Senbi, 20 Säuir 2019
Qazaq jeri 1313 1 pikir 8 Tamız, 2018 sağat 09:34

Coltüstik Qazaqstandağı arheologiyalıq Botay qonısı şetelge ğana kerek pe?

Jeri sulı, ormanı nulı teriskeydiñ är tauı men qıratı ötken ğasırlırdıñ  dübirli däuirinen sır şertetin tarihtıñ bir parağı ispettes. Täuelsizdik alğannan bergi şirek ğasırdan astam uaqıtta bwrın keñestik ideologiyanıñ bwğauında şiderlenip kelgen talay jaylar mälim bolıp, ruhani qwndılıqtarımızdıñ bay qazınasın tolıqtırğanı belgili.

Alayda äli de ötkenimizdiñ oqılmağan betteri, jazılmağan joldarı jeterlik. Bwğan Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ Ayırtau audanına barğan saparımızda köz jetkizdik. Bwl audannıñ kieli topırağı Aqan seri, Ükili Ibıray sındı ruhani twlğalarımızdıñ atamekeni. Sondıqtan da mwnda alıs, jaqın jerlerden ziyarat etip keluşiler köp.  

Biz mingen temir twlpar jer apşısın quırıp tas jolmen jüytkip keledi. Eki qaptalda jasıl jelegi tögile jayqalğan qayıñdı orman, şoqılı belester, samal jelmen teñiz tolqınınday tolıqsıp terbelgen şeksiz-şetsiz egin alqaptarı sırğıp ötip jatır. Aumağına bes Franciya sıyıp ketetin Qazaqstannıñ är öñiriniñ özine ğana tän örnegi men boyauı bar ğoy. Soltüstiktiñ, ssirese Ayırtau audanı jeriniñ körkemdigi erekşe. Alıstan kögildir sağımğa oranıp mwnartqan tau jotalarınıñ är tasında tarihtıñ aytılmağan sırı, Abılay han twlparınıñ izi jatır.

Şuaqtı kün säulesi aynaday jarqırağan aydınında oynağan köldiñ jağasındağı audan ortalığı Suatkölge tüs äletinde jettik. Audannıñ 37 mıñnan asa halqınıñ 38,7 payızın ğana qazaqtar qwraydı. Alayda qazaqı salt-dästür, wltımızdıñ ruhani qwndılıqtarı mwnda ejelden berik saqtalğan.

Saumalköldiñ mädeniet üyiniñ aldındağı 1993 jılı Elbasınıñ qatısuımen aşılğan Aqan seri Qoramsawlınıñ eñseli eskertkişine  tağzım etip, gül şoqtarın qoyıp osı körikti de qasietti mekenniñ ötkeni men bügingisine qanıqtıq. Mädeniet üyiniñ auqımdı böligin mwrajay alıp jatır. Mwnda da audan tarihınan sır şertetin dünieler az emes eken. Al Saumalkölden otız şaqırımday jerdegi Sırımbettegi Şoqannıñ äjesi Ayğanım hanımnıñ qonısında bolğandağı äserimiz erekşe. Aynalasın tau şoqıları, jasıl balausa kömkergen bwl qonıstı Nikolay patşanıñ tapsırmasımen Ombı gubernatorı saldırğan. Osıdan-aq Ayğanım hanımnıñ sözi ötimdi, qadirli adam bolğanın köruge boladı. «Mädeni mwra» Bağdarlaması ayasında halqımızdıñ birtuar wlı, Abılaydıñ wrpağı Şoqan Uälihanwlınıñ balalıq, jastıq şağı ötken bwl üy jañartılğan. Sonıñ nätijesinde qonıstağı meşit, qonaqtarğa arnalğan üy, medrese, monşa, jel diirmeni Şoqan sızbalarınıñ kömegimen qalpına keltirilip, qazir twtas mwrpajay keşenin qwrap otır.

