Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Alaşorda 2904 4 pikir 18 Qırküyek, 2018 sağat 09:44

Qarnaq atauına qatıstı jaña derekter tabıldı

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Türkistannıñ äli halıq ta, zertteuşiler bile bermeytin işine bügip jatqan tarihı jeterlik. Solardıñ biri Türkistan mañındağı köne qalalar men eldi mekenderdiñ atauları ekendigine eşkim dau tudıra almasa kerek. Mısalı, Qarnaq, Şornaq, Sığanaq, Taşanaq, Şobanaq degen köne qalalar men eldi meken atauları köp qwpiyanı astına bügip jatqandığına män bere bermeymiz. Bılay qarasañ Qarnaq sözi, osı siyaqtı «naq» jwrnaqtı jer ataularınıñ qazirgi türki tilderinde eşqanday mağınası joq siyaqtı bolıp körinedi. Alayda, bwl jer ataularına bayıppen, ğılımi twrğıdan taldau jasaytın bolsaq, onda söz qwramında «naq» jwrnağı bar jer ataularınıñ  belgili mağınağa ie ekendigine köz jetkizemiz.

Ol üşin aldımen köne türkilik şejirelik derek közderine jüginip, solardağı derekterge taldau jasağanımız abzal. Sonda ğana biz joğarıda qoyılğan swraqtarğa jauap bere alamız. Bizdiñ qolımızğa onday derekközi 2012-2013 jıldarı Qazan qalasına barğan is-saparımızda keziktirdik. Qolımızğa kişkentay ğana kitapşa «Letopis' Karçi  tüsti. Bulgaro-Hazarskoe letopis'». Qazaq tilinen audaratın bolsaq, «Qarçi jılnaması. Bulğar-Hazar jılnaması» dep ataladı. Şejire türki tilinde (hazar tili bolu kerek) jazılğan. Bwl tarihi şejirede türkilerdiñ köne däuirinen ortağasırlarğa deyingi tarihı qamtılğan.  Şejireni orıs tiline audarıp, jariyalağan Alan Glaş attı zertteuşi. Ol bwl tarihi şejiriniñ azğana böligin audarıp jariyalağan. Qoljazba qaraşaylardağı Hasanovtar äuletinde eki nwsqada saqtalğan. Biri grek alfavitimen, ekinşisi arab alfavitimen jazılğan.

Grek alfavitimen jazılğan şejire – Botay jılnaması dep atalğan. Ekinşisi Botaydıñ wlı – Barlıu jılnaması dep atalğan. Botaydıñ şejiresi, ökinişke oray, Magomed Hasanovtıñ qoljazbanı Leningradqa mamandarğa aparğan kezinde, aparuşı kisiniñ ölimimen birge joğalıp ketedi. Ekinşi qoljazba-Barlıu jılnamasın 15 ğasırda  arab jazuımen qayta köşirgen kisiniñ atı – Bantau Tolgun Çauşegir. Osı qoljazba 1994 jılı Çerkesski qalasında basılıp şığadı. Mine sol qoljazbadan birneşe tarauın orıs tiline audarıp bastırğan Alan Galaş.[1, 3]  Mine, osı Barlıu jılnamasınan  biz «naq» jwrnağınıñ mağınalıq mänin aşuğa mümkindik aldıq. Jılnama bılay bastaladı: «Moy otec Botay, sın Kazakgı, znal hazarskuyu, greçeskuyu i arabskuyu gramotu. Otec nauçil menya hazarskomu i greçeskomu pis'mu. Mı jili v Krımu, na malen'koy hazarskoy zemle v kreposti Karasuu. Otnosimsya k kıirımmanam (krımcam) iz plemeni hazar. YA proçital letopisi moego otca na hazarskom yazıke. Predstavlyayu vam hazarskuyu letopis' sostavlennuyu po zapisam otca. V drevnie vremena strana tyurkov (tinsir) sostoyala iz semi kniyajestv so svoimi vojdyami:» [1, 9][1] Osı jeti handıqtıñ biriniñ atı – Kazmanak handığı. Osı «Kazmanak» atauındağı «naq» jwrnağı men Qarnaq atauındağı «naqtıñ» wqsastıq, jay wqsastıq pa? Älde mağınalıq baylanıs bar ma? Mine, osı swraqqa jauap berer bolsaq, onda Türkistan öñirindegi «naq» jwrnağı bar köne qalalar men eldi mekender atauınıñ mänin aşa alamız. Jäne bwl «naq» jwrnaqtı ataular Karçi jılnamasında bir mağına berumen  şektelmeydi. «Naq» jwrnaqtı sözder tek, eldi mekenniñ, jerdiñ atın bildirip qoymaydı, eldiñ, jwrttıñ atauına, ru-taypalar atauına jalğasatının köremiz. Mısalı, aqjurt peçenegteri (bajanaq) nemese Juranaq handığı. Qazmanaq handığı.  Ru-taypa attarına jalğanğan «naq» jwrnağı bar sözderge bajanaq (peçeneg) taypasınıñ atın mısal retinde körsete alamız. «Naq» jwrnaqtı  ru-taypa attarı tek, Karçi jılnamasında emes, qazaq şejirelerinen de kezdestire alamız. Mısalı, wlı jüz qramındağı jalayır taypası Sırmanaq, Şumanaq degen eki birlestikten twradı. [2, 40-41][2]   Al, arğın taypasınıñ Süyindiginen taraytın Şomanaqtı da osı «naq» jwrnaqtı sözder qatarına jatqıza alamız. Bwl turalı qazaq aqındarınıñ:

