Senbi, 21 Qırküyek 2019
Alaşorda 6335 42 pikir 14 Tamız, 2018 sağat 09:10

Orıstar - şoqınğan türkiler...

Äñgimemizdi Murad Adjidiñ «Dıhanie Armageddona» degen kitabındağı mına sözdermen bastalıq: «Kaganat Velikaya Bulgariya pal pervım, tam tyurkov, verivşih v Boga Edinogo, nasil'no okrestili vizantiyskim krestom, potom pokorili, nazvali slavyanami, to est' narodom-rabom. Dlya osuşestvleniya svoego zamısla Zapadnaya cerkov' rukami monahov, v pryamom smısle slova, vıtravila carskuyu dinastiyu Ryurikoviçey, ustroila na Moskovskoy Rusi Smutu i hristiyanskoe kreşenie v 1589 godu, potom bukval'no protaşila na prestol Romanovıh – carey, podvlastnıh pape iz-za nezakonnosti svoego vıdvijeniya. Prosti menya, çitatel', no «prosveşali» slavyan ne Kirill i Mefodiy, a iezut Lavrentiy Zizaniy, on sostavil pervıy slavyanskiy slovnik. On! Slavyanskiy dialekt şlifovali zabotliva, vzyav za osnovu to, o çem govorila Bolgariya. A dal'şe delo vkusa, zdes' dopisali bukvu, druguyu iz'yali, pomenyali udarenie, i – tyurkskoe slova «yazıg'» stalo russkim «yazık». Rim postavil Romanovım dve global'nıe celi – uniçtojenie tatar (tak stali nazıvat' tyurkov) i sozdanie voennogo placdarma dlya napadeniya na musul'manskiy mir. Moskve predlagali zahvatit' Kavkaz i Deşt-i-Kipçak (zemlya nıneşnego Kazahstana), prevratit'sya v bazu agressii. V tretiy Rim. Nablyudatel'nomu çeloveku tut dokazıvat' neçego, vse na vidu: bolee polovinı slov v russkom yazıke tyurkskie, libo vıvedenı iz tyurkskogo kornya».

Osılayşa ol kisi azğana sözben alğaşqı slavyandardıñ Hİİ ğasırda şoqındırılğan bwlğarlar ekenin jäne HVİ ğasırda ğana şoqınğan türkitildi halıqtıñ şirkeu tiline köşuimen orıs wltı payda bolğanın, HVİİİ ğasırda sol şirkeulik-slavyan tilin (eski bolgar tilin) öñdep, qazirgi orıs tili qoldanısqa engenin jäne osı procesterdiñ Iezuid ordeni josparımen iske asqanın anıq däleldermen körsetip otır. Orıs tilindegi türkilik negizdi moyındaytın qazirgi orıs zertteuşileri A.Fomenko men G.Noskovskiy de: «Tyurkskiy yazık, vpolne veroyatno, bıl prostonarodnım yazıkom naşih predkov, a russkiy yazık yavlyaetsya, skoree vsego, razgovornım uproşeniem cerkovno-slavyanskogo yazıka. Emu naşih predkov nauçili v cerkvi, i on postepenno vıtesnil razgovornıy tyurkskiy yazık», deydi. YAğni, orıstıñ aqiqattan attap kete almağan nağız ğalımdarı wltınıñ arğı tegi türkitildiler bolğanın moyındaydı.

Slavyan, onıñ işinde orıs halqınıñ payda bolu tarihın tüsinu üşin aldımen saq-skif halqı qay tilde söylegenin bilip alu qajet. Öytkeni grek-rim derekteri qazirgi slavyandıq wlttar otırğan aymaq halqın «skifter» dep körsetedi. Euraziya dalasındağı köşpeli halıqtı ejelgi grekter «skif» dep ataytının, al parsılar «saq» dep ataytının Gerodat jazğan. YAğni, saq pen skif – bir halıq. Al İ ğasırda Batıs Europa aymağındağı köşpeli taypalar «saksı» dep ataldı, yağni olar – saq-skif halqınıñ sonda ornıqqan böligi. Skifterdi rimdikter jabayı mağınasındağı «gotı» atauımen de atağan. Qırımda otırğan skifterdi «saksı» dep, key derekterde «gotı» dep ataydı. Qırımda «Skif qorğandarı», «Saksı» jer atauları saqtalğan. Qwmaniyağa (qazirgi Kuban-Don aymağı) Hİİİ ğasırda barğan franciskandıqtar Qırımda otırğan urus-sakalban elin «gottar» dep jazadı da, olardıñ hristian dindi ekenin jäne «saks» dep te atalatının eskertip ötedi. Osı naqtı derekter saksı, gotı, germancı dep ärqalay atalğandar saq-skif halqı ekenin jäne Qırımdağı urus-sakalban eli de sol saq-skif halqına jatatının däleldeydi. «Kodeks Kumanikus» jazbası sol Hİİİ ğasırda Qırımda jazılğanın jäne onıñ tili qırım tatarları (qırımlar) tilimen tuıs ekenin eskersek, onda sol jüz jıldıqtağı hristian dindi urus-sakalban (got-saksı) eli türkitildi ekenine jäne olardıñ wrpağı qırımlar (qırım tatarları) ekenine köz jetkizemiz.

Europadağı saksı elin «german taypaları» dep te ataydı, Strabon ol ataudıñ «nağız köşpeliler» degen mağınadağı rim sözi ekenin körsetken. Saksı eli vestfal, ostfal jäne engr degen üş toptan twratını jazılğan qwjattar bar. Mwndağı vestfal – «batıs adamdar»,  al ostfal – «şığıs adamdar» degen mağınadağı rimdik ataular. Al engr tobı saks eliniñ ortalığın mekendegen, osı atau taza saq-skiftik boluı mümkin. Engr atauı dwrısında «äñgir» boluı ıqtimal. Qazaqta «basıña äñgir tayaq oynatam» degen söz bar, saqtardıñ äñgir taypasınıñ qaruı «erekşe tayaq» bolğandıqtan saqtalğan naqıl söz boulı ğajap emes. Saksı halqı taypalardan qwralğanın, jılına bir ret taypa kösemderi bas qosatın jiın «ting» dep atalatının rastaydı derekter. Osı ataudı «teg» degen jön, ol – «ru-taypalar jiını» mağınasındağı «teg jiını». Qazaqtıñ: «Tegiñ kim?» degeni – ruın swrağanı, yağni saq-skifter zamanında «ru» ornına «teg» sözi qoldanısta bolğan. Qalıptasuına sol saksı taypaları qatısqan ağılşın tilinde zattıñ pasporttıq tirkeu sanın «tyag» dep ataydı, yağni qazaqşa aytsaq, «zattıñ şığu tegi». Sol ağılşındardıñ «big» sözi «ülken-biik» degen mağına beredi. Jalpı, ağılşın tilinde aytıluı men mağınası «qazaqı» mıñdağan söz bar. Al nemister – sol saksı eliniñ tikeley wrpaqtarı. Nemisterdiñ kelisimdi qazaqşa «ia» sözimen aytuı, «jıldam jür» degen mağınadağı «şnel'» sözi qazaqtıñ «jönel» sözine wqsauı beker emes. Zerttese olardıñ talay sözderiniñ törkini türkilik bolıp şığatını sözsiz.

Saksı halqınıñ engr taypası İV ğasırda qazirgi Vengriya aymağına ornıqqanı jazılğan derekter bar. Vengr wltınıñ atauı sol «engr» sözinen şıqqan (slavyandar «uengr» atauın «vengr» dep dıbıstağandıqtan, solay qalıptastı). Saksı halqı Wlı Karl zamanında şoqınıp, hristian bolğanğa deyin öz dästürlerin saqtağan. YAğni, olar rimdik hristiandıqtı qabıldap, şirkeu tiline  köşu arqılı ana tili men öz dästürlerinen ayrılğan. Hristian tek şirkeu tilinde söyleuge tiisti boldı, öz tilinde söylese «eretik» retinde quğınğa wşıradı. Osı sebepten Europa aymağındağı türki tildi saksı (saq-skif), gunn taypaları jappay rimdik şirkeu tiline köşti. Oğan deyin Europada ortaq til türkilik til bolğan deu orındı. Rimdik hristiandıq europalıq halıqtardı tübegeyli özgertti. Sondıqtan «germandıq halıqtar» dep atalatın barşa europalıq wlttar H ğasırğa deyingi ata-babaları tilderin wmıtqanı moyındaladı.

Osı twsta Oljas Süleymenov pen Mwrad Adjidiñ evropalıq tilder turalı aytqandarın köz jügirteyik. Oljas: «Vo mnogih indoevropeyskih za sravnitel'no korotkiy srok, v istoriçeski obozrimoe vremya, korennım obrazom izmenilas' struktura yazıkov i morfologiya» dep jazsa, Mwrad: «Kogda-to davno proçital, çto sovremennıe angliçane i francuzı ne znayut yazıka predkov ne ponimayut. Udivitel'no? Net, cerkov' vekami otsekala ih ot ih je korney, vot i zabıli» deydi. Europalıq hristian halıqtar qazir «german tildiler» jäne «slavyan tildiler» dep eki topqa bölinedi. German tobındağı halıqtar – rim-italiya tilinde şoqınğandardıñ, al slavyan tobındağı halıqtar – Vizantiya-bolgar şirkeui tilinde şoqınğandardıñ wrpaqtarı. Jaratuşı hristiandıqtıñ eki tarmağı arqılı, yağni sol ekeuiniñ şirkeu tilderi arqılı europalıq sanaluan etnostardan (türki tildi saq-skif, gunnderde bar arasında) slavyandıq jäne germandıq jaña halıqtardı şığarğan. Qasietti Qwrandağı: «Qalasam, senderdiñ orındarıña jaña halıqtar keltiremin» degen mağınadağı Allanıñ sözi aqiqat.

Sonau Qıtaydan Europağa deyingi san aluan otırıqşı etnos-taypalardı jaulap alıp memleketter ornatqan, artınan şoqınu arqılı olarmen aralasıp ärtürli wlttar qalıptastırğan – köşpeli saq-skifter men gunn-hun'dar. Otırıqşı halıq öz jerinde tapjılmay ğasırlar boyı otıra bergen, al malğa jaylı jayılım izdegen köşpeliler jer betin kezip, jortuğa mäjbür bolğan. Saq-skifter de, gunn-hun'dar da türkitildi boldı. Hristiyandıq şirkeu, naqtıraq aytsaq şirkeudi jäne sol şirkeu arqılı hristiandıq memleketterdi bilegen iezuidter pen massondar saq-skifterdi «iran tildi», al gunn-hun'dardı «mañğol tildi» dep bwrmalağan. Sebebi, şoqınudan aman qalğan barşa türkitildiler jappay mwsılman dininde edi, yağni evrey-hristiandıq odaq pen mwsılman älemi arasındağı älemdik bäsekelestik türkitildiler tarihınıñ özgeruine äkep soqtı. Şirkeu hristian halıqtardıñ keşegi türkitildiler ekenin jasıruğa müddeli boldı. Sondıqtan olar Euraziya dalasın erteden bilep-töstegen köşpelilerdiñ türkitildi ekenin joqqa şığaruğa barın saldı.