Ayırtau audanındağı tağı bir kieli orın Qarasay batır auılınan tört şaqırım jerdegi Qarasay jäne Ağıntay batırdıñ eskertkiş kesenesi. Qwlşınbay töbesindegi qos kümbezdi biik kesene alıstan köz tartadı. Joñğar şapqınşılığı kezinde Jäñgir han men Jalañtös batır bastağan Ordabwlaq şayqasında jaudıñ elu mıñ qalıñ qolına qarsı birge şauıp, ömir boyı qan maydandı birge keşken Şapıraştı Qarasay men Arğın Ağıntayğa Alla tağala bwl fäni dünieden ötkennen keyin de ajıramay, birge boludı bwyırıptı. Ekeuiniñ de mürdeleri osı Qwlşınbay töbesindegi qwlpıtastıñ astında qatar jatır. El basına kün tuğan zamandağı qazaqtıñ birligi qazirgi zamandastarımızğa ülgi bolsa igi. Qos batırdıñ ruhına Qwran ayattarın bağıştağan bizdiñ pikirimiz osı arnada toğıstı.

Wlttıq qwdılıqtarımızdı tereñnen zerdelesek qazaqtıñ köne tarihı adamzat örkenietimen sabaqtasıp jatır. Bwğan Ayırtau audanındağı Nikol'skoe auılınan bir jarım şaqırım jerde, Esil özeniniñ sağası Imanbwrlıqtıñ mañındağı arheologiyalıq qazba orındarında bolğanımızda anıq köz jetkizdik. Tarih ğılımınıñ doktorı, Äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq universitetiniñ professorı, Arheologiya jäne dala örkenieti institutınıñ direktorı Viktor Zaybert bastağan ğalımdar köne Botay qonısın 1980 jılı zerttey bastağan edi. Qazba jwmıstarınıñ alğaşqı kezeñinde-aq bwl jerden qış ıdıstardıñ sınıqtarı, jäne eñ qızıqtısı, twrğın üyler aumağınan köp mölşerde jılqı süyekteriniñ tabıluı tarihta Euraziya dalasın mekendegen saqtardıñ mädenieti turalı bwğan deyingi közqarastı tübegeyli özgertken ğılımi töñkeris boldı. Botay qonısınan jılqı süyekterinen jasalğan pışaq, sadaq, nayza wştarı, qış qwmıraladıñ tübinde keuip qalğan qımız qaldıqtarınıñ izi, at äbzelderiniñ bölikteri osıdan altı mıñ jıl bwrın osı aymaqtı mekendegen botaylıqtardıñ qımız işip, adamzat tarihında alğaş ret jılqını qolğa üyretkenin däleldeydi.

Botay qonısın ondağan jıldardan beri zamanaui qwraldardıñ kömegimen jan jaqtı zerttep jürgen AQŞ, Germaniya, Resey ğalımdarı da osınday qorıtındığa kelip otır.

- Negizinen «botaylıqtar» degen şarttı atau, - deydi Viktor Fedoroviç Zaybert. – Qazir universitetke aynalğan Soltüstik Qazaqstan pedagogikalıq institutında qızmet istep jürgende osı qonıstı alğaş ret aşqanımızda onı sol mañğa jaqın auıldıñ atımen Nikol'skoe qonısı dep atau oyğa kelgen. Biraq artınan sol jerde Botay degen däuletti adamnıñ auılı bolğanı eskerilip, äri aytuğa jeñil, äuezdi bolğandıqtan Botay qonısı dep ataudı wyğardıq. Anığında bwl öñirdi tas däuirinen qola däuirine öter kezeñde saqtar mekendegen. Saqtarğa deyin ol jerd kimder qonıstanğanı äli de zerttey tüsudi qajet etedi. Jılqı ösiru botaylıqtardıñ eñ bastı şaruaşılıq salası bolğanı tolıq däleldenip otır.

Botaydı qonıstanğan adamdardıñ jılqını qolğa üyretui adamzat örkenietiniñ damuına zor ıqpal etti. Jılqını alğaş ret kölik retinde paydalanu Euraziya aumağındağı halıqtardıñ köşip-qonu ürdisine, basqa aymaqtağı halıqtarmen sauda, ekonomikalıq baylanıstar ornatuına, olarmen aralasıp assimilyaciyağa wşırauına äser etse, alğaş ret qoldanılğan at üstinde soğısu saqtardıñ  äskeri önerin jetildirip, jaña jerlerdi jaulap aluına, geografiyalıq keñistik aumağın keñeytuine mümkindik berdi. Jılqını äskeri maqsatta qoldanu osı däuirden bastaladı. Jılqını qolğa üyretu adamzattıñ ömir saltına, oylau jüyesine, mädenietine, tehnikalıq damuına bwrın-soñdı bolmağan özgerister äkelip, älemdik örkenietke jaña serpin berdi.