Mäjikpen bir tuısqan Er Şomanaq,

Qoyıptı Qwlboldını qwday qalap, - degen öleñ joldarı Şomanaqtıñ qazaq şejiresinde ornı bolğandığın körsetedi. [3, 21-22][3] Bwl «naq» jwrnaqtı ru-taypa ataularınıñ türki halıqtarına ortaq ekendiginen habar beredi.

Al, eldi meken, qala ataularına keletin bolsaq, mwnda da ortaqtıq barlığın köre alamız. Karçi jılnama derekterinde «naq» jwrnağı qala atına da baylanıstı qoldanılatının köruimizge boladı. Mısalı, jılnamada peçenegterdiñ «Bazınaq» attı  qalası barlığı aytıladı[1, 31]. Ol jer qazirgi küni Balkariyada Bızınaq dep aytıladı eken [1, 31]. Bwdan basqa  karaçay jerinde Karmaq attı qorğanı barlığı jazılğan [1, 21]. Al, Azerbayjan Respublikasınıñ qwramındağı Van köli jağasına ornalasqan Nahiçevan qalasınıñ atı da osı "naq" jwrnağımen baylanıstı qwrılğan qala atı ekendigin köremiz. Bwl qalanıñ atı «Naqtan» bastalıp twr. «Naqtan» keyin jalğasıp twrğan «çe» kişireytkiş jwrnaq ekenin köruimizge boladı. Al, «van» atauı bolsa, «Van» köliniñ atı. Endi osı Nahiçevan qalasınıñ atauın qazirgi bizdiñ tilimizge audarar bolsaq, onda «Van jağasındağı qalaşıq» bolıp audarılar edi. Demek, tübir sözderge jalğanğan «naq» jwrnağı qala-qalaşıq degen mağınalardı berip twrğandığın köremiz. Demek, Qarnaq atauı da qalağa berilgen atau ekendigin köruimizge boladı.   Egerde osı ataulardıñ barlığın salıstıra qaraytın bolsaq, onda kezinde Hazar memleketi qwramında bolğan türkilerdiñ Türkistan türkilerimen baylanıstı bolğandığın, şığu tegi birekendigin añğartadı.