Eger köşpeli saq-skifter  parsı tildi bolsa, onda Euraziya dalasında eñ kemi birneşe parsıtildi wlt qalıptasuı zañdılıq edi. Onday birde-bir wlt joq. Tek Kavkazdağı osetinder «alan wrpağı» dep jazıladı tarihta. Onı da mwhiyat zerttesek, osetinderdiñ digorları ğana alandıq ekenin jäne sol digorlarğa jaqın tuıs bir-birin «alan» deytin türkitildi qaraşay men balqarlar ekenin köremiz. Osetinderdiñ iron degen negizgi tobınıñ alandarğa eş qatısı joq, yağni osetindegi digor-alandar arqılı «skifter irantildi bolğan» degen derek eş qisınğa kelmeydi. «Ötiriktiñ qwyrığı – bir-aq twtam», osı uaqıtqa deyin ğalımdar qalayşa sol jalğan mälimetterge nanıp kelgenine tañ qalamız. Endi Kültöbe qalaşığınan tabılğan tastağı parsı jazuların «Kang'yu jazbası» dep sendiruge tırısuda, osılayşa kang'yu taypası arqılı sak-skifterdiñ «parsı tildi ekenin» däleldemek. Alayda, ol tastağı jazbalardıñ birde-birinde kang'yu taypasınıñ atı joq. Osını nege tüsinbeydi orıs oqımıstıları? Eger köşpeli gunn-hun'dar mañğol tildi bolsa, Euraziya dalasında birneşe mañğol tildi wlt qalıptasar edi. Onıñ biri de joq. Qalmaqtı ayta almaysız, öytkeni qalmaq qazirgi otırğan jerine qaşan jäne qalay barğanı barşağa ayan.

Sonau YAkutiyadan Europağa deyingi alıp aymaqta san aluan türkitildi wlttar mekendep otır. Olardıñ ejelgi köşpeli saq-skif jäne gunn-hun' taypalarınan qalıptasqanı aytpasa da tüsinikti. Demek saq-skif pen gunn-hun'dar türkitildi halıqtar bolğanı anıq.

Endi orıstar rus pen slavyan dep atap jürgen wlttar jaylı tarihi derekter men belgili faktilerdi zerdelep körsek. Strabon derekteri skif-sarmattıq aors pen siraki taypaları İİİ ğasırğa deyin Donnan Kaspiyge deyingi dalada, tömengi Edil boyı men Şığıstağı aldıñğı Kavkazğa deyingi aymaqta köşip-qonıp jürgenin, olardıñ Edildiñ artındağı qonıstarı Oñtüstik Oral etegi men Orta Aziya dalalarına deyin sozılatının ayğaqtaydı. Sonımen qatar onda aorstar men sirakilerdiñ bir böligi köşpeliler ekeni, bir böligi şatırlarda ömir sürip eginşilikpen aynalısqanı jazıladı. Demek aors pen sirak taypaları İİİ ğasırğa deyin qazirgi qazaq dalasınan bastap Zakavkaz'e dalası men Qara teñiz mañına deyin erkin köşip-qonğan. Olarmen birge skifterdiñ yazıgi degen taypası da boldı.

Osı üş taypanıñ atauına män bersek, sirak – siraq degen qazaq sözi tärizdi, boyşañ, wzın degen mağınada qoldanılatın «siraqtı» sözinen şıqqan atau. Sonda «siraki» atauı dwrısında – siraq üy («siraq taypası» degen mağınada). Sırdariya atauı erteden bar, osı dariya boyın «wzın adamdar» taypası mekendegen siyaqtı. Öytkeni, sol aymaqqa jaqın mañnan ğalımdar wzın adamdardıñ qabirlerin tapqanı belgili. Adamdarı «siraqtı», boyşañ bolğandıqtan, ol taypanı «siraqtı üy» dep atağan. Keyin atau «siraq üy» bolıp qısqarğan jäne Strabon onı öz tilinde siraki dep tarihqa engizgen. Qazaqtıñ key taypalarınıñ şejiresinde Siraqtı atauı kezdesedi, Jağalbaylı taypasında Siraqtı ruı, al Sirgeli  taypasında Aqsiraq, Qarasiraq ruları körsetilgen. Sirgeli atauı äuelde «Sıreli» bolğanday, atalğan taypa ertede Edil boyın jaylau, al Sırdariyanı qıstau etip köşip-qonğanı aytıladı. Dulat taypası qwramında da Qusiraq degen ru bar, ol Siqımnıñ işinde bolğanımen, kirme dep te tanıladı. Bwl aytılğandar ejelgi saq-skiftik sirak-siraq taypasınıñ qazaq halqı qwramında saqtalğandarı degen dwrıs.

Sol sirak taypasınıñ Qara teñiz mañındağıları tarihtağı sırboy men akasir degender desek, qatelespeymiz. Öytkeni, sol mañda siraki taypası bolğanın İİİ ğasırğa deyingi jılnamalar däleldeydi, al İV-V ğasırlardağı derekter ol jerde sırboy men akasir degen skiftik rular bolğanın körsetedi. Demek, sırboy men akasir – siraki taypasına jatatın rular. Sırdariya aymağın qazaq «Sır boyı» dep te ataydı. Sırboy ruınıñ atauı olardıñ Qara teñiz mañına Sır boyınan keyinirek baruımen baylanıstı bolar. Osı sırboy ruınıñ Europağa ketkenderinen keyin serb wltı qalıptasqanın aytadı ğalımdar. YAğni, türkitildi sırboy ruı hristiandıq qabıldau arqılı şirkeu tiline köşip, slavyantildi serb wltın qalıptastırğan.

Akasir atauın «ağa sır» degen dwrıs, öytkeni siraq taypasın bilegendikten osılay atalğan. Skifter men gunnder soğısında saq-skifterdi bastağan – osı akasir ruı. Gunn patşası Attila (attılı) skifterdi bağındırğan soñ, akasir ruına basşı etip öz balasın tağayındağan. Attila arğı teginde Hun' imperiyasın ornatqan Mode (müde) şıñüydiñ wrpağı, yağni Asılwya dinastiyası adamı. Osılayşa skiftik sirak taypası-eli biligine Asılwya adamdarı otırdı. Sodan soñ ağasır (akasir) ruı «siraqas» dep atala bastadı («siraq elin bilegen As ruı» degen mağınada). Artınşa barşa siraq-sirak elin bileuşi ru atauımen Sirakas dep atap ketken. Keyin Sirakas taypası atauı «sirqas», «şirkaş» degen özgeristerge wşırap, bizge Şerkeş bolıp jetken dep bilemiz. Öytkeni Şerkeş taypası sol siraki men akasir jäne Attila gunnderi ömir sürgen aymaqta qazir de bar. YAğni, qazaqtıñ Şerkeş taypası ejelgi siraki taypasınıñ üzilmegen jalğası jäne onıñ qalıptasuına Asılwya dinastiyası tikeley qatısqan.

Türkmenstan aymağınıñ sak-skiftik taypası grek-rim jazbalarında «yazıgi» dep körsetilgen. Olar parsılarmen körşi otırğandıqtan tilderi parsı tili ıqpalımen bwrmalanıp, özge skifterden bölekşe dialektide söylegen. Gerodat aytqan «säl özgeşe dialektide söyleytin Amozonka eli» – osı yazıgi taypası. Olardıñ dwrıs atauı – «üzik üy», özge saq-skif taypaları olardı tilderi parsı tilimen «şwbarlanıp», bölektengendikten, üzilgen nemese bölektengen mağınasında «üzik üy» dep atağan (üzik taypası). Olardıñ bir böligi İİİ ğasırğa deyin Qara teñiz mañına ornıqtı, negizgi tobı öz otanında qalğan. Olardıñ iri twrpattı itteri bolğandıqtan, körşileri «epti, alıp it eli» dep te atağan (käzirgi türkmenderdiñ alabay degen iti). Sondıqtan qazirgi Türkimenstannan şığıp, İV ğasırda Orta Aziyanı jaulap alğandar tarihqa «eftalit» atauımen endi. Şındığında, olar üzik eli bolatın, yağni grek-rim jazbaları «yazıg» dep körsetken el.

Orta Aziya qalalarında üysün halqınıñ otırıqşı böligi mekendedi, üysünder öz kösemderi men bayların «bek» (biik) dep ataytının qıtay jazbası körsetken. Sol üysünder İV ğasır soñında özderin basıp alğan üzik eli adamdarın «üz bek» dep atağan, artınan otırıqşı üysünder men sol bileuşi üzik taypasınan üzbek wltı qalıptastı. Al üzik eliniñ öz otanında qalğandarı qısqaşa «üz» dep atalıp ketse, olardı bilegender «aq üz» dep ataldı. Arab jazbalarında «aq üz» dep kezdesetin osı ataudı «ok uz» dep bwrmalağan Resey imperiyası tarihqa jalğan «oguz» atauın engizdi. YAğni, yazık – üzik taypasınıñ Qara teñiz mañında otırğandarı.

Endi aors taypası atauına kelsek, Strabon ol taypanıñ bir mekeni Orta Aziya dalası dep jazadı. Orta Aziyada Arıs özeni bar, qazaq arğı tegin Aqarıs, Bekarıs, Janarıs atalardan taratadı, bizdiñ dalanıñ eñ ejelgi twrğındarı Arii-ariicı dep atalatın taypa-halıq bolğanı da mälim. Aldıñğı maqalalardıñ birinde Arii-ariicı halqınıñ wrpaqtarı qwñ, saq jäne jundi halıqtarı ekenin naqtı däleldermen körsettik. Aors taypası skif-sarmattıq bolıp sanaladı, al İİİ ğasırda skifter alan taypasına tolıq bağındı dep tanidı ğalımdar. Sol ğasırdıñ ortasına taman Qara teñiz aymağınan barıp Rimdi tonağan skifter jorığı «Skif soğısı» dep ataladı. Olardıñ äuelgi jorıqtarı qwrlıq arqılı atpen jasalğanı mälim (sol zamanda olardıñ bir tobı qazirgi Albaniya aymağında ornığıp qalğan tärizdi). Osı jorıqtar kezinde skifterdiñ boran degen ruı jergilikti teñizşiler kömegimen alğaş ret teñizdi kememen kesip ötkeni, artınşa olar rimdikterden tartıp alğan kemelerdi oljağa toltırıp eline qaytqanı, osını körgen skif eli keme dayındaudı jedel jolğa qoyğanı jäne sodan keyin skifterdiñ Rim imperiyasına jasağan jorıqtarı tek teñiz kemelerimen iske asqanı rimdik jılnamalarda qamtılğan. YAğni, keşegi köşpeli saq-skifterdiñ Qırımdağıları «Skif soğısı» zamanında kemeli halıqqa aynaldı. Skiftik boran ruın alan taypasınan degen dwrıs. Öytkeni, boran ataulı ru qaraşay wltı tarihında kezdesedi jäne biri-birin «alan» deytin qaraşay men balqarlar sol alandar wrpağı bolıp tabıladı.

