Keşki altıda qaladan şığıp kettik. Talğardan Jənibek esimdi ağanı mingizip aldıq. Bwl kisiler – Sarıbastaudağı «Wlağattı wrpaq» qoğamdıq qorınıñ bası-qasında jürgen ağalar. Talğardan şığıp ülken jol torabına tüskende köligimiz bwzılıp qaldı. Əupirimdep jaqın mañdağı auılğa jetip qalğanbız. Bir kezde məşine müldem jürmey qaldı. Ağalar rölge meni otırğızıp, özderi iterip kele jatır. Röl degenge alğaş otıruım. Eki ezuim eki qwlağımda. Məşine aydau oñay eken dep kelem. Kömektesuge toqtağan bir kisi auıldıñ kireberisindegi məşine jöndeu ortalığına alıp keldi. Bwzılğan jerin auıstıratın bölşegin tappay bir-eki sağat ayaldadıq. Soñğı sətte kölikke dəl tüsetin bölşekti tauıp, kömektesken ağalarğa alğısımızdı bildirip, jolğa şıqtıq.

Jürgizuşimiz Tölegen ağa  qalğıp ketpes pe eken dep uayımdap kelem. Al özimniñ
közime wyqı tığılıp baradı. Oyansam, taudıñ ortasında kele jatırmız. Şopırımız wyıqtap ketpes üşin muzıka qoyıp qoyıptı. Bir qızığı jolda şemişke şaqsa, wyıqtamaydı eken. Tañğı törtte Sarıbastauğa ilindik. Məşineden tüssem, kün salqın. «Jılı kiimderiñdi əkel» degen soñ əjem toqıp bergen jün şwlıqqa deyin kiip alğanım mwnday jaqsı bolar ma?! Qwrbım wyıqtamay kütip otırıptı. Tañğı as jeti jarımda. Oğan oyanuğa şamam bolmadı. Biraq ashanadağı apaylar «qonağıñ aş qalmasın» dep tamaq berip jiberipti. Asqa toyıp alıp, kişi toptağı qızdardıñ sabağına bardıq. Bastauış sınıptarda oqitın on jeti qız bar eken. Swramaytını joq. Bir aytqanıñdı qağıp aladı.

Narınqoldıq twlğalar bütindelmey ketken er-twrman siyaqtı

Tüsten keyin eki ağamızdıñ uədesi boyınşa Qarasazğa tarttıq. Narınqolğa kelip twrıp Mwqağali Maqataev tuğan auılğa soqpay ketu wyat. Bir jağı auıldı, ekinşiden aqiıq aqın atındağı muzeydi körgimiz keldi. Jənibek ağa auıl men audannıñ arğı-bergi tarihın qozğap, osı elden şıqqan iri twlğalar turalı aytıp keledi.

«Qazaqstandağı eñ biik audan – osı Narınqol. Bwlttardıñ qol sozım jerde twrğanday körinui sodan. Narınqoldıqtardıñ beti qızaradı da jüredi. Onıñ sebebi qısımnıñ joğarı boluınan. Twrğındar audannıñ aua rayı siyaqtı.
Adamğa bir suınıp, bir ısınıp twradı», – dep küldi jolbasşımız. Kezinde
Sarıbastaudı ataqtı Lenin kolhozı etken Qarataudıñ janınan ötip baramız. Küngey betinde qar twrmaydı eken. Qıs boyı quıs-quısında qoy jayılıp şığadı. Al teriskey betinde qarağay qalıñ ösedi. Osı audannıñ adamdarın keziktire qalsañ, bir-birin qoldap, qolpaştap jüretinin bayqaysıñ. Ol oyımdı jolbasşımızğa aytıp edim:

«Narınqoldan şıqqan twlğalar bütindelmey ketken er-twrman siyaqtı. Mwqağali Maqataev, Berdibek Soqpaqbaev, Sağat Əşimbaev, aytısker aqın Orazalı Dosbosınov, memleket qayratkeri Altınbek Sərsenbaywlı sekildi jerlesteriniñ ornın toltırğısı kele me eken, narınqoldıqtardıñ jerşil ekeni ras», – dedi.

