Beysenbi, 20 Qırküyek 2018
Anıq-qanığı 1476 7 pikir 15 Tamız, 2018 sağat 09:02

Kaspiy - köl de emes, teñiz de emes...

Aqtau törinde alqaqotan jinalıs ötkizgen bes el - Qazaqstan, Äzirbayjan, Resey, Iran jäne Türkimenstan basşıları Kaspiy teñiziniñ qwqıqtıq märtebesin anıqtaytın konvenciyağa qol qoyıp qayttı. Osılayşa, 20 jıldan astam uaqıt boyı jalğasıp kelgen kelissözderdiñ bası bir arnağa toğısqanday boldı.

Kaspiy sındı geografiyalıq mañızğa ie aymaqtı bölip paydalanu jäne baqılauda wstau üşin ortaq kelisimniñ, köp moyındağan qwjattıñ qajettiligi sözsiz. Kaspiy mañı elderine ortaq ereje engizip, teñizdiñ qauipsizdigin qamtamasız ete otırıp baylığın bölip paydalanuğa bes el barın saldı. Sol üşin jıldı-jılğa jalğap kelissöz jürgizdi. Endi besinşi Kaspiy sammitiniñ siz ben bizdi qızıqtırğan twstarına toqalıp köreyik.

Kaspiy kelisimin tığırıqqa tirep kelgen bastı mäseleniñ biri onıñ resmi märtebesine baylanıstı ekenine köpşiliktiñ közi jetti. Eger Kaspiy teñiz dep tanılsa halıqaralıq teñiz qwqığı normalarına jüginuge tura keledi. Al köl bolsa Kaspiydiñ baylığı bes elge ortaq boladı da, onı igeru üşin köldiñ ortaq iesi sanalatın bes eldiñ kelisimi kerek boladı.

Osığan deyin Kaspiyge iek artqan jağalauı wzın, öz böligende mwnay-gaz mölşeri molınan tabılğan Qazaqstan, Äzirbayjan, Resey elderi Kaspiydi teñiz dep tanudı wsındı. Al qart Kaspiyge janasqan şekarası şekti Iran men Türikmenstan üşin köl atauı ıñğaylı edi. Äri eşkim de öz aytqanınan qaytqısı kelgen joq. Söytip, taraptar «ögiz de ölmeytin, arba da sınbaytın» amal taptı. Endi Kaspiy köl de emes, teñiz de emes. Erekşe statusqa ie.

Basqaşa aytqanda, Kaspiydi basqaru üşin qanday da bir halıqaralıq zañ-erejelerge jaltaqtaudıñ qajeti şamalı. Konvenciya boyınşa Kaspiydi bölude teñiz suı men tabanı bölip qaralatın boladı. Är eldiñ Kaspiydegi şekarası, teñiz tasımalı, balıq aulau öñiri jäne eñ mañızdısı ondağı baylıqtı igeru men garnizon mäselesinde bir şeşimge keldi.

Anığıraq aytar bolsaq, är elge jağalau sızığınan 15 teñiz mili bwyırdı. Bir mil' 1,852 şaqırım. Demek jağalaudan 30 şaqırım aumaq är memleketke tiesili. Oğan qosa tağı 10 mil' aumaqta balıq aulağa rwqsat etildi. Al teñiz tabanı men tabiği resurstarın körşiles eki el halıqaralıq erejelerge say bölip aladı.


Äskeri baza saluğa jol joq.

 

Konvenciyada äskeri baza saluğa, onı bögde memleketterge beruge, şeteldik äskeri kemelerdiñ jüzuine, wşaqtarınıñ wşuına, jük tasımaldauına tıyım salındı. Kaspiy teñizin tek ekonomikalıq maqsatta beybit igeruge şeşim qabıldandı. Bwl bapqa eñ müddeli bolğan Resey men Iran eli boldı. Sebebi, qos eldiñ Kaspiy öñirine AQŞ äskeriniñ tabanı tiip kete me degen qaupi elden erek. Tipti, 22 jıl boyı ımırağa kele almay jürgen Kaspiy teñiziniñ qwqıqtıq märtebesin anıqtaytın konvenciyağa Aqtauda qol qoyıluına da däl osı AQŞ-tan keler qauip sebep bolıp otır.

Aqüydiñ aldın orap, olardıñ Kaspiyge ayaq basar jolın jabu üşin Mäskeu men Tegeran keybir twstarda öz müddelerin qwrban ete otırıp, Kaspiy konvenciyasın däl osı jolı maqwldap tastadı.  «Qazaqstan AQŞ-tıñ Kaspiy teñizi jağalauında äskeri baza qwruına qosıldı» degen äñgime şıqpasa Kaspiy dauı äli qanşa uaqıtqa jalğasatını belgisiz edi. Joğardağı aqparattı elimizdiñ sırtqı ister ministri Qayrat Äbdirahmanov joqqa şığarıp, Qazaqstan arqılı ötetin amerikalıq äskeri emes jükterdiñ tranzitine qatıstı mäsele qate tüsinik tudırğanın aytqan bolatın. Alayda, «jel soqpasa şöptiñ bası qimıldamaydı» dep bilgen Resey men Iran erterek şekaranı bekemdeuge bel buuğa mäjbür boldı.