İH ğasırdağı arab jazbaları Qırımda urus pen sakalba degen kemeli elder otırğanın körsetedi. Olardıñ İİİ ğasırda kemeli elge aynalğan skifter wrpağı ekeni aytpasa da tüsinikti. Arab jazbasındağı sakalba atauı dwrısında «sak alban» degen jön. Ejelgi grek jazbaları İ ğasırda Zakavkaz'ede otırğan alban taypası köşpeli ekenin jazadı, yağni alban taypası Zakavkaz'ege qazaqtıñ oñtüstik aymağınan İ ğasırdıñ aldında barğan. Zakavkaz'e Vİ ğasırğa deyin «Kavkaz Albaniyası» dep ataldı jäne parsılar köşpeli skifterdi «saq» dep atağanı mälim. Zakavkaz'edegi azarbayjandar qwramında «şahsevan» degen köşpeli top bar, onıñ äuelgi atauı «saq sıban» degen jön. Bizdegi qazaqtıñ alban men sıban taypaları oñtüstik Qazaqstanda äli künge deyin jwbı jazılmay qatar otır. Demek, Zakavkaz'ege bizden barğan alban men sıban taypaların parsılar «saksıban», «sakalban» dep atağan. Sondıqtan arab jazbasındağı «sakalba» – Qırımğa sol İ ğasırda ornığıp qalğan «sak alban» taypası. Qazirgi Albaniya memleketi Italiyağa tayau ornalasqan, osı alban halqı Qırımnan barğan sak-skifterden qalıptasqan desek, qatelespeymiz. Öytkeni, Albaniya men Resey eltañbaları wqsas, ekeuinde de eki bastı jırtqış qws beynelengen (tazqara nemese grifon). Resey eltañbası onı bilegen Ryurik dinastiyası tañbası ekeni belgili jäne Ryurik dinastiyası Qırımdı mekendegen urus elinen şıqqandar ekenide ğalımdar moyındaydı (Resey bileuşileri sol sebepten urus elin öz ataları deuge qwmar). Arab tarihşısı äri geografı Äl Masudi urus pen sakalban Qırımda otırğanın jäne teñiz arqılı alıs eldermen sauda-sattıq jasaytın kemeli elder ekenin anıq jazğan.  

Osı jerde ayta keter bir jayt, Äl Masudi jazbasınıñ özgermey saqtalğan asa qwndı jazba ekenin Europa ğalımdarı äldeqaşan tolıq moyındağan. Al reseylikter özderi qwrastırğan jalğan twjırımdarına qayşı bolğandıqtan, onı moyındağısı kelmeydi jäne mümkindiginşe eleusiz qaldıruğa tırısıp keledi. Äl Masudi urus eli köp ru-taypadan qwralğanın, onıñ qwramında argu jäne äl-uzdgan degen taypalar barın körsetedi. Argu degeni – arğın taypası, al Kavkazda Argun özeni men Argun qalası büginge deyin bar. Onıñ «äl-uzdgan» degeni – «üzdan» degen ataudıñ arabşa jazıluı, yağni «üz taypasınan» degen mağına beredi.

Joğarıda yazıgi taypası atauı dwrısında üzik ekenin jäne olardıñ Qara teñiz mañında aors pen sirak taypalarımen körşi otırğanın ayttıq. Demek, üzik taypası aors taypasına kirigip, keyin «üzdan» atauımen aors-urus eli qwramında jeke taypa bolıp qalıptasqan (qırım tatarları-qırımlar tilindegi oğızdıq belgiler osı äl-uzdgan taypası arqılı qalğan). Käzirgi hristiyan dindi äri türkitildi gagauz wltı sol uzdan taypasınan qalıptasqan deu orındı (gagauz – «käka üz», yağni, jaman üz). Äl Masudi jazbasın orısşağa audarğan reseylik tarihşılar osı «äl-uzdgan» atauın «norman» dep öreskel bwrmalap tüsindiredi de, «Äl-uzdgan taypası atauı urus eliniñ soltüstik-batıstan kemellerimen kelip Qırımğa ornıqqan normandar ekenin däleldeydi» dep soğadı. Onısı eş qisınğa kelmese de «auzı qisıq bolsada bay balası söylesinniñ» kerimen, sonday jalğan twjırım ornığıp qaldı.

Resey ğalımdarı orıstardıñ ata-babaları eşqaşan ru-taypağa bölinbegenin, olar tek otırğan mekenderine baylanıstı suzdal'cı, çernigovcı jäne tağı sol siyaqtı bolıp atalğanın aytadı. Äl Masudi bolsa, urus eli köp ru-taypadan qwralatının anıq körsetedi. Onda Qırımdı mekendegen urus eli qalayşa orıstıñ ata-babası boluı mümkin. Äl Masudi urus pen sakalban elderi H ğasırda eski senimderin wstanğanın, olardıñ deneleri ölgende örteletinin jäne küyeuimen birge äyelin de öltirip örteytinin jazadı. Mwnday dästür şığıstağı Hun' imperiyası qwramında bolğan ejelgi dillin elinde bolğan, al dillinder türkitildi ekenin ğalımdar moyındaydı. YAğni, H ğasırda urus pen sakalban elderi reseylikter aytqanday, Vizantiyalıq hristiandıqta bolmağan, tipti eşqanday hristiandıqta bolmağan. Alayda Hİ ğasırdağı urus pen sakalban elderi katolik hristiandarı ekeni anıq däleldengen.  Olardıñ bir tobı sonau İİİ ğasırdağı «Skif soğısında» qazirgi Albaniya aymağına ornıqqan boluı mümkin dedik, mine sondağı sakalbandar katolik dininiñ Hİ ğasırda Qırımdağı öz tuıstarı arasında ornığuına at salısqan degen dwrıs.

Ataqtı «Kodeks Kumanikus» jazbasınıñ Hİİİ ğasırda Qırımda latın ärpimen jazılğanı, onıñ katoliktik dini kitaptar men uağızdar jiıntığı ekeni mälim. Al onıñ tili qazirgi qırımlar (qırım tatarları) tiline öte jaqın ekeni de anıq. Onıñ işinde qıpşaq degen bir söz joq, al jauınger mağınasındağı «qazaq» degen söz bar. Alayda, Resey tarihşıları «Qwman atauı – qıpşaq atauınıñ balaması» degen aqılğa siımsız twjırım jasap, «Kodeks Kumanikus» jazbası qıpşaq tildi» dep bwrmalaumen keledi. Ökinişke oray, qazaq ğalımdarı da osı derektiñ dwrıs-bwrıstığın zerttep payımdamastan, atalğan jazbanı «qıpşaqtıq» dep adasıp jür. Anığında, qwman taypası İ ğasırdan qazirgi Kuban aymağında otırğanın ejelgi tarihşılar aytadı. Kuban – Qırımğa körşi aymaq, sondıqtan Qırımdağı urus pen sakalban elderi qwramında qwman taypası da bolğan. «Kodeks Kumanikus» jazbası – Qırımda jazılğan katolikter kitabı, onıñ iesi – katolik dindi urus pen sakalban elderi, olardıñ wrpağı – qırımlar wltı (qırım tatarları). Mwnı «Kodeks Kumanikus» jazbası tili men qırımlar tiliniñ jaqındığı däleldep twr. Resey ğalımdarı «Staro-russkie letopisi» dep jürgen jazbalar da anığında qırımdıq urus pen sakalban elderine tiesili. Ol qwjattardıñ äuelgi tili türkilik bolğanına Oljas Süleymenovtiñ zertteui dälel. Onıñ «AZiYA» attı eñbegindegi: "Igor' polki turalı söz" – HVİ ğasırda qayta öñdelip boyalğan, Hİİ ğasırdıñ oqiğaların beyneleytin eski äri äbden tozğan kartina. "Söz" ekinşi märte HVİİİ ğasırda qayta öñdelu kezeñinen ötti» degen joldarı köp närseniñ betin aşadı. Anığında, «Slovo o polke Igoreve» jazbası tüpnwsqasında türkitildi bolğan, onı eñ alğaş HVİ ğasırda slavyandap özgertken jäne HVİİİ ğasırda qayta slavyandap-orısşalağan. YAğni, urus-sakalban eliniñ türkitildi jazbaların alğaşqıda şirkeu monahtarı slavyandağan, sosın Resey imperiyası, naqtıraq aytsaq Iezuid ordeni eski orıstildi etip özgertken. Onı slavyandağan, sosın keyin orısşalağan adamdar ondağı türkilik key eski ataulardıñ mağınasın bilmegendikten, onday sözderdi säl bwrmalap türkilik küyde qaldıruğa mäjbür bolğan. Mine, sonday sözderdi körsetu arqılı Oljas Süleymenov jazbanıñ tüpnwsqası türkilik ekenin däleldep berdi. Müyizi qarağayday nebir orıs akademikteri "Onıñ dwrıs emes" deuge şamaları kelmedi. Öytkeni, Oljastıñ aytqanı aşı da bolsa şındıq ekenin olar jaqsı tüsindi. Sondıqtan ündemey qwtıludı jön kördi, yağni elemese, artınan wmıtıladı dep sendi.

Oljastıñ zertteuindegi jazbalarda Qırımdıq urus-sakalban eli men körşi daladağı köşpeli qazaq halqı arasındağı qaqtığıstar söz bolğan. Avtordıñ: «Meniñ tüsinbeytinim, Gzak' qalayşa aman qalğan» deui jazbanı özgertkenderdiñ qalayşa bir jerde «qazaq» atauın qaldırğanına tañ qalğanın bildirse kerek. Resey ol qazaqtardı «kasog» dep özgertip tarihqa engizdi, al Äl Masudi ol qazaqtardı «köşpeli ğazaq» dep jazdı. Anığında, skiftik aors taypası atauınıñ urus bolıp özgerui sol qazaq körşileriniñ sebebinen. Rimdikter arıs taypasın «aors» dep atap ketti, al Vİİ ğasırda Qırımğa körşi aymaqqa ornıqqan qazaqtar olardı «ors» dep atadı, yağni, «aors» atauın «ors» qıldı. Hazarlar üz-oğızdıq taypa bolğandıqtan, «orstı» «urus» dep dıbıstağan jäne arab jazbalarına ol halıq osı hazarlıq «urus» atauımen endi. Ol halıq keminde Hİ ğasırğa deyin özderin «arıs» dep atağanın bayqauğa boladı.