Narınqolda tınısıñ keñeyedi. Məşineden tüse salıp, at erttep, qwmarıñ qanğanşa mına dalada şaba ketkiñ keledi. Aynala qorşağan tau. Ətteñ, oğan şığıp tüsu üşin birtalay uaqıt kerek. Qızıqqanımnan «mına taulardıñ bərine şıqqansızdar ma?» dep swradım. «Şıqpağanda şe? Bala künimizde auıldan wzap üş ay mal bağamız.
«Al'pinist» siırımız bolatın. Etektegi şöpti mensinbey, taudıñ basına jayıladı. Tömennen qanşa ayqaylasañ da, tura janına barıp tayaqpen türtpeseñ qimıldamaytın. Sol siırdı quıp jürip-aq aynaladağı barlıq tauğa şıqtıq, – dedi Jənibek ağa balalıq şağın eske alıp. – Jaña biz şıqqan jartasta malğa qarap tañnan keşke deyin otıruşı edik. Auılğa qaşan qaytar ekenbiz dep añsaytınbız. Twzköldiñ janınan üy tigip, sonda jatatınbız. Üş ay demalıs ayaqtalıp, auılğa qaytqanda qalağa kelgendey şat-şadıman boluşı edik».

Aldımızda – Elşen büyrek tauı. Maqataev «Atameken» poemasın osı taudıñ basında otırıp jazğan desedi. Tauğa jete bere Twzköl degen köl bar. Twzköldiñ balşığı teri aurularına em. Onı qarsı kele jatqan ülken qara məşine kölge barar joldı swrağanda bildim. Ayağı qaqsap, buını auıratındar da köldiñ batpağına baradı eken. Qarasazdan Hantəñiri şıñı jaqsı körinedi degen. Alayda kün bwlttı bolıp, köre almaymız-au destik. Esesine erteñgisin Sarıbastauda üyden şığa sala ataqtı şıñdı anıq kördim. «Bir turist jigit auılda on kün jatıp şıñdı köre almay ketken. Nietiñiz aq eken», – degen sözge məz bop qaldım.

Mwqağalidıñ muzeyinen mwñayıp qayttıq

Alıstan Qarasaz auılı mwnartıp körindi. Tört bwrışı taumen bitken alaqanday ğana auıl eken. Esikten şıqsa da, äynekke qarasa da tau köretin jerde aqın bolmau mümkin emestey. Maqsatımız – M.Maqataev atındağı muzeydi köru. Köligimizden tüssek, bet-auzı satpaq-satpaq üş bala asır salıp oynap jür. Ağalar bireuin şaqırıp aldı. Kişkentay bolsa da esi bar eken. «Assalaumağaleykum!» – dep qos qoldap amandasıp jatır. «Mwqağali tuğan auıldıñ är twrğını aqınnıñ öleñin jatqa oqidı degendi estitin edik. Sonı bilesiñ be?» – dep bayqadı aldımen. «Bilemin». «Bir öleñine basşı qane», – degeni sol edi törtinşini bitirgen Bağjan «Tau özeni tentek qoy, tasıp jatırdı» müdirmey aytıp berdi. Jänibek ağa riza bolıp basınan sipadı.

Muzey eki qabattan twradı. Aldında aqınnıñ müsini ornalasıptı. Ekskursovod Almagül apay är taqtaşanı tanıstırarda taqırıbına säykes aqınnıñ öleñimen bastaydı. Qazir aqınnıñ Şolpan, Almagül esimdi eki qızınıñ, wlı Jwldızdıñ közi tiri. Alayda muzeyge kirseñ, darday aqınnıñ izdeuşisi, joqşısı joqtay, özi keşe emes birneşe ğasır bwrın ketkendey äser qaldıradı. Mwqağalidıñ süyikti avtorları dep söreni kileñ kitaptarmen toltırğan. Ol Abaydı pir twtqan dep Abaydıñ kitaptarın ekinşi sörege qoyğan. Al qalğan keñistikti aqınnıñ öleñi men bar halıq biletin fotosurettermen toltırıptı. Bizge tañsıq eki-aq foto bar eken. Olar: Maqataevtı soñğı saparğa şığarıp salğandağı suretter.