Endigi kezekte türkilerdiñ Kavkaz ben Şığıs Evropağa, Don men Dnepr aralığına qaşan jäne qay kezeñderde barğandığı turalı mäselelerge toqtaluımız kerek. Olay deytinimizdiñ bastı sebebi mınada. Qazirge deyin türkilerdiñ şıqqan jeri – Moñğol üstirti, Altay. Türkiler Kavkaz, Şığıs Evropa jeri tügil Orta Aziya jerinde türkiler bolğan emes, bwl jerlerdi iran tildes halıqtar mekendegen degen twjırım qalıptasıp, bizdi moyındatıp qoyğan. Ökinişke oray, bizdegi tarih ğılımı osı twjırımdı tolığımen moyındaydı jäne qazaq halqı avtohtondı halıq emes, özgelerdiñ jerinde ömir sürude degen tüsinikte. Şındığında solay ma? Älde evrocentristik tanım negizinde qalıptasqan osı twjırımdı joqqa şığaratın tarihi derekter bar ma? Osı swraqtarğa jauap beru – qazirgi otandıq tarih ğılımınıñ aldında twrğan eñ özekti mäseleleriniñ biri desek artıq aytqandıq emes. Egerde osı swraqtarğa bügingi küni jauap berilmese, erteñgi küni keş bolu ıqtimaldığı, öz jeriñdi, öz Otanıñdı meniki dep ayta almay qalu mükindigi bar. Olay deytinimiz – Palestina jerin eki mıñ jıldan keyin kelip, evreylerdiñ arabtardan tartıp aluı – onday ıqtimaldıqtıñ barlığın joqqa şığarmaydı. Osı swraqtarğa jauap beru üşin «Karça jılnamasındağı» derekterge qayta oralayıq. Jılnamanıñ audarılğan bwl böliginde onday derekter bar. Olar sızba türinde berilgendikten olardı mısal retinde körsetu qiındığı bar. Esesine, osı jılanamadağı oqiğalarğa berilgen tüsiniktemede bwl mäsele tereñirek qozğalğan. Onda bılay delinedi: «V pervoy glave letopisi soobşaetsya, çto v oçen' drevnie vremena strana pratyurkov sostoyala iz semi knyajestv, kotorıe v svoyu oçered' delilis' na vostoçnıe i zapadnıe. ... Strana podrezdelyalas' na zapadnıh i vostoçnıh tyurkov. Odnako eto ne te tyurki Velikogo kağanata, o kotorıh pisali Gumilev i drugie istoriki (VI-IH vv.). Reç' idet o sobıtiyah, proishodyaşih eşe do naşey erı. Nekotorıe plemena, ukazannıe v letopisi, voobşe ne izvestnı v istorii. ... plemena imenuyutsya po nazvaniyu rek Gruzii. Tyurkskie plemena upominayutsya tam eşe vo vremena Aleksaedra Makedonskogo.» [1, 33-34]. Endi osı derekterge taldau jasaytın bolsaq, onda mınağan közimiz jetedi. Kavkaz ben Şığıs Evropa jerinde türkiler bizdiñ däuirimizge deyingi VI-ğasırda ömir sürgen bolsa, onda türkilerdiñ Ata jwrtı Moñğol üstirti men Altay boluı mümkin emes. Kerisinşe, türkiler Şığıs Evropada da, Moñğol üstirti men Altayda da bir mezgilde qatar ömir sürgen dep aytuımızğa boladı. Kavkaz jerinde türkilerdiñ köne däuirden beri ömir süretinin özge jazba derekter de däleldeydi. «Karça jılnamasın» jarıqqa şığarğan Alan Galaş mınaday derekterdi keltiredi: «V letopisi Leontiya Mroveli «Jizn' kartiyskih carey» govoritsya: «I vidya etih nasel'nikov vokrug reki Kurı, jestokie yazıçeskie plemena, kakovıh mı nazıvaem bunturkami i kipçakami...». V kommentariyah k letopisi  pişetsya: «Bunturki – tak i drevne gruzinskih istoçnikah imenuyutsya drevneyşie  jiteli Kartli». «Bun» po-persidski oznaçaet korennoy». Znaçit, tyurki jili tam eşe do vtorjeniya Makedonskogo» [1, 34]. Bwl derekter türkilerdiñ  Kavkaz ben Şığıs Evropa dalalarında bizdiñ däuirimizge deyingi zamandardan köp bwrın bolğandığın däleldeydi. Demek, bwl türkilerdiñ köne zamannan beri Evraziya keñistigin mekendegen negizgi halıq bolğandığın däleldeydi. Sonda türkilerdiñ negizgi şıqqan Ata jwrtı qayda? - degen zañdı swraq tuındaydı. Endigi kezekte sol swraqqa jauap berip körelik.