Soltüstik Kavkazda Hİ ğasırda Avar nucal'digin ornatqan Rus tobı Qırımdağı urus elinen kelgender bolatın. Tarihi derekterde olardıñ Kavkazğa armiyan bileuşileri şaqıruımen Hazar özeni arqılı kemelerimen barğanı aytılğan. Urus bileuşileri men armiyandardı odaqtas etken ekeuine de ortaq katolik dini. Kavkazğa kelgen urustar Soltüstik Kavkazdağı Sarir memleketin joyıp, onıñ ornına Avar nucal'digin ornatqan. Sol Avar nucal'digin bilegen urus dinastiyasınıñ şejiresinde arğı tekteri Arıs han ekeni körsetilgen. Osı naqtı derek rimdikter aors, arabtar urus dep atağan Qırımdağı eldiñ öz atauı arıs ekenin ayqın däleldeydi. Avar nucal'diginiñ negizgi halqı avarlar ekenin jäne sol kezde olardıñ katolik dindi bolğanın ğalımdar moyındaydı. Murad Adji ol jayında bılay deydi: «Kavkazdağı jalğız katolikter Avarlar bolatın. Qaytalaymın, Avarlar – zirattarı rastağanday katolikter bolğan!». Osı derekter Qırımdağı urus eli Hİ ğasırda katolik dindi bolğanın ayğaqtaydı. Olar eşqaşan Vizantiyalıq-pravoslaviyalıq dinde bolğan emes.

Oljas Süleymenov «Tverlik saudager Nikitanıñ Ündistanğa sayahatı» jazbası da tüpnwsqasında türkitildi bolğanın, tipti sol saudagerdiñ mwsılman ekenin jazadı. Ol jazbanıñ Beybarıs swltan zmanında mwsılmandıqqa ötken urus eliniñ mwsılman saudagerine tiesili ekeni anıq bayqaladı. Onı da Resey tarihşıları şamaları jetkenşe «orısşalap» özgertken, ondağı arabtıq jäne türkilik key sözderdiñ mağınasın tüsinbegendikten nemese orısşa balamasın taba almağandıqtan öz qalpında qaldıruğa mäjbür bolğan. Orıs tili damığan keyingi zamanda ol sözderge balama tauıp bwrmaladı. Alayda, oğan deyin onıñ qanday küydegi jazba bolğanın ğalımdar esten şığarğan joq.

Sonımen urus pen sakalban eli türki tildi saq-skifter ekenine, yağni olardıñ slavyandarğa da, orıs halqına da eş tuıstığı joqtığına köz jetkizdik. Äl Masudi urus pen sakalban eli Qırımda otırğanın anıq jazğan. Al olardı Oral tauına jaqın mañda otırğanday qılıp körsetken Ibn Fadlan jazbası reseylik közqarastağı jalğan dünie ekenin Äl Masudi derekteri däleldep beretinin aldıñğı Asılwya dinastiyası jaylı maqalalardıñ birinde jazdıq.

Endi ejelgi tarihşılardıñ derekteri orıstardıñ otanı – işki Reseyde kimder otırğanın körsetkenin taldayıq. Ejelgi tarihşı Iordan Vİ ğasırda Qara teñizden (Ponti) äride jatqan dalanı bwlğarlar mekendeytinin, odan äri sanı asa köp gunnder qonıstanğanın jazğan. Onıñ aytuınşa, Edil özeni men qazirgi Vengriya arasındağı dalada bwlğarlar, al qazirgi işki Resey aymağında gunn-hun'dar ömir sürgen. Onıñ dereginde bwl aymaqtardan eşqanday slavyan da, rus' ta körinbeydi.

Äl Masudi jazbası H ğasırda Edil özeninen bastap Vizantiyağa deyin sozılğan alıp aymaq Wlı Bwlğar imperiyası bolğanın jäne «jıldıñ key mezgilinde tüni qısqa» qazirgi işki Resey de bwlğarlarğa tiesili ekenin körsetedi. YAğni, işki Reseyde otırğan gunn-hun' taypaları H ğasırda Wlı Bwlğariya qwramına engen eken. «Äl Masudi ol aymaqtıñ halqın «burtas» dep jazğan», deydi orıs audarmaşısı. Anığında, ol arabşa jazbadağı «tartar» atauın «burtas» dep bwrmalağan tärizdi. Arab jazuımen tanıs adam solay boluı mümkin ekenin jaqsı tüsinedi. Öytkeni, «t» men «b» äripteri arabşa söz basında wqsas jazıladı, «älif» arabşa «a» bolıp ta, «u» bolıp ta oqıla beredi.

Kiev knyazdigindegi Köpüy (kopuy) taypalar odağında Hİ ğasırda tatran men mogut taypaları bolğanı jayında derekter bar. Mwndağı mogut – mañğıt (noğay wltın qalıptastırğan taypa), al tatran – tatar taypası. Demek, tatar taypasınıñ ülken bir böligi Şıñğıshan jorığınan 200 jıl bwrın qazirgi Ukrayna-Resey aymağın mekendegen. Tatar taypasınıñ tağı bir ülken tobı sol zamanda ejelgi hun' jerinde, yağni qazirgi Mañğoliya aymağın qonıstanğanı belgili. Körip otırğanımızday, tatar taypası hun' halqınan, Iordan Vİ ğasırda körsetken gunndar qwramında sol tatar taypası bolğan. Mwrad Adji işki Reseydi gunn-hun'dar mekendegeni jaylı mınaday mälimet beredi: "Meni twñğış orıs tarihşısı V.I.Tatişev qwtqardı. Novgorod Rusi turalı ol bılay jazadı: "Rus'... ol Hunigard dep te ataladı, öytkeni gundardıñ birinşi mekeni sonda bolğan. Onıñ astanası Şue edi". Keyinnen osı mälimet adamdar şındıqtı bilmes üşin Resey tarihınan ğayıp boldı...".

Resey tarihı işki Reseydi mekendegenderdi «uşkuynaki» dep körsetedi. Bwl atau «işki üy» atauınıñ orısşa bwrmalanğanı siyaqtı. Kiev knyazdigindegi köp taypalar odağı Kopuy, yağni  «Köp üy» dep jazılğan. Al «uşkuynaki» mekendegen aymaqtı qazaq «İşki Resey» dep atap keldi. Osılardı eskersek, ondağı taypalardı «işki üy» dep atağanın, qazaqtıñ «işki Resey» atauı sol «işki üy» atauınıñ keyingi özgergen nwsqası ekenin köremiz. Tatar taypasınıñ Hİ ğasırda Kiev knyazdigi aymağında boluı bwlğar men tatar eki bölek taypa ekenin añğartadı. Demek, «bwlğarlar – tatarlardıñ ata-babası» degen bos söz.

Iordan «Vİ ğasırda bwlğarlar qonıstanğan» degen dalada Äl Masudi H ğasırda mwsılman dindi Wlı Bwlğar imperiyası bolğanın jazdı jäne onıñ qwramına gunn-hun'dar otırğan qazirgi işki Resey de enipti. Arab ğalımı H ğasırda Zakavkaz'edegi Kolhida jazığında eski senimdegi qazaq halqı otırğanın jäne qazirgi Don, yağni Wlı Bwlğariya aymağında köşpeli qazaqtar da kezdesetinin aytadı. Wlı Bwlğariya men Hazar qağanatı H ğasırdıñ soñında nemese Hİ ğasırdıñ basında joyıldı. Öytkeni, Wlı Bwlğariyanıñ qazirgi Bolgariya ornalasqan şetki aymağın Hİ ğasırda Vizantiya basıp alğanı mälim. Sol ğasır – Gruziyanıñ Kolhida men Tbilisi aymağın jaulap alıp küşeygen «altın ğasırı». Armiyan bileuşileriniñ şaqıruımen barğan urus tobınıñ Soltüstik Kavkazdı jaulap alğan kezi de sol jüz jıldıq. Urus pen gruzin bileuşileri qwdalıq qarım-qatınas ornatıp, odaqtas bolğan zaman da sol kez. Avar nucal'digin bilegen urus tobınıñ taq mwragerligi zañında «Memlekette urus adamı qalmağan jağdayda taqqa armiyan nemese gruzin otıruı tiis» dep jazıluı da sol üştik odaqtıñ anıq bolğanın jäne Hazar qağanatı men Wlı Bwlğariyanı joyğan sol üştik odaq ekenin ayğaqtaydı. Armiyandar men urustardıñ dini bir – katolikter, al gruzinder Vizantiyalıq-hristiandıqta bolatın. Alayda, Hİ ğasırda Gruziya biligi şirkeu basşısın «katoliks» dep atatqızdı. Onıñ sebebi, katolik dindi odaqtastarı armiyan-urustar ıqpalınan tärizdi (Gruziya şirkeui basşısı sodan beri «katoliks» dep atalıp keledi).

Dağıstan qwmıqtarında HV ğasırda armiyan wltı köp bolğanın europalıq sayahatşı jazğanı mälim. Al Avar nucal'digin bilegen urus dinastiyası avar, qwmıq wlttarına siñip ketken, olardıñ bir tobı şeşenderdiñ urus degen teypi (tayfa) bolıp qalıptasqan (Şeşenstandağı urus-martan atauı solardan). Äl Masudi derekteri men odan keyingi tarihi oqiğalar jelisi jurzan (gruzin), armiyan jäne urus-sakalban elderin H ğasırda Asılwyanıñ sıyböras-böri dinastiyası bilegenin, al Wlı Bwlğariya men Hazar qağanatın jäne Soltüstik Kavkazdağı Sarir knyazdigin olardıñ baqtalastarı – börişi Aşina dinastiyası basqarğanın bayqatadı. Al Hİİİ ğasırda biz «wlttıq kiimi – zakavkaz'elik, tüsteri – qara» dep tanitın kazaktar tarihi derekterde Qırım aymağınan boy körsetedi. Ibn äl Asir jazbası äueli zakavkaz'elik qazaqtar turalı, sodan soñ odan äri jatqan urus eli men dala qazaqtarınıñ birikken äskeri jaylı bayandaydı. Soğan qarağanda Zakavkaz'edegi qazaqtardıñ ülken böligi Hİ ğasırda Gruziya Kolhidanı basıp alğanda qazirgi Kuban men Don aymağına ketken siyaqtı. Olar ondağı bwlğarlardı ığıstırğan, sondıqtan bwlğarlar gunn-tatarlar otırğan işki Reseyge şoğırlanğan dep twjırım jasağanımız jön. Al sol bwlğarlar ielenip kelgen qazirgi Don aymağı Zakavkaz'eden barğan qazaqtar mekenine aynaldı. Ol jerde erteden otırğan köşpeli qazaqtar da bolğanın Äl Masudi jazbası men «Drevnerusskie letopisi» derekteri ayğaqtaydı («köşpendi kasog eli» degender).

Dala qazaqtarı men zakavkazelik qazaqtar – bir halıq. Degenmen, Zakavkazedegi 500 jıl ömir ol qazaqtardıñ wlttıq kiimin kavkazdıq, tüsterin europalıq qılıp özgertip jibergen. Zakavkazelik qazaqtardıñ Gruziya biligine moyıswnğan böligi Kolhida dalasında qalıp qoyğanın Hİİİ ğasırdağı Ibn äl Asir jazbası rastaydı. YAğni, qazaqtardıñ bir böligi Zakavkazedegi öz elinde qalıp qoydı jäne Hİİİ ğasırda derbes Qazaq eli bolıp otırğanın Ibn äl Asir jazbası ayğaqtaydı.