Bir suretinde şaşına aq kirgen sınıptasınıñ janında twrğan adamnıñ kelbetin kesip, jap-jas Mwqağalidı qoyıp qoyıptı. Mwnısı tipti wyat eken. Qazir muzey M.Tınışbaev atındağı Almatı oblıstıq tarihi-ölketanu muzeyine qaraydı. Muzeydiñ bir suretin tüzeu üşin de solardan rwqsat swrau qajet. Alayda oblıstıq muzeydiñ bildey bir aqınnıñ mwrajayına köñil audarmaytını körinip twr. Aqın paydalanğan zattar degende körgenimiz jazu üsteli, dombırası, jalğız sırt kiimi men şäy üsteli ğana. Aqınnıñ jazu üsteliniñ aldında Abaydıñ portreti iluli twradı eken. Öleñ jazğısı kelgende «mına şaldıñ qabağı aşıq qoy, mağan öleñ jaz dep twr» deydi eken de qolına qalamın aladı. Jazğısı kelmegen küni «mına şaldıñ qabağı qatulı bügin» dep üstelinen twrıp ketedi eken. Key eksponattardı Astananıñ 20 jıldığına qoyamız dep elordağa äketkenine eki aydan asıptı. Bwrın aqınnıñ auıldası Jalğas esimdi apaydıñ şiden toqıp, sıyğa tartqan portreti bolğan eken. Endi qayda qalğanın eşkim bilmeydi. Qor böliminde aqınnıñ şekpeni, besigi, tösekjapqışı bar. Köpşilikke ne sebepti şığarmaytının sol küyi wqpay qayttıq. Aynalağa qarasaq, jihazdardıñ bäri eski. Söytsek 1991 jılı muzey aşılğan kezdegi jihazdar äli auıstırılmaptı. Tipti qoldanğan zattarınıñ sırtına tereze de qoymağan. Osınşa olqılıqtı körgen soñ kameranıñ joq ekenine köz jwma qaradıq. Muzeydi on bes jıl basqarğan Jwmaş Öteev söre men jıltıraqtı sän körgen desek te, keyingi basşınıñ zamanğa ilesip, özge muzeylerdiñ jwmısına qarauına bolar edi. Bir-aq tüyin jasauğa boladı:  ıqılassızdıq.

Malşılardıñ üyine qwdayı qonaq boldıq

Alıp-wşıp kelgen köñilimizdi muzeydiñ jağdayı su sepkendey bastı. Orıs halqınıñ YAsnaya polyanada twrğan Lev Tolstoyınıñ bükil egis alqabımen qosa üy-jayın saqtap otırğanı, Puşkininiñ muzeyinde keluşilerge aqınnıñ neke jüzigin tağıp köruge rwqsat berip qoyatını esimizge tüsti. Ün-tünsiz kölikke otırıp, Sarıbastauğa qaytayıq dedik.

Mwqağali tuğan auıl Şälködege barar jolda eken. Al qazirgi Qarasaz bwl jerge 1967 jılı kelip ornalasqan. Ol kezde aqın Almatığa köşip ketken.