«Karça» jılnamasındağı derekter Türkistan men Şığıs Evropağa taralğan köne türki taypaları arasında baylanıstıñ barlığın «naq» jwrnaqtı jer men ru, taypa, memleket atauları körsetti. Bwl jwrnaqtardan basqa da sabaqtastıqtıñ barlığın til, din siyaqtı faktorlardı salıstıra otırıp ta tabuğa boladı. Biz onı sol Soltüstik Kavkaz ben Dunay özenine deyin taralıp jatqan türki halıqtarınıñ tili men dini tanım negizderin talday otırıp köz jerkize alamız. Mısalı, karaçay-malqar halqınıñ  Täñir dininde bolğandığın olardıñ dini senimindegi Täñirge qatıstı elementterden köruimizge boladı. Sonda Täñir dini qay din, negizgi ortalığı qayda?-degen zañdı swraq tuındaydı. Ol swraqqa biz «Oğız-nama» dastanın talğanda tolıq jauap bere alamız. Endi sol derekterge kezek bereyik.

Raşid ad-din «Jılnamasında» Oğız qağan turalı mınaday derekter bar: «Abuldja hannıñ Dib-Bakuy degen wlı boldı. Ol öz äkesinen küşimen de, qwdiretimen de, biligimen de joğarı därejege qol jetkizdi. Onıñ tört wlı boldı: Qara han, Or han, Köz han, Gur han. Bwl halıqtıñ barlığı dinsiz bolatın. Qara han äkesiniñ tağına ie boldı... Onıñ bir wlı düniege keldi. Ol üş künge deyin anasınıñ emşegin embedi. Osı sebepten anası jılap, ğibadat jasadı. Anasınıñ tüsine wlı kelip, «Eger sen bir şın jaratuşığa moyınwsınatın bolsañ, men seniñ sütiñdi ememin» - dep ayan beredi. Anası Qarahannan da, halıqtan da jasırıp, bir jaratuşığa moyınwsınadı... Osılay Oğızdıñ dünige kelumen şınayı haq din de düniege keledi.

Oğız erjetken soñ Qara han inisi Köz hannıñ qızın ayttırıp, qwda tüsedi. Oğız qızğa bir jaratuşığa moyınwsınasın dep şart qoydı. Qız qabıl etpedi. Biraq üylendi. Balasınıñ äyelin wnatpaytının körgen Qara han Gur hannıñ qızın ayttırıp, alıp berdi. Oğız ol qızğa da osınday şart qoydı. Ol da qabıl etpedi. Wlınıñ bwğan da köñli tolmağanın körgen Qara han endi Or hannıñ qızın ayttırdı. Oğız han ol qızben üylenbey twrıp, kezdesip, män-jaydı tüsindiredi. Qız Oğızdıñ talaptarın tolıq qabıl etip, moyınwsınadı. Oğız bwl äyeline zor iltipat körsetip, qwrmetteydi. Birde Oğız serikterimen añğa şığıp ketkende, Qara han üyinde sauıq keşin ötkizip, oğan kelinderin de şaqıradı. Söytip, kelinderinen jağdayların swrap, ülken kelinderine «Sen ekeuiñ kişi kelinge qarağanda swlusıñdar. Biraq senderge wlımnıñ eşqanday iltipatı joq. Onıñ esesine kişi kelin reñsiz bolsa da, onı özine jaqın tartadı, qwrmetteydi. Mwnıñ sebebi nede? – degen swraq qoyadı. Sonda kelinderi özderine Oğızdıñ qoyğan talabın, özderiniñ ol talaptı qabıl etpegenin, kişi kelinniñ Oğızben bir ekenin aytadı. Mwnı esitken Qara han ağayın-tuıstarın şaqırıp, keñes qwradı. Oğızdıñ özge dindi qabıldağanın, onı bügin toqtatpasa, erteñ eldi büldiredi. Sol üşin onı onı öltiru kerek degen şeşimin aytadı. Bwl habardı esitken kişi äyeli Oğızğa astırtın kisi jiberip, äkesiniñ şeşimin habarlaydı. Oğız qasındağı serikterimen soğısqa dayındaladı. Bwl soğıs jetpis üş jılğa sozılıp, soñında Oğız han jeñip şığadı»[4,81-82]. Bwl jerde tüsiniksiz bir mäsele bar. Qarahan Abuldja hannıñ tikeley nemeresi me, älde odan köp keyingi wrpaqtarınıñ biri men degen swraq. Şındığında Qara han Abuldja hannıñ tikeley wrapğı emes eken. Ol turalı Oğız qağan turalı basqa añızdarda Abuldja hannan Oğız qağanğa deyin qanşama wrpaq ötkendigin köruge boladı. Mısalı, «Oğız qağan» añızınıñ Mardanbaywlı Esqali Qoñırati nwsqasında Oğızdıñ äkesi Qarahan YAfestiñ toğızınşı wrpağı. Bwl handardıñ barlığı mäjusilik dinin wstanğanı turalı aytıladı[5, 276]. Bwl Oğız qağannıñ YAfesten tarağan halıqtardı bir Täñirge moyınwsınuğa şaqırıp, halıqtı ilähi dinge bet bwrğızğan kieli twlğa bolğandığınan habar beredi. Basqaşa aytqanda, Oğız qağandı Türki dalasınan şıqqan payğambar dep tanuğa boladı. Raşid ad-din Şıñğıs hannıñ da osı Oğız qağannan kele jatqan Täñir dinine moyınwsınğanın jazadı[4, 83]. Olay bolsa, bwl türkilerdiñ wzaq ğasırlar boyına Oğızdan qalğan Täñir dinine moyınwsınıp, sol dinde bolğandığın körsetedi.