Hazar qağanatı joyılğanda onı bilegender Kiev knyazdigine barıp jan sauğalağanın sol jerden tabılğan jädigerler men saqtalğan ataular däleldeydi. Kiev knyazdigi bir derekterde «urus pen çernoklobuk eli» dep körsetiledi. Soğan qarağanda, onı äuelde, Hİ ğasırda urus eliniñ jujan-sıybörastıq Böri-byuriki» (Ryurik) dinastiyası bilegen. Sodan keyin bilik Hİİ ğasırda Zakavkazeden şıqqan qarapapah-çernoklobuk bileuşilerine tigen. Qarapapah bileuşileri – Aşinalıq Borçalo-börişi dinastiyası, yağni Asılwyalıq eki baqtalas dinastiyalar bilikke talasuın äri qaray jalğastırğan. Biriniñ äskeri – urus-sakalban, ekinşisiniñ äskeri qarapapah-çernoklobuk ökilderi bolğan. Ekeui de sol aymaqta ornığıp qaldı, sondıqtan «urus pen çernoklobuk eli» degen tüsinik qalıptastı. Qarapapah-çernoklobukter keyin ukrain wltınıñ payda boluına at salısıp siñisip ketti, al bileuşileri – «aq urus» delingen urus eli keyin şoqınıp, şirkeu tiline köşip, slavyandıq belarus' wltı qalıptastı («Belarustar HV ğasırda katolik dindi bolğan» degen derekter bar, demek olar da orıstan bwrın wlt bolıp tüzelgen).

Jalpı, Kiev knyazdigi äuelde «Urus handığı» dep atalğan degen orındı. Öytkeni, Hİ ğasır derekteri onı «Rus' kaganatı» depte körsetken, olar katolik hristiandar edi. Onı Hİİ ğasırda basıp alğan hazarlar men mwsılman qarapapahtar, al Hazar qağanatınıñ äskeri küşi mwsılman arısı taypası ekenin, ol taypa biligi «kua» degen ruğa tiesili ekenin Äl Masudi jazbası ayğaqtaydı («Hazar qağanatınıñ arısı taypasınan bolğan bas uäziri – bin-Kua» degen jol bar). Osı derekter Kiev knyazdigi atauı sonda ornıqqan Kua ruı atauınan qalıptasqanın bayqatadı. Sebebi, arab jazbaları Hİİ ğasırda qalanı «Kuab» dep ataydı. YAğni, börik-ryurik tobı bilegen Urus handığı ornına Hİİ ğasırda börişi-aşina tobı bilegen Kuab memleketi payda boldı. Degenmen, onıñ aymağın «Urus eli» dep atau köpke deyin saqtalıp qalğanın Hİİİ ğasırdağı Ibn äl Asir jazbasınan añğaramız. Resey ğalımı Murad Adji urus eli jaylı mınaday tamaşa derek keltiredi: "Senbeysizder me? Mine, ruster dwğası, onı Kiev qalasınıñ 1500-jıldığında qasietti jädiger retinde oqıp körsetken. Onda "Hoday aldında beten adem açık bulsın..." deydi, yağni "Qwday aldında adamnıñ beti aşıq bolsın" degen sözderdi aytadı rus adamdarı. Wlı dalada slavyandar emes, türkiler ömir sürgen. Kiev Rusin de, Moskva Rusin de ornatqan solar bolatın».

Kiev knyazdigi biliginen ayrılğan Böri-byurik (Ryurik) dinastiyası işki Reseydegi bilikterin nığaytıp, jeke knyazdikter ornata bastağan. Derekter Hİİ ğasırda sol aymaqta köptegen jeke knyazdikter payda bolğanın rastaydı.

Wlı Bwlğar imperiyası 11 ğasır basında joyılğanda mwsılman bwlğar eli eki ülken topqa bölinip qaldı. Olardıñ Vizantiyağa bağınğandarı küşpen şoqındırıldı, osı oqiğa barısında 30 mıñ bwlğardıñ közin ağızıp soqır etkeni aytıladı. Vizantiya osı jan türşigerlik ädisimen imanı älsiz mwsılman bwlğarlardı qorqıtıp şoqındırsa, dininen bas tartpağandardı namaz uaqıtın anıqtay almaytın soqır küyge tüsirdi. Vizantiya üşin bwlğarlar qwl bolatın, sol sebepti olar bwlğarlardı «qwl» mağınasındağı «slavon» dep atadı. Vizantiya 169 jıl bwlğarlardı qwldıqta wstadı, sol zamanda bwlğarlardıñ patşa ruı – asen adamdarı hristiandıqqa ötip, vizantiya-bwlğar sözderi aralas şirkeu tili payda boldı (asen ruınıñ atauı onıñ As dinastiyasınan ekenin körsetedi, yağni Asılwyalıq top).

Asen ruı Vizantiyadan bostandıq alıp, Bolgar patşalığın ornatqanda atalğan til patşa sarayınıñ tili boldı (grek ärpi qoldanılğan). Bolgar patşalığı jeke eparhiya qwrğanda sol til şirkeu tiline aynaldı. Grek ärpi negizinde bolgar-slavyan jazbası jasaldı jäne bwlğarlar sol şirkeu tiline köşirildi. Osılayşa keşegi mwsılman bwlğarlar şirkeu tildi hristipn bolgar wltı bolıp özgerip qalıptastı. Olar özderin «slavon» dep atamadı, öytkeni onıñ mağınası «qwl» ekenin jaqsı bildi. Bolgar patşalığı şirkeuiniñ tili «staro-bolgarskiy» dep ataladı. Öytkeni, ol keyin säl özgeriske wşırap, qazirgi «jaña bolgar» tili payda bolğan. Barşa slavyan wlttarı Bolgar patşalığınıñ sol staro-bolgarskiy tilimen şoqındırılğan. Sondıqtan olar ol tildi «cerkovno-slavyanskiy» dep atap keledi (sol tildi öñdep-bwrmalaudan orıs tili payda bolğanın joğarıda Murad Adji sözimen körsettik). Bolgar patşalığı eparhiyası ıqpalımen şoqınğan wlttardıñ barlığı «slavyan» degen ortaq atauğa ie boldı, mümkin olardı Bolgar patşaları bağınıştı qwldarı dep sanağan bolar. Şirkeu qanşa qatıgezdik jasasa da mwsılmandığın saqtap qalğan az ğana bwlğarlar boldı, olardıñ wrpaqtarı qazirgi bolgar mwsılmandarı degenimiz jön.

Al Hİ ğasırda işki Reseyge ketken mwsılman bwlğarlar ondağı hun'-tatarlardı şığısqa ığıstırğan. YAğni, ondağı tatarlar qazirgi Novgorod pen Tatarstan arasındağı aymaqqa jäne Edil özeni boyına şoğırlanğan (Resey tarihşıları ondağı tatarlardı «Voljskaya Bulgariya» dep bwrmalağan, anığında olardıñ bwlğarlarğa eş qatısı joq). Äl Masudidiñ dereginşe, Wlı Bwlğar bileuşileriniñ mwsılmandığı Bağdat halifimen tikeley baylanıstı. Soğan qarağanda, bwlğarlar Hanbali mäzhabında bolğan tärizdi, al olardıñ körşileri – tatarlar men qazaqtar Hanafi mäzhabın wstanıp kelgeni mälim. Mwsılmandıqtarındağı osı erekşelik tatar men bwlğardıñ özara siñisip ketuine tosqauıl bolğan siyaqtı.

Kiev knyazdigi biliginen ayrılğan hristian dindi urustar, yağni sıybörastıq Börik-Ryurik tobı Hİİ ğasırda işki Reseydegi bwlğar eliniñ biligin qolına alğan. Olardıñ äuelgi ornıqqan jeri qazirgi Moskva qalasındağı Kreml aymağı degenimiz dwrıs. Olardıñ qırımdıq urus elinen ekenin bwlğarlar jaqsı bilgen. Öytkeni, Qırımdağı urus eli H ğasırda Wlı Bwlğariyamen körşi ekenin Äl Masudi körsetedi. Osı sebepten bwlğarlar urus elinen şıqqan Börik-ryurikter twrağın «Qırım el» dep atağan. Osı «Qırımel» atauı bwlğarlar slavyandalıp, orısqa aynalğan zamanda «Kreml'» bolıp özgergen dep twjırımdaymız. Resey tarihşıları onı jasıru üşin «Kreml'» atauınıñ mağınasın mañğol tilimen baylanıstıradı. Anığında, onda eşqanday mañğol tildiler bolmağanın, qırımdıq urus elinen şıqqan Ryurik dinastiyası otırğanın ğalımdar moyındaydı. Bwlğarlar mwsılman bolğanımen, bileuşi urus Ryurik (börik) tobı katolik dindiler edi. Olar qol astındağı bwlğarlardı şoqındıruğa tırısqan. Wlı Bwlğariyanı bilegen Han-asüy-bekteri, yağni As-asılwya dinastiyası ekenin aldıñğı maqalalarda jazdıq. Bwlğarlar barşa türkilik halıqtar dästürimen Asılwya ökilderin ğana patşa dep tanığan. Sondıqtan olar dini bölektigine qaramastan Asılwyalıq Byurik-ryurik tobı biligine moyınswnğan desek, qatelespeymiz.

Köp wzamay Hİİİ ğasırda Şıñğıshan jorığı bastaldı. Ol jaylı tolıq mälimet beretin arab tilindegi üş jazbanıñ eñ senimdisi – Ibn äl Asir derekteri. Onıñ tarihi qwjattarı jaylı ğalımdar pikiri mınaday: «Po otzıvu V.V.Bartol'da, Ibn al-Asir s veliçayşey dobrosovestnost'yu i redkim po tomu vremeni kritiçeskim taktom sobral ogromnıy material dlya svoego truda. Dlya istorii mongol'skogo zavoevaniya Sredney Azii pervoistoçnikami yavlyayutsya tol'ko tri avtora, pisavşih na arabskom yazıke: an-Nisavi, al-Djuveyni i Ibn al-Asir. Etot fakt sam po sebe opredelyaet znaçenie hroniki Ibn al-Asira Kitab al-kamil fi-t- ta'rih». Ol Şıñğıshan äskeri qazirgi Azarbayjan men Armeniya aymağın jaulağanın jäne sol jerde Akuş degen qwl bastağan jergilikti twrğındardıñ ülken tobı Şıñğıshan jasağına qosılğanın jazadı. Ibn äl Asir olardıñ Şıñğıshan äskerine tuıs bolğandıqtan qosılğanın aytadı jäne orısşa audarmada «olar – türkimen, kürdi jäne basqalar» degen söylem bar. Osı «türkimen, kürd» degeni tüpnwsqada «türki kazah» boluı mümkin. Audarmaşı «türki» sözin «türkimen» dep, al «kazah» sözin «kürd» dep bwrmalap jibergen tärizdi (arab jazuınan habarı bar adam solay boluı mümkin ekenin tüsinedi, qazaq ğalımdarı osı jazbanı arabşadan tikeley öz tilimizge audarsa köp şındıq aşılar edi).

