Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Tarih 4261 12 pikir 20 Qırküyek, 2018 sağat 12:58

Moğol ma, älde moñğol ma...?

Jer  ana tösinde mıñdağan jıldardı ötkerip  ömir sürip jatqan barşa halıqtardıñ, ärqaysısınıñ wlt  bolıp qalıptasuı jolında basqağa wqsamaytın  tek  özine ğana  tän  tarihı  bar. Demek, är halıqtıñ tarihi tağdırı  ärtürli  bolıp  keledi. Sol üşin  de bügingi  maqalamız köpşiliktiñ köñilinde tüsiniksizdeu bolıp jürgen  ataluı wqsas bolsa da, negizgi özegi bir - birine qosılmaytın Monğol wltı  men türkiniñ bir bwtağı Moğoldıñ şejiresi jayında bolmaq. Sebebi, moğoldar – qazaq wltınıñ qalıptasu  tarihında  ayşıqtı orını bar rulıq  birlestik bolğan.

Endi osı taqırıp boyınşa qısqaşa zertteu maqalamızdı moñğoltanu men türkitanu ğılımınıñ  körnekti ökili I. Qabışwlı jazğan «Twran älemi» attı  türki – monğol tarihı jayındağı  kitabınan bastayıq. Sonımen, mine oqi otırıp keregimizdi de taptıq: «...Moñğol – budda dinin qabıldağan halıq. Bwl dinniñ şıqqan ortalığı Indiya men Tibet eli. Oğan ündi, qıtay, moñğol siyaqtı öte erte  kezdegi patşalıqtar siınıp kelgen» degen deregi birden nazarımızğa ilindi. Endi kişkene  ayaldañız;   1) Ejelgi  Ündistan;  2) Ejelgi Qıtay – degendi oqıdım, al, «Ejelgi Moñğoliya» degen taqırıptı, taraudı,  bölimdi, men  eşbir mektep oqulığınan, basqa da ädebi, tarihi şığarmalardan kezdestirmedim...?!

Sonda qazirgi moñğol  halqınıñ tarihı «Qalay bastaladı?» – degen zañdı swraq  tuındaydı. Onıñ şeşuin tabu  üşin  moñğoldıñ Luvsandanzan ğwlamasına jüginemiz. Bwl  kisi «Moñğoldıñ qwpiya şejiresiniñ» keybir deregine süyene otırıp «Altın tovç» (Altın şejire) attı kitap jazğan birden – bir oqımıstı. Jäne de Luvsandanzan öz kitabında – Şıñğıshannıñ şığu tegi men moñğol äuletiniñ  arğı däuiri şejiresin jazıp şıqqan. Endi, bizge qatısı bar – au degen jerlerine toqtalıp öter  bolsaq: «...Ündi jerimen sabaqtas jatqan Tibettiñ eñ birinşi «Moyınğa otırğan hanınan» bölinip ketken Dalay äulieniñ kenjesi Börte Çinua (Kök böri) esimdi jırındı jigit Maral swludı (Gua - Maral) alıp qaşıp, teñizden ötip, asqar  taudan asıp, qazirgi  Moñğoliya ölkesiniñ aldıñğı Hentey öñirindegi Burhan – Haldun tauına kelgendigi bayandaladı. Toqtañız, bwl qalay ? Bükil Türkiniñ totemi bolğan – Kökbörini b.z.b. Vİ ğasırda köne Ündistanda  payda bolğan Budda dinine aparıp teligeni tüsiniksizdeu..?! Sonda,  totemizm senimi Buddizmnen taraladı  ma? Odan qalsa endi budda dini şette qalıp, «Täñirdiñ jebeuimen..» - dep, äñgime äueni Täñir dinine qaray oyısadı. Ol az deseñiz 1206jılğı qwrıltayda han saylanğan (qontayşı emes) Şıñğıstıñ «Mäñgi Kök Täñiri» dep söylegeni moñğol  ğalımı  H. Davannıñ «Çingishan kak polkovodec i ego nasledie» attı  kitabında jazılğan. (68 – bet) Al, söz basındağı «Budda dinin ejelden qabıldağan moñğol halqı» qayda qaldı? Arı qaray, «...Moñğol äuleti ösip erjetti» dey kele dindar Luvsandanzan «Moñğoldar – Şıñğıs äuletiniñ arğı atalarınıñ twsında ğana «Moñğol jwrtı» bolıp bölinip şıqqandığına meñzeydi. Al eki aralıqtağı Börte Çinuadan – Şıñğıs äuletine deyingi «moñğol tarihı» jaylı mälimetterdi qaydan  alamız? Minekey, tarih keñistigindegi osınday aqtañdaqtar men qisınsızdıqtar, senimsizdik pen bwrmalauşılıqqa  aparıp, zamana ağımındağı  tarih köşin bağıtınan bwrıp wlt pen wlıstardıñ ötkenine, wlttıq  şejiresine zor qiyanat jasaladı.