Sonımen birge, Oğız qağan alğaş rulıq, taypalıq jüyelerdi toptastırıp, memleketti basqarudıñ türkilik jüyesin alğaş qalıptastırğan twlğa. Bwl Oğız qağannıñ türki tarihındağı ornı qanşalıqtı mañızdı boğandığın körsetedi.

Qazir biz Oğız qağannıñ ömir sürgen kezeñin däl ayta almaymız. Alayda, türki tarihındağı twlğalardıñ ömir sürgen däuirlerine qarap, Oğız qağannıñ ömir sürgen kezeñin şamalap anıqtauğa mümkindik beredi. Mısalı, Alpamıs batırdıñ tarihta ömir sürgen kezeñi bizdiñ däuirimizge deyingi XIII-şi ğasır degen boljam bar. Al, irandıqtar Afrasiyab atap ketken Alıp Ertoñğa b.d.d. VIII- VIII ğğ. ömir sürgen. Olay bolsa, Oğız qağannıñ ömir sürgen kezeñi bizdiñ däuirimizge deyingi XH ğasır şaması boluı mümkin. Biraq qazir tarihşılar aytıp jürgendey Möde qağannıñ Oğız qağan emestigi ayqın.

Oğız qağan turalı añızdarğa arnayı toqtalıp, taldaudağı maqsatımız, türki halıqtarınıñ Batısqa da, Şığısqa da taraluı Oğız qağannan bastau alatının jäne olardıñ negizgi taralğan ortalığı Sır boyı bolğandığın körsetu. Bwl añızdar astarında tarihi şındıq jatqandığın qazirgi bizge deyin jetken türki halıqtarı qwramındağı ru, taypalardıñ alğaşqı toptasu kezeñi osı Oğız qağan atımen baylanıstı bolğandığınan köremiz. Onıñ üstine Oğız qağannıñ üş wlınıñ şığısqa ketui, üş wlınıñ batısqa ketui de qwr añız emes, negizi bar oqiğa. Oğız qağan wldarı özderi ğana ketpey, özderimen birge Sırdıñ köne atın özderimen birge ala ketti. Onı bizdiñ däuirimizge deyin jetken «Kanha» atauınıñ türkiler tarağan wlan-ğayır aymaqtıñ barlığınan kezdesui, bwl halıqtardıñ tüp qazığınıñ qayda ekendigin anıqtauğa mümkindik beredi. Mısalı,  qañlı, qoñırat, kengeres, keneges, Altın qañlı, Qañlı eli, Qanğa baba, Kang-dez siyaqtı ru, taypa attarı men jer ataularınıñ Hingan taularınan Qara teñizdiñ soltüstik jağalaularına deyingi aralıqtı tolıq alıp jatır. Bwl ataulardıñ barlığınıñ  «kang» degen bir tübirge baylanıstı ekendigin köre alamız. Bwl olardıñ bir kezderi bir negizden tarağanın körsetedi. Bwl ataulardıñ işindegi qañlı, qoñırat, kengeres, keneges siyaqtı ataular ru, taypalarğa tiesili. Qañlılar qazaq, özbek, qaraqalpaq, noğay, başqwrt halıqtarı qwramında bar. Qoñırattar qazaq, özbek, noğay, qaraqalpaq t.b. halıqtar qwramında bar. Al kengeres  yaqwt halqı qwramındağı taypanıñ atı. Keneges özbek, qaraqalpaq t.b. türkiler arasında kezdesedi. Bwl halıqtardıñ taralu geografiyasına nazar salar bolsaq, onda bwl ru, taypalardıñ qanşalıqtı ülken territoriyanı alıp jatqanın jäne olardıñ barlığı bir negizden örbigenin köremiz.