Äl Farabi atındağı Qazaq wlttıq universitetiniñ professorı, tarih ğılımınıñ doktorı Dosbol Süleymenwlı Bayqonaqov Viktor Fedoroviçpen jwbı jazılmay köp jıldardan beri Botaydağı qazba jwmıstarına qatısıp keledi.

- Botay mädenieti jılqını paydalanu nätijesinde Ertisten Oralğa deyingi keñ aymaqqa taralğan, - deydi ol. – Botay örkenietiniñ tarihı qola däuirine ötu kezeñinen bastalıp, saqtardıñ Euraziya aymağına kelip qonıstanuımen jalğasadı. Botaylıqtar adamzat tarihındağı at üstinde soğısqan alğaşqı jauıngerler bolğan. Jaugerşiliktiñ osı kezeñindegi assimilyaciya barısında bwrın oqşaulanıp kelgen qauımdastıqtarda genetikalıq özgerister bastaldı.

Osığan deyin Botaydı zertteu maqsatımen älemniñ är tükpirinen otızdan asa ğalımdar Soltüstik Qazaqstan oblısına kelip halıqaralıq ğılımi konferenciya ötkizgen edi. Tayau künderi Italiyadan eki arhelog mamandar kelmek. Osı uaqıtqa deyin Botay qazbalarınan eki jüz mıñnan asa qwndı zattar tabılğan.

Alayda Botay qonısında 39 jıldan beri arheologiyalıq qazba jwmıstarın jürgizip kele jatqan Viktor Zaybertti şendilerdiñ, tipti jergilikti tarihşı mamandardıñ nemqwraydılığı qınjıltadı. Tegi ğalımdı ğalım ğana tüsinedi ğoy. Sekseninşi jıldardıñ basında Soltüstik Qazaqstan pedagogikalıq institutınıñ rektorı bolğan marqwm Qanaş Şäkenwlı sol kezdegi ilikpegendi wrıp sındıratın partiya orındarınıñ qarsılığına qaramastan küzgi egin jinau nauqanına kömekke jiberilgen tarih fakul'tetiniñ studentterin keri şaqırıp alıp Viktor Zayberttiñ arheologiyalıq ekspediciyasına attandıradı. Qazaq wlttıq universitetiniñ rektorı Ğalım Mütanov ta parasattılığın tanıtıp, Viktor Fedoroviçke universitet janınan arnayı Arheologiya jäne dala örkenieti Institutın aşıp berui osı ğılımi jañalıqtıñ mañızın tereñ tüsingeni emes pe!

Şetel ğılımi ortalıqtarınıñ Viktor Zaybertpen baylanıs ornatıp, onı Botay turalı däris oquğa Kembridj universitetine, Germaniyanıñ oqu orındarına şaqıruı osı Botay mädenietiniñ adamzat örkenietine ıqpalın joğarı bağalauınan ğoy. Tüsine bilgen adamğa Botay qonısındağı arheologiyalıq qazba nätijeleri Qazaqstandı älemdik ğılımi keñistiktegi biikke şığaratın jetistik, elimizdiñ abıroyın asqaqtatatın jañalıq.

Tek osını wğınıp, bwl jwmısqa Soltüstik Qazaqstan oblısı äkimşiligi ğana emes, ükimet te qarjılay qoldau körsetse ğoy. Äzirge bwl orındalmay otırğan tilek qana bolıp twr. Al Viktor Fedoroviçtiñ josparı auqımdı. Ol bolaşaqta Botay qonısında aspan astındağı aşıq arheologiyalıq mwrajay aşıp, tabiğatı äsem Ayırtau audanına şeteldik sayahatşılardı tartudı, ölkemizdiñ köne tarihın älemge paş etudi armandaydı. Ükimetten qarjılay qoldau bolsa Botay äli de tarihtıñ tereñ qoynauında jatqan sırın aşıp, Qazaqstan ğılımın jaña beleske kötereri anıq.

Marat Ermwqanov, Qızıljar qalası

Abai.kz

1 pikir