Ğwlama Luvsandanzan jazbasımen bwl äulettiñ «moñğol» boluın şamamen Hİ ğ. soñı desek (sebebi Şıñğıshannıñ ata – babalarınıñ äuleti sol zamanada ğwmır keşken ğoy) ol kezdegi tarihi mälimetterde, sayahatşılar jazbasında  «Moñğol jwrtı» jaylı eşqanday da  derek joq. Sonda bwl äuletti qay elge qosamız? Ündige, Qıtayğa, Tibetke älde Türkige me..?! Tağı bir  mısal: moñğoltanuşı ğalım E. Kıçanovtıñ «..Hİİ ğasırdağı qıtay jazbalarında «moñğol» söziniñ  kezdespeytindigin sonday – aq, Şıñğıs han ömir sürgen Hİİİ ğasırda  da  «moñğol» termininiñ bolmağandığın moyındağan» jazbası jäne bar. Sonımen, jazılğandardıñ bärin  oy eleginen ötkize  kele  osı bir tüsiniksiz jağdayattıñ kilti  nemese qwpiyası,  aytıluı men jazıluı da wqsas ayırmaşılığı bir ğana «n» ärpinen twratın  türki  tektes «moğol» jwrtınıñ tarihımen  tığız baylanıstı - au degen oyğa  toqtalıp, atalmış  bağıtta kürmeui  qiın  osı bir  taqırıptıñ  şeşuin  tabuğa  talpınıs  jasap  körelik.

Sebebi, «moğol» sözi b.z. İİİ ğ. bastap Mugulyuy – degen atpen eski  jılnamalarda kezdesedi. Naqtı aytsaq: «...Söytip, Ğwndar memleketi ıdırap, sänbi taypaları talqandalğan soñ, olardıñ bir tarmağı b.z. 310 – 376 jıldarı tobalıqtardıñ qol astında boladı.  Keyin qwl Mugulyuydiñ üstemdiginen, onıñ balası Gluhoydıñ şabuılınan aman qalğan elder  bwdan bılayğı  şejirelerde «jujan» atımen  tarihqa endi- degen mälimetterdi  aldığa  tarta  otırıp  türkilik «moğol» rularınıñ  ötken  tarihın qauzap körelik. Demek, bwnda «qwl Mugulyuy» sözi tobalıqtarğa qarsı köteriliske şıqqan birşama  rulardıñ kösemi,  yağni  adam esimi.

Özderiñiz  oqıp otırğanday  arğı tegi Ğwnnan taralatın sänbi, toba, jujandar özimizge  etene  jaqın  bayırğı türkilik köşpeliler jwrtı. Oğan dälel: «... Tobanıñ Vey wlısınıñ ämirşisine b.z. 520 jılı barğan jujan hanı Anahuan'nıñ öz auzımen aytqan : ...bizdiñ de ata – babalarımız Vey (Wlı Vey) wlısınan örbigen halıqpız» – deui, şın  mäninde olardıñ arğı tegi Ğwn, beride   Tobalardıñ wrpağı ekendiginiñ  ayqın däleli emes  pe.

