازىردىڭ  وزىندە قازاقتىڭ مىڭ سان پروبلەماسى بار. سونىڭ  بىرىنە ابايشا ءۇن قاتىپ پا؟ ءوز تىلىندە ەمەس، وزگە تىلدە كوسىلىپ وتىرعان ول نەنى ءبىتىرىپتى؟ بۇگىن عانا "قۇل - قوجايىننىڭ تىلىندە سويلەيدى"  دەگەن ماقالا جاريالاپ ەدىك. تىم قۇرىعاندا قۇلدىق قامىتتان موينىن اجىراتا الماي وتىرىپ، ابايدى سىناعانى قالاي؟

 

ەكىنشى مىسال

اباي قۇنانبايۇلى قازاق دالاسىندا تۇڭعىش جارىق كورگەن پراۆولىق قۇجات 74 باپتان تۇراتىن «ەرەجە» دەپ اتالاتىن زاڭ نۇسقاسىن جازىپ شىقتى. ول زاڭ سەمەي وبلىسىنىڭ قارامولا دەيتىن جەرىندە بەس دۋان ەلىنىڭ بيلەرى سەزىندە قابىلدانىپ، بەكىتىلدى.

1885 جىلدىڭ  مامىر ايىندا  وتكەن سەمەي گۋبەرنياسىنا قاراستى بەس ويازدىڭ بي-بولىستارى، ەل بيلەۋشى اقساقالدارى باس قوسقان قارامولا جارمەڭكەسىندەگى قابىلدانعان زاڭدى بىلمەي تۇرىپ، كوسەمسۋ - اقىماقتىق.

سەزدى سەمەيدىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى، گەنەرال تسەكلينسكي باسقارادى. بۇل جارمەڭكەدە وتكەن سەزدە سەمەي قازاقتارى ءۇشىن قىلمىستى ىستەرگە قارسى ارنايى زاڭ ەرەجەسىن قابىلداۋدى ۇيعارادى. تسەكلينسكي ابايمەن جولىققاندا، اباي جالپى قازاق دالاسىن ورىس زاڭدارىمەن عانا باسقارۋعا بولمايتىنىن، بۇل ەلدىڭ ءوزىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەنىن، اتادان بالاعا عاسىرلار بويى ميراس بولىپ كەلە جاتقان ادەت-عۇرپى، زاڭدارى بارلىعىن، كوپ ماسەلەلەردى قازاق ىشىندە وسى زاڭدار نەگىزىندە شەشۋگە بولاتىندىعىن ايتادى. بۇل كەزدە ابايدىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ، كەيبىر اتقامىنەرلەر ابايدى وسى جيىندا قۇرتامىز دەپ كەلگەن ەدى. كەرىسىنشە، ابايدىڭ پاتشا ۇلىقتارىمەن جولىققاننان كەيىن ونىڭ زەرەك، تەرەڭ ءبىلىمدى ادام ەكەنىنە كوزدەرى جەتىپ، ەشقانداي قياناتقا بارمايتىنىن تۇسىنگەننەن كەيىن الگى ادامدار ابايدى توبە بي ەتىپ سايلايدى. اباي شار بويىندا ءۇش كۇننىڭ ىشىندە جانىنا بىرنەشە ادامدى عانا الىپ، 100-دەن ارتىق باپتان تۇراتىن زاڭدى جاسايدى. اباي قازاقتىڭ بۇرىنعى زاڭدارىن جەتىك بىلەتىندىگىن، سونىمەن قوسا ورىس زاڭدارىن دا تەرەڭ بىلەتىندىگىن كورسەتىپ، وسىلاردىڭ بارلىعىن ۇيلەستىرە وتىرىپ، ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان داۋىردەگى قازاق قوعامىنا قاجەتتى زاڭداردى جازىپ شىعادى. 