Qaytar jolda jañbır qwydı. Qarasazğa kelerde är jerden altı qanat aq üylerdi körgenbiz. Sarıbastaulıq ağalardı sınamaqşı bolıp «özderiñiz tanımaytın üyge qwdayı qonaqpız dep barıp köreyikşi» dedik äzildep. Basında eki ağamız qipaqtap qaldı. Alğaş köringen kiiz üydiñ janına toqtadıq. Bwl kezde jañbır qwyıp ketken. Suıq äri tamşısı dobalday. Dirildep kettik. Barsaq malşınıñ jarı eki balasımen birge qidıñ betin jauıp jür eken. Otağası aldımızdan şıqtı. Jañbırdan Tölegen ağa ekeuiniñ ne söylegenin esti almay qaldıq. Äyteuir üyge kiriñizder degen sıñayın bayqadıq. Kirsek oñ jaqta atası demalıp jatır eken. Sol jaqta altı jasar nemeresin qwşaqtap äjey otır. Altınşı sınıpqa ötken Maral tamaqtıñ qamına kirisip ketken eken. Törge şığarıp, tanısıp-bilise bastadıq. Anası sırttı jayğap kelem degenşe Maral üsteldiñ üstin jinap, şäy dayındap, odan tamaq bastap ülgerip jatır. Anasınıñ qolğanatı bolıp qalğanına tänti boldıq. Auıldastarı boluı kerek, bizden keyin tağı eki ağa men bir apa kirdi. Söz barısında üy iesi Kädirhan ağa ekinşi kiiz üydi äli jetkize almay jatqanın aytıp qaldı. Kiiz üy kişkentay bolsa da bärimizdiñ sıyıp ketkenimizge, arqa-jarqa äñgimelesip otırğanımızğa köñilimiz köterildi. Özderi negizinen Twzköl auılında twradı eken. Araylım apay ekeuiniñ eki wl, eki qızı bar. Äjesiniñ qwşağında otırğan kenje qızdarı üstige kietin bütin kiimdi kesip, köylek etip alğanın estip bir küldik. Bwl jaqta qaymaqtı mañız deydi eken. Dämi til üyiredi. Sarı irimşikten alğaş däm tatuımız. Süt qatqan şäy işip, boyımız jılındı. Al meniñ kiiz üyge jaylanıp alğaş otıruım. Maraldı sözge tartıp, öleñ şığaratının, tipti bir top öleñi respublikalıq gazetke basılğanın bildik. Tağı bir jas tilşi taptıq dep quandıq.

Basında ağalar qımız swrağan edi. Jılqı wstamaytının aytqan Kädirhan ağa körşisi Maqswthan qwrdasına jol siltep jiberdi. Jañbır basılğanda kölikke qayta otırdıq. Salıp wşıp kelesi kiiz üydiñ aldına keldik. Sırtqa jas qız şığıp, odan qayta kirip ketti. Endi anası şığıp, qımız işuge üyge şaqırdı. Üyge kirgenimiz sol edi öredegi qwrttı körgen qwrbım «ana qwrttı qara!» dedi tañğalıp. Du küldik. Sonşa ülken qwrttı men de körmegen edim. Jaylanıp, baptalğan qımızdı simirip otırmız. Bir kesesin zorğa tauısıp bolsaq, qımızdı eki ayaqtan kem işpeu kerek dep kesemizdi toltırıp qayta wsınadı. Onı işip bolsaq, tağı bir ayla tauıp qonaqjay ekenderin körsetip jatır. Äñgime üstinde Jänibek ağa: «Bwl qızıñız kiiz üyde şäy işip körmegen eken. Sol armanın orındadıq. Tağı bir armanı jügendi eşkim wstamay atqa otırğısı keledi. Onı da orındasaq dep otırmız», – dedi üy iesine qarap. Maqswthan ağa külimsirep, eñ juas degen attı erttep äkeluge sırtqa şıqtı. Atqa mingenimde birazğa deyin jetektep jürdi. Qorıqpay otıru keregin, qorıqsañ januar sezip qalıp mayıp qılatının aytqan soñ, jigerimdi jinap «özim jüremin» dep jügendi aldım. Jayılıp jürgen qoyğa qaray aqırın jürip baram. Qorıqpadım. Bir kezde şauıp kördim. Äni-mine attan wşıp tüsetin siyaqtımın. Biraq özim de sau, at ta aman üyge äkelip berdim. Qwrbımnıñ qwrttı körgendegi tañğalısın wmıtpağan üydegi tätemiz bir qaltasın salıp berdi. Keş batıp qalğan. Raqmetimizdi aytıp auılğa şıqtıq. Muzeyden keyingi köñilsizdikti jolda kezdesken eki äppaq üydiñ aqköñil adamdarı juıp-şayıp tastağanday. Tipti sarjaylaulatıp kelemiz.

Ağılğan kölikten, u-şudan, ıstıqtan demaluğa barğanımız äbden arzıdı. Narınqoldı qimay-qimay qalağa qayttıq. Bwl jaqtan da adamdar köşedi eken-au.

Tañşolpan Tölegen

Derekközi: «Wlan» gazeti, №32

Tüpnwsqadağı taqırıp: «Asqar taudıñ ar jağında el bar» dep…

Abai.kz