Al, endi jujandardan beri tarqatsaq – nirun (arqa),  moñğol (moğol), tatar degen üş ata tarih bastau aladı. Endi, I. Qabışwlınıñ  mına bir jazbasına nazar audarayıq: «Jujandar negizinde «moñğol» jwrtında ösip – öngen ru – wlıs ekenin däleldeudiñ qajeti şamalı» («Twran älemi» 49-50 better)  Toqtañız ağası, bwl jerde «moñğol» emes moğol  jwrtında ösip – öngen boluı kerek..?! Sebebi, 1) öziñiz jüginetin oqımıstı dindar Luvsandanzannıñ «Moñğoldar – Şıñğıs äuletiniñ arğı atalarınıñ twsında ğana «Moñğol jwrtı» bolıp bölinip şıqqan degen mälimetin qayda jasıramız?! Bwnı twspaldap  Hİİ - Hİİİ ğasırlardıñ arası dep alar bolsaq, (qwl  Mugulyuy b.z. İİİ ğ.) aradağı  mıñ (1000) jılğa  juıq uaqıttı kimniñ enşisine beremiz? 2) Moğoldar birlestigine qanday rular jatadı desek, onıñ jauabın Raşid Äd- Dinnen alamız: ol  moğoldardı  eki  tarmaqqa böledi:   1) Jalayırlar bastatqan birqatar rular,    2) Kereyler bastağan  birşama rulardı atap jazğan.  Jäne  «Babırnama» kitabında jalayırlardı ertede «moğol» dep atağanın oqığanım  bar-dı.  Al,  Moğol jwrtınıñ  aumağına  kelsek –  nirun (arqa) sözi Sarıarqa,  Aral mañı,  Sır öñiri  jäne Talas aymağı men  şığısı Jetisu ekendigin köne tarihtan  bilemiz. Endigi, öziñiz bayqap   otırğanday  bwnda  tek  türkiler jayında, twñğıs – man'çjurdan  taraytın  monğol (Halha)  jwrtı  jaylı  bir auız söz joq  demek,  qazirgi Moñğoliya  men  monğol wltınıñ  bwl jerge tükke de qatısı joq!

YAğni, bizdiñ jazba jwmısımız köşpendilerdiñ arğı tegi Ğwndardan (olar Saqtardıñ wrpaqtarı edi) bastalıp odan sänbi, toba bertin kele jujandarğa,  olardan – nirun, moğol, tatar ruları  örbitinine  kelip  tireldik. Bwl  Türki qağanatı (b.z. 552 - 603 j.j.) däuiri degen söz, sebebi, joğarıdağı  jujan  Anahuan' (Anağay) qağanğa Türik qağanı Bumın:

- «...Qızın mağan wzatsın!» dep elşi jibergende,  - «Sen, temir balqıtuşı qwl, mwndayğa qalay auzıñ baradı!» dep  qattı aşulanğan  Anağay  qağannıñ  atqa qonuı, aradağı soğısta jujandar  Türkilerden oysıray jeñilip tınadı. Bwndağı  meniñ oyım: b.z. İİİ ğ. ekinşi jartısındağı «qwl Mugulyuy üstemdigi»  men  «temir balqıtuşı qwl Bumın» arasında biz bayqay bermeytin baylanıs bar siyaqtı.  Demek,  bilikke talas  barısında jujandar men moğol türkileri kezekpe – kezek jeñiske jetip bilik  auısıp otırğan deuimizge äbden boladı. Olar (jujandar) tarih sahnasınan, bilikten  ketkenimen elden, jerden  tüp – twyağımen köşip ketken joq öytkeni, olar  öz atamekeninde ğwmır keşken bir  atadan  taraytın  köşpeli türki twqımdastarı  ğoy.  Ras, biraz böligi batısqa auıp barıp bwdan bılayğı  tarihi  şejirelerde  avarlar   atalğan-dı.

Al, Qıtaydıñ  «Sun Şu» (Swn wlısınıñ qwjatı) attı jılnamasında jujannıñ bir atı «datan», tağı bir esimi «tan' – tan'»  degen  derekterine  oralayıq. Bwl jaylı  öz pikirin  bildirgen  zertteuşi, ğalım   G. E. Grumm – Grjimaylo  jujannıñ «datan'» degeni «tatar»  sözinen tuındağanın  aytıp  ötken. Äbden mümkin, bwl ürdis jalğasa kele Türki qağanatı kezindegi b.z. Vİİİ ğ.  «otız tatar», «toğız tatar»  atalıp tegi bir  tuıstas  moğoldarmen qatarlasa  tarih  sahnasına  qayta şığadı. Jäne de  Raşid Äd – Dinniñ «öte erte kezde moñğol (moğol) taypaları  men olardıñ meken  jayın ünemi iemdenip kelgen  quattı ru – wlıstar tatar  äuleti edi» degen jazbası bar.