Şıñğıshan äskeri qazaqtar bolğandıqtan, olarğa Zakavkaz'elik qazaqtar qosılğan (Şıñğıshan äskerine türkimen men kürd tuıspız dey almaydı). Olar – Äl Masudi H ğasırda «astanası Qazaq qalası bolğan mwsılman knyazdigi» dep körsetken eldiñ qazaqtarı degen jön. Ol knyazdikti gruzinder joyıp, onıñ halqı – qazaqtar körşilerge kiriptar bolğan. Keybireui qwldıqqa tüsken zaman bolar, olardıñ qandastarına, yağni Şıñğıshan äskerine özderi kelip qosılıp gruzin äskerimen jan ayamay soğısuı bwrınğı otanın azat etuge wmtıluınan dep tüsingen abzal. Şıñğıshan äskeri özine qosılğandardı ertip, äri qaray gruzin eline betteydi. Olar twrğındarı swrağandarın bergen Gyandj qalasına timeydi, gruzin äskerimen soğısıp, jeñip, Tbilisi aymağına jetedi. Tbilisidegi gruzin bileuşileri äskerimen birge tauğa qaşadı. Şıñğıshan äskeri ol jerdi tonap bolğan soñ, jaqın mañdağı Suram şatqalındağı qamaldı talqandaydı jäne taudan arı qaray ötetin jol izdeydi. Olar sol jerdiñ twrğındarın qorqıtu arqılı Suram şatqalındağı tau ötkelin tauıp, batısqa ötedi (Suram şatqalında biiktigi eñ tömen tau ötkeli bar).

Şıñğıshan jasağı joldarında kezdesken köptegen eldi tonap, Alan eline ayaq basadı. Alandar körşi Kolhida oypatındağı qazaqtarmen birigip, Şıñğıshan äskerine toytarıs beruge dayın twradı. Jaulauşılar ol qazaqtardı: «Sender men biz – bir halıqpız, al alandar – böten» dep  ügittep, sıy-sıyapat beru arqılı soğıs alañın tastap ketuge köndirgenin bayandaydı Ibn äl Asir (Alandar wrpağı – qaraşaylar men balqarlar, qazaq tili olarğa öte jaqın. Sonda Şıñğıshan äskeri men Zakavkaz'edegi qazaqtar bir-birine odan da jaqın bolğanı, yağni Ibn äl Asirdiñ deregi Şıñğıshan äskeriniñ de, Zakavkaz'edegiler de qazaqtar bolğanın ayğaqtaydı). Qazaqtarsız qalğan alandar jeñiliske wşıraydı, Şıñğıshan äskeri sodan soñ Kolhidadağı Qazaq eline jorıq jasap, olarğa bergen sıy-siapattarın eki ese qaytarıp aladı. Onı estigen köp qazaq tauğa qaşadı, bir böligi körşi urus eline ketedi.

Ibn äl Asir Qazaq eliniñ jeri öte jaylı ekenin, onıñ jazı – salqın, qısı – jılı äri şöbi şüygin jäne bir şeti teñizben şektesip jatqanın aytıp ötedi (Äl Masudi de H ğasırdağı qazaq eliniñ jeri Qara teñiz jağalauına deyin sozılatının körsetken). Şıñğıshan äskeri janğa jaylı Qazaq elinde az da bolsa ayaldap, sosın Qara teñiz jağasındağı Sudak degen porttı qalağa şabuıldağan. Ol qala jağasında twrğan teñizdiñ Konstantinopol' bwğazına jalğasatını, ol şahardıñ qazaqtarğa tiesili ekeni, ol qaladan qazaqtar kemelerimen özge elderge sauda-sattıq jasaytını arab tarihşılarınıñ qwjattarında qamtılğan (Sudak qalası Qara teñiz jağasındağı qazirgi porttı qala – Novorossiysk, mwnı HİV ğasırda sol jerde bolğan Ibn Batuta jazbası rastaydı jäne Konstantinopol' bwğazına qosılatın teñiz Qara teñiz ekeni de dausız). Sudak qalasın tonalğandıqtan, ondağı twrğındar tauğa qaşqan, bir tobı kemelermen qazirgi Türkiya aymağına ketken.

Zakavkaz'edegi Qazaq elinde tınığıp küş jinağan Şıñğıshan äskeri qazirgi Kuban men Qırım aymaqtarı kiretin urus eline jol saladı. Urus eli qoñsılas qazaqtarmen birigip toytarıs beruge dayın otıradı. Onı estigen Şıñğıs jasağı şeginis jasap, basqa jaqqa betteydi (artqa qaytsa Sudak qalasına qaytıp kelgeni aytılar edi, şaması Terek özeni boyındağı dalağa qaray bettegen). Şıñğıshan äskeriniñ Urus eline soqpay, jorıq bağıtın özgertkenin qorıqqanı dep tüsingen urus pen qazaqtardıñ birikken äskeri arttarınan quadı. Jaulauşılar 12 kün boyı şeginis jasap qaşıp otırğanı, sosın oylamağan jerden qarsı şabuılğa şığıp, urus pen qazaqtardı qırğınğa wşıratqanı, qaşqan urus pen qazaqtı ökşeley quğan Şıñğıshan jasağı olardıñ elin tonağanı jayında naqtı derekter saqtalğan. Ibn äl Asir urus eliniñ bayları men saudagerleri kemelerine bala-şağaları men baylıqtarın artıp qazirgi Türkiya aymağındağı mwsılman elinen pana tapqanın, bir kemesi qarsı jağalauğa jetkende apatqa wşırağanın sol oqiğanıñ bası-qasında bolğan adamnan estigenin jazadı.

Urus pen qazaqtardı talqandağan soñ Şıñğıshan äskeri bwlğar eline jorıq jasaydı. Tarihi derekterde olar bwlğarlarmen birneşe ret soqtığısqanı jazılğan. Sodan soñ jaulauşılar hanına, yağni Şıñğıshanğa qaytıp ketken (eline Edil men Jayıq özeni arqılı ötken siyaqtı, qaytadan Zakavkaz'e arqılı qaytsa, aytılar edi). Olar ketkennen keyin qazaq dalasına qayta jan bitti, bwlğar men qazaq elinen eltiriler qayta kele bastadı deydi Ibn äl Asir (bwl – Zakavkaz'edegi Qazaq eli emes, Don aymağındağı Qazaq eli, öytkeni bwlğar eli odan äri soltüstikte jatır jäne Äl Masudi de H ğasırda añ eltirileriniñ qazirgi işki Reseyden äkelinetinin jazğan).

Ärine, Ibn äl Asir jazbasın audarğan reseylik oqımıstılar Zakavkaz'elik qazaqtardı «qıpşaq» dep körsetedi. Al H ğasırdağı Äl Masudi jazbasın audarğan orıs ğalımdarı ol qazaqtardı «kaşak» dep tanidı, gruzin jazbalarında da olar «kaşak» dep kezdesedi. Al Vizantiya derekterinde Kolhida jazığındağı sol qazaq eli İH ğasırda «Kasahiya» dep saqtalğanı mälim. Olardıñ birde-biri «qıpşaq» atauın atamağan jäne Zakavkaz'ede Qazaq qalası, Qazaq dalası, Qazaq özeni men Qazaq sarqıraması äli künge deyin bar. Alayda, reseylikter Zakavkaz'ede Qazaq eli bolğanın jasıru üşin olardı «qıpşaq» dep bwrmalap keledi. Olardıñ Şıñğıshan äskerimen bir halıq ekenin Ibn äl Asir eki derekpen anıq körsetken. Sondıqtan biz olardı «qazaq» dep öz atımen jazdıq.

Ibn äl Asir derekterinde Zakavkaz'ede XIII ğasırda gruzin, abhaz, alan, qazaq, urus elderi otırğan aymaqtar naqtı körsetiledi jäne H ğasırdağı Äl Masudidiñ jazbalarına say keledi. Ol derekterden şığar qorıtındı – Resey ğalımdarı osı kezge deyin aytıp kelgen tarih şılği ötirik. Sondıqtan orıstar arab tarihşıları – Äl Masudi, Ibn äl Asir jäne Ibn Batuta jazbaların eleusiz qaldıruğa tırıstı.

Osı Ibn äl Asir bayandağan oqiğalardı Resey tarihşıları mülde basqaşa bwrmalaydı. Olardıñ sözine sensek, «Şıñğıshan äskeri gruzin men armiyandardıñ birikken äskerinen toytarıs alıp şegingen» deydi. Al Ibn äl Asir birikken armiyan-gruzin äskeri bolğanın aytpaydı, kerisinşe gruzinder jeñilip elderi tonalğanın körsetedi.

Ekinşi, orıs tarihşıları: «Şıñğıshan äskeri Şirvan şatqalı arqılı Dağıstanğa ötip, odan arı alan men qıpşaq äskerine jolıqqan» deydi. YAğni, Ibn äl Asir jazbasındağı «Suram» atauın «Şirvan» dep bwrmalap, olar Kolhida dalasına emes Dağıstanğa barğan qıladı.

Üşinşi, «Şıñğıshan äskeri qıpşaqtardı «Sender de biz siyaqtı köşpelilersiñder, biz senderge tiispeymiz» dep aldap, soğıstan bas tartqızğan» dep jazadı. YAğni, «sender men biz – bir halıqpız» degen sözdi «Biz – köşpendilermiz» degen sözge auıstıradı. Osılayşa zakavkaz'elik eldiñ Şıñğıshan äskerimen bir halıq ekenin ayğaqtaytın sözdi özgertedi. Söytip Şıñğıshan äskeri de, olarğa Kavkazda jolıqqan el de qazaqtar ekenin jasırıp qaladı.

Törtinşi, reseylikter Şıñğıshan äskeriniñ äueli alandardı, odan keyin qıpşaqtardı talqandağanın jazadı. Alayda Qara teñiz jağasındağı porttı qala Sudak jayında jaq aşpaydı, onı aytsa bar ötirikteri aşılatını tüsinikti. Ol qala Konstantinopol' bwğazımen jalğasatın Qara teñiz jağasında twrğanın Ibn äl Asir anıq jazğan. Ol qalanı aytsa, onda Şıñğıshan äskeri «Şirvan şatqalı arqılı Dağıstanğa ötpegeni», olar Tbilisige jaqın jerdegi Suram şatqalı arqılı ötip, Kolhidadağı Qazaq eline barıp, Sudak qalasın tonağanı ayqın köriner edi (Sudak qalasına Dağıstan arqılı baru eş mümkin emes).