Negizi Resey AQŞ-tan qauiptense Äzirbayjandı da nazardan tıs qaldırmağanı jön. Sebebi, Äzirbayjanmen şekaralas Gruziyanıñ Reseyge ökpesi qara qazanday. Soñğı eki eldiñ arasındağı qaqtığıs keşe ğana tuğan janjal emes, wzaq uaqıtqa jalğasqan jaulastıq piğıl. Soñğı kezderi Gruziya ükimetiniñ NATO-ğa müşe bolu mümkindigi arta tüskeni aytıluda. Mäskeu qanşa qarsı twrğanımen, bwrınğı odaqtasın öz jağında alıp qala almaytın sekildi. Eger Gruziya NATO-ğa qosılıp ketse, AQŞ Orta Aziyağa Gruziya arqılı jaqındauı mümkin. Äne sol kezde Kaspiy men Aqüydiñ arasın Äzirbayjan ğana bölip twradı. Eger Bakudi böten oy türtse qızğıştay qorıp otırğan Kaspiy Amerika üşin alıs bolmay qaladı.

Sarapşılardıñ aytuınşa, AQŞ ükimetiniñ Orta Aziyağa bügin ğana qızığuşılığı oyanıp otırğan joq. Ğasır basınan beri qwşağı baylıqqa tolı, geografiyalıq ornı erekşe kindik Aziyağa köz qızartıp keledi. 11 qırküyek oqiğasınan keyin-aq lañkestikke qarsı twrudı jeleu etip, Orta Aziyada äskeri baza qwrudı qolğa alğan. Sol kezde olardıñ Qırğızstan, Özbekstan jäne Täjikstan elderimen istestik ornatqanın köpşilik jaqsı biledi. Bwlardıñ işinde eñ erekşesi «Manas» äuejayındağı Amerika äskeri bazası ekeni sözsiz. 2013 jılı mausımğa deyin AQŞ armiyası üşin aşıq bolğan osı Manas bazasınıñ jabıluı üşin de Resey ükimeti barın saldı. Tipti, qırğızdardı bazanı jabuğa köndiru üşin 1,1 milliard dollardıñ qaru-jarağı men äskeri jabdıqtarın alıp bergen körinedi.

 

Jauımnıñ jauı – dosım!

 

Soñğı kezderi Resey men Iran batıs elderiniñ müyizdeuinen köz aşpay keledi. Äsirese, AQŞ ükimetiniñ osı eki elmen baylanısı ot pen suday. Sodan bolar bwrındarı sözderi jarasa bermeytin Mäskeu men Tegeran «kemedeginiñ janı bir» dep özara jaqındasa bastadı. Keybir sarapşılar, Kaspiy konvenciyası eki eldiñ dostığın nığaytıp, AQŞ-tıñ ekonomikalıq bwğauın üzedi dep topşılauda.

Resey men Irandı bir jağadan bas, bir jeñnen qol şığaruğa itermelegen AQŞ tarapınan salınğan sankciya bolıp otır. AQŞ ükimeti 8 tamız küni Reseyge qarata jaña sankciya jariyaladı. 22 tamız küşine enetin kezekti ekonomikalıq jaza Mäskeu üşin oñayğa soqpaytını sözsiz. Soğan qaramastan Resey jaña odaqtası Irannıñ mwnay öndirisine 50 milliard dollar qarjı qosadı degen söz bar. Qalay desek te, Vladimir Putin men Hasan Ruhani qol wstasa otırıp batıs elderiniñ osı sınınan ötip aludı közdeytin körinedi.

 

Türikmenstannıñ da talabı orındalmaq

Kaspiy konvenciyasında köp paydağa kenelgen tağı bir el – Türikmenstan. Gurbangulı Berdımwhamedov 20 jıl boyı armandap kele jatqan Türikmenstan gazın teñiz tabanı arqılı Äzirbayjanğa, odan äri Europağa jetkizetin gaz qwbırın salu isin maqwldatıp aldı. Putin bwl joba iske assa Türikmenstan gaz eksporttaudan özine bäsekeles bolatınına da qaramastan, konvenciyağa «Kaspiy teñiziniñ tabanımen suastı qwbırın jürgizuge boladı» degen tarmaqtı engizudi qoldadı. Soğan qarağanda Mäskeu Kaspiy konvenciyasınıñ tez arada qabıldanuına öte müddeli bolğan körinedi. Osı sözimizdiñ özi Reseydiñ AQŞ-qa barınşa jauap berip jatqanın körsetse kerek. Eger aldağı uaqıtta 5 milliad dollar qarjı jwmsaudı talap etetin osı joba jüzege assa Aşğabad biligi börkin aspanğa atatın boladı.

Al bizdiñ eldiñ osı qwjat arqılı naqtı qanday jetistikke jetkenin däl qazir basıp aytu qiın. Sebebi, Qazaqstan zañdarına say küşine enbegen qwjattardı jariyalauğa bolmaytındıqtan, konvenciya mazmwnı äli el nazarına wsınılmadı. Soğan qarağanda qanağatşıl qazaq wtpasaq ta wtılmasaq boldı dep, teñizdiñ qazaqstandıq böliginde mwnay nemese kömirsutegi şikizatınıñ mol ekenine şükir etetin sekildimiz. Mwnıñ sırtında şekaramızdı zañdı jolmen belgilep alğanımızdıñ özi -  olja.

Quanış Qappas

Abai.kz

 

7 pikir