Minekey, b.z.Vİİİ ğ. soñı  men Hİ ğ.  arasın  qamtitın  Oğızdar däuirine de kelip jettik. Alğaş Jetisudıñ  batısın  mekendegen Oğız taypaları (Vİİ ğ.) Türik  qağandığınıñ qwramında  boldı. Uaqıt öte kele aymaqtağı  basqa  wlıstarğa  qarağanda  mereyi üstem bolıp  aumağı  barınşa  keñeyip, qanatın keñge jaydı. Oğız qağanatı  taypalardıñ  birikken odağınan  qwrıldı,  qwramına  qarlwq, halaj, qañğar – peçenegtermen qatar  moğol t.b.  rulıq toptarı kirdi. Moğoldar tobına: jalayır, dulat, qiyat, qoñırat, kereyt, nayman, merkitpen qosa  biraz türki  ruları endi. Odan  Jetisuda  Qarlwq  qağanatı  (756 – 940j.j.) qwrılğannan keyin  bilikten  ayırılğan  oğız twqımdastar  Sır  boyına qaray  ığısıp, moğoldar öz atamekeni Jetisuda qaldı. Qorıtındı - Şıñğıs han däuirindegi aytılıp, jazılıp  jürgen  «moñğoldar» bolmağan, ol san ğasırlıq  öz atamekeninde ğwmır keşip jatqan atalmış  moğol türkileri edi, degendi osı joldardıñ  özi-aq  bildirip  twr  emes  pe!  Jäne  de  äkesi Esukeydi  u berip öltiretin  tatarlar  da  irgeles  ömir sürgen «datan» nemese «tan' - tan'» wrpaqtarı  ekenin iştey  sezinip te  otırmız.    Tipti sol zamanda «moğol» termininiñ ayası keñeyip Türik etnoniminiñ balaması retinde qoldanısta bolğandığı jaylı mälimetter  köptep  kezdesedi.

Sonımen, Şıñğıshan däuirine kelgendikten onıñ ataqonısınan  bastayıq. Ol, qisını  kelmes, qiyalğa  beyim  Moñğoliyanıñ  Hentey  ölkesi  emes, zertteuşi ğalımdarğa etene  tanıs Raşid  Äd – Din men Ä. Bahadür han şejireleriniñ  bayanı boyınşa – Talas aymağı, Sır  boyı, Aral jağası  men Wlıtau, Kişitau öñirleri bolğan. Keyingi  zertteuşilerdiñ  eñbekteri  osı  bağıttıñ dwrıs  ekendigin körsetude. Mäselen, T. Ä.Tınıbayın  jazğan «Şıñğıshannıñ ata mekeni  men ata  tegi  jäne  tili  men  dini» kitabın (Almatı,  Şapağat – Nwr, 2014)  oqısañız biraz  tıñ mälimetterge  qanığasız. Joğarıda  jujannan – moğol, nirun, tatar ruları taraladı  dedik, moğol jaylı biraz qauzadıq, endi nirunğa  toqtalar bolsaq,  bir derekterde «nirun» (arqa) dep atalğan uaqıt öte kele «arqanıñ eli», «arqalıqtar» t.b. aytılğan eken degen boljamdar bar. Keyinderi  ataq – dañqı  şartarapqa jayılıp küşti el bolğanda, sırttağılar «Arqalıq el» atasa, olar  özderin «qiyan» dep  atağan jäne  Nirundardıñ  iri rularınıñ biri «Nükiz» edi. Al,  Ä. Bahadürdiñ « Türk şejiresinde» - qatağan, wrğıt, mañğıt, barlas, qiyat, dulat t.b. nirun ruları ekendigi jazılğan. «Nirun» - nwr ruları nemese nwrdan jaralğan  degen mağına beredi – dep anıqtama  da  berip  ötken. Al,  osındağı Barlas  ruınan  Orta  Aziyanıñ  ämirşisi  Aqsaq  Temirdiñ  şıqqandığın  da  ayta keteyik.