Besinşi, orıs ğalımdarı Şıñğıshan äskeriniñ odan äri Kievskaya Rus' elindegi Kalka özeninde orıs pen qıpşaqtardıñ birikken äskerimen soğısqanın aytadı. Alayda, olar Ibn äl Asir körsetken naqtı derekterdi aytpaydı. YAğni, rus pen qıpşaqtar (qazaqtar) jeñilip, elderi tonalğanın, Rus' eliniñ bayları men saudagerleri bala-şağaları men dünie-mülikterin kemelerge tiep, teñizdiñ arğı jağındağı mwsılman eline qaşqanın mülde qozğamaydı. Onı aytsa, Rus' eliniñ mekendegen jeri Qırım ekeni bayqalıp qalar edi. Öytkeni, olar teñizdiñ arğı jağındağı mwsılman eline Qırım arqılı barğan (Äl Masudi de H ğasırda Rus' eli qazirgi Qırım aymağın mekendegen kemeli halıq ekenin körsetken).

Reseylikterdiñ «soğıs ornı – Kalka özeni» deuiniñ maqsatı – oqırmanğa sol özennen arı batıs pen soltüstikke qaray rus' eli bastalatınday etip körsetu. Sondıqtan rus' eliniñ bayları men saudagerleri kemelerimen Qırımnan qazirgi Türkiya aymağına qaşqanın ayta almaydı, onı aytsa rus' eliniñ Kalka özeninen arı emes, kerisinşe Şıñğıshan äskeriniñ sol jaq artında qalğan Qırımda otırğanın moyındaularına tura keledi (Kalka özenindegi soğıs jalğan ekeni körinip qalar edi).

Altınşı, reseyşil tarihşılar Şıñğıshan äskeri urus pen qıpşaq elin talqandağan soñ, Bwlğar eline jorıq jasağanın aytpaydı. Al Ibn äl Asir bolsa, Şıñğıshan äskeri äueli urus pen qazaqtardı talqandağanın, sodan soñ Bwlğar eline jorıq jasağanın jazğan. Orıstar Ibn äl Asirdiñ osı deregin aytsa, onda qazirgi işki Reseyde bwlğarlar otırğanın añğarar edik. Öytkeni, Zakavkaz'eden şıqqan Şıñğıshan jasağına äueli urus pen qazaqtıñ birikken äskeri jolıqtı. Bwlardı jeñip elderin tonağan soñ ğana şıñğıshandıqtar Bwlğar eline ayaq bastı. Qazirgi Qırım men Kuban aymağınan bastap, Kievke deyingi dalanı Ibn äl Asir «Urus eli» dep körsetken tärizdi. Kiev knyazdigin bilegen Börik (ryurik) pen Börşi (aşina) dinastiyaları urus eli adamdarı bolatın, sol sebepti körşileri memleketti «Urus eli» dep atağan. Alayda, urus eliniñ özi Qırım men Kuban aymağında otırğanı bayqaladı, olardıñ bayları men saudagerleriniñ kememen teñiz asqanı – osını däyekteydi. Al ol eldiñ äskeri qwramında urustarmen qatar qazaqtar ğana körsetilui, ol eldiñ negizgi twrğındarı, yağni qazirgi Donnan Ukrainağa deyingi dala halqı köşpeli qazaqtar ekenin añğartadı. Şıñğıshan äskeriniñ äri qaray bwlğar eline jorığı bwlğar eli Hİİİ ğasırda qazirgi işki Resey aymağı bolğanın ayğaqtaydı.

Osı jerde bir ayta keter jayt, Soltüstik Kavkaz ben Dağıstan aumağındağı halıqtar. Joğarıda Hİ ğasırda Soltüstik Kavkazdağı Sarir knyazdigi ornına Avar nucal'digin ornatqan urus tobı ekenin ayttıq (qazirgi avar, darğın, akincı, kabardin, şeşen, inguşter otırğan aymaq). Al Dağıstanda Hİİ ğasırda mwsılman dindi Ğazı-Qwmıq handığı ornağan. Avar nucal'digin ornatqan urus tobına armiyandar men gruzinder odaqtas ekenin, tipti armiyan men gruzin basşıları taq mwragerleri tiziminde bolğanın aytıp öttik. Onıñ üstine, Dağıstandağı qwmıqtar arasında 15 ğasırda armiyandarda  otırğanı belgili, al qırğız tarihşısı T.Akerov «Madjmu at-Tavarih» attı kitabında armiyan derekteri qwmıqtardı «qazaq» dep körsetetinin eske saladı. Onıñ üstine, Dağıstanda «Tavkazah» pen «Çudur-kazak» degen jer atauları saqtalğan. Arabşa tañbalağanda «ğazaq» pen «ğazi» atauları öte wqsas jazıladı, äripteriniñ key jeri öşken köne jazbadağı «q» ärpi «i» ärpine wqsap qaluı bek mümkin. Sondıqtan «Ğazi-Qwmıq handığı» anığında Ğazaq-Qwmıq handığı degen jön (yağni, Zakavkaz'eden Dağıstanğa auıp kelgen qazaqtar men qwmıqtardıñ memleketi). Zakavkaz'ede qazaq halqı Vİİ ğasırdan barın jasırmasa, «Qazaq halqı tek HV ğasırdan keyin payda boldı» degen ötirikterine eşkim senbeytinin Resey iezudteri jaqsı tüsindi. Sondıqtan qazaqtıñ Kavkazda bolğanın barınşa jasırumen boldı. Orıs ğalımdarı sol sebepten «ğazaq» atauın «ğazi» dep bwrmalap, ol memleketti tarihqa «Ğazı-Qwmıq handığı» dep engizgen.

Äl Masudidiñ dereginşe, H ğasırdağı qwmıqtar hristian bolğan jäne qazirgi Azarbayjanda qazaq elimen körşi otırğan (astanası qazirgi Qazaq qalası bolğan – mwsılman qazaqtar knyazdigi). Al Hİ ğasırda Gruziya patşalığı küşeyip, Zakavkaz'edegi quattı derjavağa aynalıp, körşi elderdi basıp alğanı mälim. Jalpı, gruzin, armiyan jäne urustardıñ «üştik odağı» sol aymaqta bastı küşke aynalğanın joğarıda jazdıq. Olar Gyandj qalasına deyingi mwsılmandar jerin tartıp alğanı derekterde qamtılğan. Al Qazaq qalası Gyandj qalasımen körşiles jatır. Olay bolsa mwsılman qazaqtar memleketinen ayrılğan soñ, körşi qwmıqtarmen birge Dağıstanğa ığısqanı ğoy, sol qazaqtar ıqpalımen hristian qwmıqtar mwsılmandıqqa ötken. Öytkeni, Dağıstanda olar ornatqan memlekettiñ resmi dini Islam bolğanı mälim jäne olar körşi hristian-katolikter bilegen Avar nucal'digimen jau bolğanı da belgili.

Qaraşay, balqar, noğaylardı Qazaqstanğa jer audarğan Stalin, nege ekeni belgisiz, qwmıqtarğa tiispegen. Onıñ sebebi, qwmıqtar arasında sol zamanda qazaq tobı saqtalğan siyaqtı. YAğni, qazaq ğalımdarı sol qandastarı arqılı Kavkazda erteden-aq qazaq wltı mekendegenin tüsinip qoyadı dep qauiptengen. Äytpese, Kavkazdağı mwsılman dindi türkitildi wlttardıñ barlığın jer audarıp, tek qwmıqtardı qaldırğanın qalay tüsinemiz? Armiyandar qazaq pen qwmıqtı ayıra almağan deu aqılğa simaydı. Öytkeni, olardıñ ülken tobı HV ğasırda sol Dağıstanda otırğan. Demek, qazaq pen qwmıqtıñ memleketi bir, onda qazaqtar basım bolğandıqtan armiyandar ol eldi Qazaq dep tanığan.

Tarihi derekter Hİİ ğasırdağı Qazaq-qwmıq handığı aqırı körşi Avar nucal'digin jeñgenin, onı bilegen urus dinastiyası quğınğa wşırağanın aytadı. Alayda, köp wzamay Şıñğıshan äskeri Qazaq-qwmıq memleketin joyıp, Soltüstik Kavkaz ben Dağıstan biligine urus dinastiyasın qayta otırğızğanın zertteuşiler bir auızdan moyındaydı jäne Şıñğıshan äuleti men urus dinastiyası arasında tuıstıq baylanıs boluı mümkin dep twjırımdaydı. Resey men Dağıstan tarihşılarınıñ osılay ekenin moyındauı biz aytqan twjırımdı nıqtay tüsedi. YAğni, Qırımdağı urus-sakalban elin bilegen Börik-Ryurik äuleti men şivey Şıñğıshan äuleti – ejelgi jujandıq Asılwya şiböraş-swrböras dinastiyasınan taraytın tuıstar.

Endi HİV ğasırdağı derekter urus, bwlğar elderi jaylı ne aytatının saralasaq. Arab sayahatşısı Ibn Batuta jazbası – Tayau Şığıs pen Euraziya, Qıtay men Ündistan, Indoneziya men Iran aymaqtarı HİV ğasırda qanday küyde bolğanın egjey-tegjey bayandaytın birden-bir qwndı dünie. Ondağı derekterdiñ şınayılığın älem ğalımdarı tolıq moyındağan, onı Resey men Qıtay tarihşıları ğana moyınday qoymaydı. Sebebi, Ibn Batuta işki Resey halqın «Bulgariya eli» dep jazsa, Qıtaydı bilegender mwsılman dindiler ekenin körsetedi. Onıñ öz közimen körip jazğan derekteri Resey men Qıtay imperiyaları ornıqtırğan resmi tarihqa mülde qayşı bolğandıqtan, eki eldiñ ğalımdarın: «Ibn Batuta bizde bolmağan siyaqtı, ol derekterin basqa belgisiz jazbalardan ala salğan» deuge mäjbür etti. (Aldağı uaqıtta Ibn Batuta jazbası jayında bölek maqala äzirleymiz).

Osı jerde ayta keterligi, Ibn Batuta qazirgi Soltüstik Kavkaz taularında otırğandardı «Urus eli» dep jazsa, Moskva qalası ornalasqan aymaqtı «Bwlğar eli» dep körsetedi. Ol Altın orda hanı Mwhammed Özbekhan otırğan jaylauğa, yağni, qazirgi Voronej oblısındağı şipalı bwlağı bar «Belaya gorka» degen jerge barğanın aytadı (dalanıñ ormanğa şekteser soltüstik şeti). Sol jerden hannıñ rwqsatımen jäne arnayı adamdardıñ nwsqauımen Bwlğar eline jäne onıñ ortalığı Bwlğar qalasına baradı. Onıñ derekteri ol qalanıñ qazirgi Moskva ekenin bayqatadı. Sonımen qatar bwlğar eliniñ mwsılman halıq bolğanın jäne Altın orda qwramındağı bağınıştı el ekenin jazadı. YAğni, HİV ğasırda işki Reseyde orıs degen halıq atımen bolmağan. Ol jerdiñ halqı mwsılman dindi jäne türki tildi bwlğarlar bolğanın Ibn Batuta jazbası däleldep beredi.