اباي قازاق ەلىنىڭ ادەت-سالتىن، جەتە زەرتتەي وتىرىپ، ادام قۇقىن جان-جاقتى قورعاۋعا بەلسەنە قاتىسادى. وسىلايشا ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن ىشىندە قارامولا سەزىنە ارنايى زاڭ ەرەجەسى جاسالىپ، بيلەر تالقىسىنان وتەدى. اباي جازعان قازاقتىڭ جاڭا زاڭ ەرەجەسى (74 ستاتيا) قابالدانادى (الماحان مۇحامەتقاليقىزى).     

ءبىزدىڭ كاسىپكەرىمىز ابايتانۋدىڭ الىپپەسى سانالاتىن وسىنى دا بىلمەگەنى مە؟ مۇنشالىق دەڭگەيدە ساۋاتسىز بولا تۇرا، بار قازاققا اقىل ايتۋ ماسقارا ەمەس پە؟ زاڭ مەن زاكون بيلەگەن زاماندا 74 باپتى ەرەجە جازۋ - سول تۇستاعى قاي باتىردىڭ، قاي ءبيدىڭ تالەيىنە جازىلىپتى. 

 

ءۇشىنشى مىسال

پاتشالىق باسقارۋدىڭ زى­ميان­دىق استارىنا، وتارلىق زاڭنىڭ سۇر­قيا­لى­عىنا كوزى جەتكەن اباي: «قىسقا كۇندە قى­رىق جەرگە قويما قويىپ، قۋ تىلمەن قۋلىق ساۋعان زاڭى قۇرىسىن»، – دەپ كۇيىنەدى.

قا­زاقتىڭ رۋ­حىن، ءدىلىن، ءداستۇرىن تۇبەگەيلى قۇر­تۋعا با­عىت­تالعان ايار زاڭنىڭ استارىن اڭداعان اباي:

«قىزمەت قىلما ويازعا، جان­باي جاتىپ ءسو­نۋگە.

قالاي سابىر قىلارسىڭ، جانباي جا­تىپ سونۋگە؟»، – دەيدى.

سويتە تۇرا ءوزى 18 جىل بويى ەل باسقارۋ ىسىنە ارا­لاستى. 12 جىل بو­لىس، ەكى كەزەك (3 جىلدان 6 جىل) بي بولدى.

شىن ءما­نىندە، وياز­دىق، بولىستىق بيلىك رەسەي وتار­شىل­دى­عىنىڭ قۇرالى بولسا دا، اباي قا­زاق­تىڭ ءمۇد­دەسىن، قاراشانىڭ تەڭدىگىن، ءادىل­دىك پەن تۋرالىقتى ۇستەم ەتتى.

نۇرلان ءبايدىلدا باۋىرىمىز قۇنانبايدى اسپەتتەيمىن دەپ وتىرىپ، "اباي اۋىلدى دا باسقارمادى" دەپ قالدى. سوندا ەلىنە رەسمي 18 جىل بيلىك ەتكەن ابايدى قايدا جىبەرمەك؟ ونىڭ ويىندا اباي حاكىم  وزىمەن-ءوزى كۇڭىرەنىپ، ولەڭ  جازىپ جۇرگەن قارا شال بولىپ ەلەستەيتىن بولعانى ما؟ ومىردەن تۇيگەنى مەن كورگەنى كوپ ادامنىڭ ارتىندا عانا ءسوز قالادى. سونى دا بىلمەي مە، بۇ پاتشاعار!

ءتۇيىن

اباي  -  قۇنانبايدىڭ قاسىندا ءجۇرىپ، ەل ىشىندەگى قانشاما داۋلى ماسەلەنى شەشتى.

اباي - بۇكىل الاشوردا يدەياسىنىڭ قاينار بۇلاعى. ونىڭ شاكىرتەرى مەن بالالارى الاشوردا جولىندا كۇرەستى. 

اباي - ءالى كۇنگە ازاتتىقتىڭ اق تۋىن ۇستاپ، بار قازاقتىڭ ارقاسۇيەرى بولىپ تۇر. 

اباي - قازاقتىڭ ويى!

كۇرەس جولى - قولعا قارۋ الۋ عانا ەمەس. 

ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز  وسى عانا...

 

ءشارىپحان قايسار

Abai.kz

40 پىكىر