Endigi kezekte «tatar» ruı şejiresi bwl etnostıñ  qwramı – alşın, tana, döyt (şömekey) taz t.b. rularınan qwraladı. Mine, bwl arqılı ejelgi  tatarlar  degenimiz, Kişi jüzdiñ ruları  ekendigi birden közge wrıp twr ğoy. Demek, Şıñğıstıñ äkesi  Esukeyge u  beretin  tatarlar   özimiz  bayqap  otırğanday sonau b.z. İİİ ğasırınıñ  soñınan beri moğoldarmen  qanattas,  körşi qonıstanıp jürgen tübi bir jujannan  taraytın türki  ruları.  Bwdan äri Alaş ardaqtısı, ğwlama  jazuşı   M.Mağauinniñ  «Şıñğıshan  jäne  onıñ  zamanı» attı tarihi  hikayasınan  üzindi keltirsek: «...Qaytkende  de  Şıñğıs  han  öz  wlısın  Eke  Moğwl  Wlısı  dep  atağan, Eke  Moñğol  emes. Sebebi, sol  zamandağı  arab, parsı  derekterinde,  Qapqaziya, Batıs  Europa  jazbalarında «moñğol» atauı  wşıraspaydı. «Moñğol» - naqtılap  aytsaq, «men - gu» - qıtay dästürindegi  tauarihqa  tän  atau». Mine, endi bwğan bizdiñ alıp – qosarımız joq, qısqa äri tüsinikti  aytılğan.

Mine öziñiz  oqıp  aqiqatın közben  körip  otırsız ğoy, birin – biri tolıqtırğan tarihi  faktiler  eş  qiındıqsız – aq  taspaday örilip  keledi. Olar  aymaqtağı bilik üşin ğasırlar boyı birin – biri qırğınğa  wşıratıp otırğan. Şıñğıs hannıñ  balası Şağataydıñ  wlısı ıdırap – batısında  barlastan  şıqqan  Ämir Temir  memleketi,  şığısında Toğılıq  Temir negizin  qalağan  Moğolstan (Moñğolstan  emes)  memleketi (HİV ğ. orta  twsınan – HVİ ğ. bas kezi)  payda  boldı. Bwndağı  Şıñğıs twqımdarınan keyingi biliktegi  wlısbegiler -  dulattar men jalayırlar bolğanın tarihtan jaqsı bilemiz.  Mısalğa: memleketti  är  kezeñderinde Şağatay  hanğa  adal qızmet  etken  dulat  taypasınan  şıqqan  Poladşı, keyinnen Qamar  ad – Din,  Şams  ad – Din  degen  ämirler  basqarğan. Qazaqtıñ ğwlaması    Ä. Marğwlan ötken ğasırdıñ 1941 jıldarı  «...Jetisudıñ sol kezdegi sayasi atauı Moğolstan bolsa, mekendegen taypaları resmi tilde moğol» – dep ataladı. Biraq bwl Moğol dep  otırğan köşpeli taypalar moñğol da emes, wyğır  da  emes, Türik tilinde  söyleytin sol jerdiñ tarihi  zamannan kele jatqan  twrğın halqı.  Ekinşi türde  aytqanda  Moğol dep  atalğan  elder  Wlı  Jüz Üysinniñ qwramına kirgen üysin – dulat, qañlı,  şanışqılı, jalayırlar» degen jazbası bar.(«Moğolstan, moğoldar degenimiz kimder?» M. Qazıbek, «Ana  tili» № 27 (1233) 10 – 16 şilde, 2014 ) Mine, tügelimen  türki  twqımdastar, moñğoldıñ  atı  tügili  zatı da  joq!

Iä, keyingi Moğoldar tarihınıñ  jalğası  1366 – 1405jıldarı  Orta Aziyanıñ  äygili  bileuşisi,  Şıñğıshannıñ  atalası,  Barlastan  şıqqan   Ämir Temirdiñ  wrpağı (şöberesi) Babırdıñ  Ündistanğa  şabuılınan qayta bastaladı.  Delidi  özine  bağındırğan  Babır şah (imperator) lauazımın  ielengen  soñ  Ündistannıñ  Soltüstiginen  jinağan 100 mıñ  äskerimen  soğıs jorığın  bastap  Bihar,  Bengal  aymağın  özine bağındırıp Wlı  Moğoldar (Moñğoldar  emes) imperiyasın qwrdı. Osınau  asa  quattı Wlı  Moğoldar  imperiyası  öz   biligin  HVİİİ ğ.  ortasına deyin  jürgizdi.