Onda Moskva atauı qaydan jäne qaşan payda boldı? Ibn Batuta bwlğar eli Altın orda qwramındağı jeke knyazdik dep jazbağan, kerisinşe imperiya qwramındağı bwlğarlar otırğan aymaq retinde ğana jazadı. Demek, HİV ğasırda eşqanday Moskva knyazdigi bolğan joq. Ol jerde knyaz', bileuşi bolsa qwjatta qamtılar edi. Tipti, Moskva atauı da kezdespeydi, biraq qalanı Bwlğar dep ataydı. Soğan qarağanda Moskva degen derbes knyazdik Altın orda ıdırap älsiregen HV ğasırda ğana payda bolğan tärizdi. Onı ornatqan Börik-Ryurik dinastiyası Ibn Batuta zamanında «Qırım el» dep atalğan (qazirgi Kreml') jerde otırğan degenimiz jön. Olar Hİ ğasırda Kiev knyazdigin biledi, al Kiev arab jazbalarında «Kuab» dep körsetiledi jäne Hazar qağanatınıñ H ğasırdağı bas uäziri Kua ruınan ekenin Äl Masudi jazğanın joğarıda ayttıq. Demek, Kuab atauı osı Kua ruı atauınan qalıptastı, Asılwyalıq Börik-Ryurik nemese Börşi-aşinalarda osınday ataulı ru bolğan. Sol rudıñ «kua» atauı Kiev pen Moskva (Kuab pen Maskua) ataularında qatar kezdesui jäne eki knyazdikti bilegender bir dinastiya adamdarı ekeni beker emes. Arasında şarap işu dästüri bar hristiyandar bolğandıqtan Qırımel (Kreml') qamalı twrğındarın mwsılman bwlğarlar «mas kua» eli dep atauı, keyin osı ataumen solar ornatqan knyazdiktiñ «Maskua patşalığı» ataluı jäne knyazdiktiñ astanasına aynalğan Bwlğar qalasınıñ «Maskua» bolıp özgerui äbden mümkin. YAğni, Kuab pen Maskua Börik-Ryurik dinastiyasınıñ «Kua» degen bastı ruınıñ atauınan qalıptasqan dep twjırımdauğa negiz bar. Murad Adjidiñ mına sözderi de köp şındıqtı bayqatadı: «Sol Mäskeudiñ ...onıñ tuğan küni 1147 jıl emes. Kreml'de IX ğasırda salınğan eki hram bar, yağni ol kezde Mäskeu "äli bolmağan edi". Olar qwlıpqa jabılğan, onda şığıs jazuı bar. Hristiandıq emes. Bwzuğa qorqadı jäne körsete de almaydı... Bwl qasaqana ädeyi jasırılğan tarihtıñ jaña beti...»

Alğaşqı Resey memleketiniñ Moskva patşalığı dep ataluı jäne şirkeu tiliniñ "Cerkovno-slavyanskiy yazık" degen "eski bolgar tili" boluı kezdeysoqtıq emes. Osı şirkeu tili jergilikti türkitildi mwsılman bwlğar taypalarınan jaña wlt qalıptastırdı. Olardı bileuşi urus tobı bolatın, yağni urus eliniñ Börik-Ryurik äuleti. Ol äuletti körşi qazaq eli (Altın orda halqı) öz tilinde «orıs» degen. Keyin Altın orda ıdırağanda sol äulet bwlğarlar biligin qolına alıp, HV ğasırda Moskva patşalığın ornattı. Bileuşileri orıs tobı bolğandıqtan, ol patşalıqtıñ halqın qazaq «orıstar» dep atap ketti. Osıdan soñ Moskva patşalığı ülkeyip imperiyağa aynalğanda da onıñ bwlğar halqı qazaq üşin «orıs» bolıp qala berdi.

Iezuid ordeni bastağan şirkeu mwsılman orıs-bwlğarlardı şoqındıruğa bar küşin saldı. Olar bwlğarlardıñ özderin bilegen Altın orda halqı – qazaqtarğa degen öşpendiligin öz maqsattarına qoldandı. Tit patşanıñ (Ivan Groznıy) äskeri «Strelec polkteri» bolğanı jäne olar tek kazaktardan (qazaqtardan) jasaqtalğanı mälim. Tit patşanıñ özi qazaqtıñ Mamay hanınıñ jieni (Qasım han ölgensoñ taqqa onıñ wlı Mamay otırğan, Resey onı jasıru üşin Qasım hannıñ balasın Mamaş dep bwrmalağan). Tit patşa halıqtıñ büligin qazaq jasaqtarı küşimen basıp otırğan, ol öz kezeginde bwlğarlar (orıstar) men qazaqtar arasında özara jek köruşildikti ornıqtırğan. YAğni, mwsılman orıs-bwlğarlardıñ qazaqtı jek köruiniñ artı öz dini mwsılmandıqtı jek körip, şohınularına aparıp soqtı. Tit patşa orıs-bwlğarlardıñ hristiyandıqqa ötu ürdisine barınşa tosqauıl qoydı, svyaşennikterdi öltirdi jäne şirkeulerdi qirattı. Alayda, onıñ özin ulap öltirdi. Tit patşa ölgen soñ, hristian dindi Romanovtarğa tigen imperiya biligi qol astındağı bwlğarlardı jappay şoqındıruğa köşti. Osılayşa keşegi türkitildi mwsılman orıs-bwlğarlar şirkeu tildi hristiyan orıs halqı bolıp özgerdi. Orıs keşegi mwsılman bwlğarlar. Şirkeuge ayaq kiimmen kiretin orıstar üylerine ayaq kiimin şeşip kiredi, öytkeni  olar äuelden üyine ayaq kiimin şeşip kirgen mwsılmandar bolatın. Keyin hristyan bolğanda şirkeuge barşa hristiyandarşa ayaq kiimmen kirip dağdılandı, alayda üyine ayaq kiimin şeşip kiru ädetin saqtap qaldı. Orıs tilinde araptıq ataular jetkilikti saqtalğan, olar mwsılman bolğan zamannan qalğan «estelikter». Orıs şoşınğanda sol jaq iığına üş ret tükiredi, onday ädet Payğambar (s.ğ.s.) sünnetine baylanıstı ornıqqan (hadiste «mwsılman jaman tüs körip şoşınğanda, sol jaq iığına qaray üş ret tükirinip, sosın «jaman tüstiñ kesapatınan saqta» dep dwğa jasauı tiis» ekeni aytıladı).

Qazaq körşileri «orıs» degendikten, olar özderin «ros» dep atap ketti. Sondıqtan memleketteri äli künge deyin Rossiya dep atalıp keledi (Putin biligi soñğı jıldarı «Russiya» atauın ornıqtıruğa tırısuda). Olar äuelden «rus» dep atalsa, onda memleketi Russiya dep atalar edi.

Hristian dindi Resey imperiyası tarihtı tübegeyli özgertti. Olar ertede Qırım aymağında bolğan türkitildi urus taypasın orıs halqınıñ arğı atası dedi. Mwsılman dindi Tit patşanı «hristian dindi Ivan Groznıy» dep, dulığasına «Müminderdi süyinşile» degen ayat jazılğan mwsılman qolbasşını «hristian knyaz' Aleksandr Nevskiy» etip tarihına engizdi. Qırımdıq türkitildi katolikter urus pen sakalban elderin «pravoslavya dindi rus pen slavyan» dep, olardıñ türkitildi jazbaların bwrmalap, «slavyandap», olardı «drevne russkie letopisi» degizdi. İşki Reseyde otırğanı köne jazbalarda körsetilgen bwlğar eli «qayda joğalğanın» tüsindiru qajet boldı, onday swraqtan «bwlğarlar tatarlardıñ ata-babası» dep qwtıldı.

Maqalamızdı Murad Adjidiñ «Kök aspansız mäñgilik» degen eñbegindegi mına derektermen ayaqtasaq: «Oqiğalar jıldam örbidi, iezuitter scenariyi boyınşa jüzege astı. Ulanğan Ivan Groznıydıñ wzaq qinalğan öliminen keyin taqqa onıñ jarımes wlı Fedor Ivanwlı otırdı. Al Kreml'degi bilikti Boris Godunov alıp qoydı. Bilikke kele salısımen ol äueli Simeon patşanı bükil ataqtarınan ayırıp, üyinen quıp şıqtı, onıñ kişkentay Rusinen. Şirkeu bilikke Romanovtardı keltirgen HVİİ ğasırdağı alasapırannan bastap Resey Rustan alıstay berdi – onıñ türkilik tamırına balta şabıldı, slavyan mifterin oylap tauıp, özderin sendirdi. Endi alasapırandı (Smuta) iezuitterdiñ wyımdastırğanı wmıt boldı. Sonıñ özinde olar patriarhal'dı Rus'pen küres türindegi inkviziciyasın jalğastırumen boldı. Kreml'degi boyarlardı dvoryandarğa auıstırdı, krepostnoylıq qwqıqtı bekitti, tildiñ slavyandıq dialektisin oylap taptı, halıqtı tarihınan ayırdı. Bir sözben aytqanda, adamardıñ miına imperiyalıq ambiciyalar men ideologiyanı qwydı.

Ivan Groznıydıñ twsında Moskva Rusi qay tilde söyledi? Türikşe dep jauap beremin. Üyrenşikti estilmeydi, alayda asıqpañızdar. Biz ben siz söylep jürgen slavyan dialektisi iezuit Lavreniy Zizaniyanıñ qalamınan payda boldı. 1618 jılı osı jwmıstı Melentiy Smotrickiy ayaqtadı. Ol da iezuit, ol şirkeulik prihod mektepterinde slavyandar dep atalğan türikterdi jaña tilge oqıtqan "Grammatika" oqulığın şığardı. Karamzin, Solov'ev, Rıbakov özderiniñ tarihi eñbekterin jazğan model'di iezuitter dayındağanın köpşiligi bile bermeydi. YAkov Bryus onı reseylikterdiñ miına qwyıp otırdı. Onıñ "Kabinettik jılnaması" qaydan payda bolğanın eşkim bilmedi, alayda däl osı basqalarına ülgi boldı. Osı boyınşa üş ğasırdan beri Resey tarihı jazılıp keledi. Bryustiñ jetekşiligimen orıstıñ twñğış tarihşısı Vasiliy Tatişev HVİİİ ğasırda Rimniñ dästürli közqarası jüzege asırılğan, al qisın men derekteri soraqı qarama-qayşılıqqa tolı "Eñ ejelgi zamannan bastalğan Resey tarihı" degen irgeli eñbegin jazdı. Ğasırlar emes, patriarhaldı mıñjıldıq joğaldı. Eñ körnektileri. Iezuitter olardı şauıp alıp tastadı, ornına İH ğasırdı, Kievti, slavyandar men Kiev Rusiniñ baylanıssız "tarihın" oylap taptı».

 (Jalğası bar)

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

42 pikir