«Altın qañlı», «Qañlı eli», Qanğa baba, Qandöz degen ataulardı alar bolsaq, bwlardıñ barlığı jer ataularına qatıstı ekendigin bayqaymız. «Altın qañlı» Qıtaydıñ soltüstigindegi Manjuriya aymağındağı Hingan tauındağı asudıñ atı. «Qañlı eli» degen jazu Mañğıstau jerindegi  «Ersarınıñ qayrağı» attı tasbağanda köne türki älipbiimen jazılğan jazu. «Qanğa baba» - Mañğıstauda, Kaspiy teñizi jağasındağı äulieli jer atı. «Qandöz» Sır boyındağı jer atauı. Bwl Qandöz atauı Avestadağı Siyavuş saldırğan «Kang-dez» qalasımen baylanıstı ekendigine kümän joq. Bwl ataular arasındağı da ortaq negiz «kanh» degen tübir ekendigin köremiz. Olay bolsa, türki halıqtarınıñ tüp negizi Sır boyı degen twjırımnıñ dwrıs ekendigin körsetedi. Jäne osı tarihi üderister basında Oğız qağan twrğandığına da kümän tumasa kerek.

 

Paydalanılğan ädebietter:

  1. Alan Galaş. Letopis' Karçi. –Nal'çik: «Poligrafiya», 2005. s. 3
  2. Sädibekov Z. Qazaq şejiresi. –Taşkent: «Uzbekiston», 1994. 40-41 bb.
  3. Alpısbes M. Şejire ata-tek jäne rulıq odaqtar mäselesi turasında//qazaq şejireleri jäne wlttıq tanım mäseleleri. –Almatı: Ort.Ğılımi kitaphana. Ğılımi-praktikalıq konf. materialdarı, Almatı, 08 jeltoqsan, 2004. 2005. -10-25 bb. 21-22 bb.
  4. Raşid ad-din. Sbornik letopisey. T.İ. kn.1. –Moskva-Leningrad: Izd. AN SSSR, 1952.
  5. Qoñıratbaev Ä. Qazaq eposı jäne Türkologiya. –Almatı: «Ğılım», 1987.

 

[1] Sonda,  9 b.

[2] Sädibekov Z. Qazaq şejiresi. –Taşkent: «Uzbekiston», 1994. 40-41 bb.

[3] Alpısbes M. Şejire ata-tek jäne rulıq odaqtar mäselesi turasında//qazaq şejireleri jäne wlttıq tanım mäseleleri. –Almatı: Ort.Ğılımi kitaphana. Ğılımi-praktikalıq konf. materialdarı, Almatı, 08 jeltoqsan, 2004.  2005. -10-25 bb. 21-22 bb.

Zikiriya Jandarbek, t.ğ.k., Qoja Ahmet YAsaui atındağı HQTU-i, «YAsaui» ğılımi-zertteu ortalığınıñ ağa ğılımi qızmetkeri

Abai.kz

4 pikir