Endigi, oqırmanıñ  kökeyinde twrğan  «Türki  tekti  moğoldıñ  tarihı  nege  twñğıs – manjur  twqımına  jatatın  «moñğol» jwrtına  telindi?» – degen  swraqqa  oyımız  ben    közqarasımızdı  da  ayta  keteyik.

...Meniñ oyımşa  bwl jağdayattıñ  tamırı  tım tereñde – au,  şamalap aytsaq sonau b.z. Hİ – Hİİ ğ. bastalatınday. Senbeseñiz, zertteuşi  ğalım      M. Adji  kitabınan  üzindi oqiıq: « ... A naçalo vsemu polojil V. Monomah,  kotorıy 1116 godu iz'yal Letopis' Nestorovu iz Peçerskogo monastır'ya i perevel ee svoy pridvornıy Vıdubickiy  monastır', gde tekst popal k igumenu Sil'vestru. On-to pervım i «perepisal» istoriyu Rusi. (Polın' poloveckogo polya. 46-bet)  Mine, Reseydiñ qoldan jasalğan  jalğan  tarihınıñ – qaşan?, qalay? bastalğanın  tastağı  tañbaday  etip körsetip twr. Sodan beri bwl  ürdisti bileuşi  toptar  jan – jaqtı jetildirip, jüyelep qoldap otırğan sıñaylı..

Biz  endi  köp sozbay,  hal – qadirimizşe bergi HİH ğ.  bastap tarqatıp  körelik. Sol kezeñdegi  «ündieuropalıq»  közqarastağılar  adamzat qoğamındağı  belgili bir toptı  basqalardan  artıq  körsetip, ol  «Jaratuşınıñ pärmenimen  bolğan»  degen  qisınsız  tüsinikke  äkeldi. Bwl  öz  kezeginde «ariylikti»,  «atlantizm» t.b. tarihi  damu  barısında özindik  ğılımi  teoriyaları  bar salanı  bağıtınan  jañıldırıp,  birjaqtı  bwrmalap  nasihattauğa  jol aştı. Onıñ  bir körinisi  HH ğasırdıñ  30 – jıldarınan  keyin  bilikke  kelip «ariyşildikke»  boy  wrğan  A. Gitlerlik  faşistik  Germaniyanıñ  tağdırın eske salsaq ta jetip  qalar. Söytip, HH ğasır basında köptegen memleketter  biligindegi  sayasi elitalar  bwl  ideyanıñ  jasampazdıq  quatın  jaqsı  sezinip,  sırtqı  sayasi salada jan – jaqtı  paydalanuğa  bet  bwrğandı.

Iä, mäselen  Patşalıq  Resey bizderdi qazaq ekenimizdi bile  twra «kirgiz» dep şekeden qarauınıñ  astarında  da  sayasi  qitwrqılıq jatır emes pe?! Osı imperiya  biligin  töñkerispen  tartıp alğan, HH ğ.  basında  «ariylik»  ideologiya  närinen  susındap  ülgergen  bol'şeviktik  Keñes  biligi kommunistik – internacionaldıq  nasihattı  bet  perde  etip, al,  is  jüzinde wlı  orıstıq  şovinizmdik  bağıttı  berik  wstandı. Bwl  bağıttı şarıqtatıp  damıtuda  eñ  ülken  kedergi – ötken  ğasırlarda «orıstıñ  özi bodanı bolğan»,  jalpı  slavyan tarihında,  mädenieti  men tilinde ajıramastay  bolıp  astasqan  «türkilik  erekşelikter» olardıñ közine küyik boldı desek artıq  aytqandıq emes. Endigi wlı orıstıq «şovinizm» dertimen  auırğan sayasatkerler  atalmış  «türkilik  ıqpaldan»  tazaru üşin, olardı tömendetip  körsetu, tarihın, mädenietin, tilin, dinin  joyu, bwrmalau t.b. jüzege asıru osı bir bileuşi toptıñ  eñ  bastı  mindetteriniñ biri  boldı.  Bizge  «ağa» bolğan, mädeniet  pen örkeniet äkelgen  «Wlı  orıs» halqınıñ  qoldan  jasalğan  tarihı  jaylı  mına  bir  derek  meniñ  tipti  jağamdı  wstattı.  Tağı da zertteuşi M. Adjidiñ  kitabına  jügineyik:  «Slavyan  v  Drevnem  Kieve  u  vlasti  ne  bılo. Ob  etom  ubeditel'nee  svidetel'stvuet  i  tekst  dogovora, zaklyuçennogo  911 godu  mejdu  kievskimi  knyaz'yami  i  Vizantiey.   «Mı  ot  rodu  Russkogo,  Karl,  Ingelot,  Farlov,  Veremid,  Rulav, Gudı, Raul', Karn, Flelav, Ryuar, Aktutrunyan, Lidulfost, Stemid....»  Vot  kto  predstavlyal Rus'  H veke. «Imena  pervıh  russkih  lyudey  varyagov  i  ih  drujinnikov – poçti  vse  skandinavskogo  proishojdeniya» - otmeçal  V. O. Klyuçevskiy (1841-1911)  Slavyane  u  rusov  v  H veke  bıli  i  ostavalis' «jivım  tovarom»  istoçnikom  dohoda:  imi  rusı  torgovali  na  nevol'niç'ih  rınkah   Vizantii  i  Vostoka. «... pozje  staraniyami  prostoduşnıh  letopiscev  peredelannıe  na  slavyanskiy  maner:  Hel'ga  stala – Ol'goy,  Ingvar – Igor'em,  Val'demar - Vladimirom» (Polın'  poloveckogo  polya.  43-bet)    Iä,  bwnda Şvedtiñ Rus' taypasınıñ  tarihın Slavyandıq orıstardıñ özine audarıp köşirip alğanı  bayqaladı... Demek, täjiribe bar nege onı «bwratana halıqtarğa» paydalanbasqa?İ Söytip,  jauınger Qazaq wltınıñ  tarihın Moñğolğa  audarıp twtastay  bir  wlttı  tarihınan, mädenietinen ada, mäñgürt jasau! Mine  otarşıldıq,  qwldıq  sayasattıñ ozbırlığı, qwdaysızdar bilik  etken  Keñes biliginiñ swrqiyalılığı.

Olardıñ  negizgi maqsatı  orıstardan  äldeqayda  joğarı mädenieti  bolğan türki  tildi  köşpelilerdiñ - tili, dinine  jäne  tarihın  ozbırlıqpen keyingi wrpaq  tanımastay etip özgertudi  bastı  nısana  etip  aladı. Sebebi, bwl  ürdis Qızıl imperiyanıñ birtektiligine, orıs  wltınıñ tarihi  twrğıdağı  «euraziyalıq» wstanımına  qarama – qayşı  bolatın.  Osı  salanı  qatañ  kün  tärtibinde  wstağan  keñestik  sayasi – ideologiyalıq bilik   1940 – şı  jıldardıñ  ayağınan bastap  türki  halıqtarınıñ ruhani  mwrasına, batırlıq  jırları  men  tarihına  şüyligip, qıspaqqa  alıp  şekteuge  wşıratıp, onıñ ornına  tanımastay  bolıp  bwrmalanğan  qoldan  jasalğan  jalğan  tarihtı   däripteuge  jan  ayamay kiristi. Söytip,  Türki  tekti  wlt  pen  wlıstardıñ  ötkeni  men  ruhani  bolmısına,  tarihına  Qızıl imperiya tarapınan keşirilmes  künä, ornı  tolmas  orasan qiyanat jasaldı.  Mäselen, özderiniñ  ğılımi  eñbekterinde türki rularınıñ bärin «moñğol» etip körsetti. Mısalı:  «1206j. köktemde  Önen mwra (İle) özeni boyında  moğol  taypalarınıñ  qwrıltayında  Temuçindi (Temirşın)  aq  kiizge  köterip  han (hontayşı emes) etip  jariyalaydı ...» ol  rular:  merkit, kerey,  tatar,  nayman t. b. endi  bwğan  ne  deysiz?! Qaydağı  «moñğol»,  bwlardıñ  bäri  de,  türki  ruları  ğoy. Ol az  deseñiz  osı uaqıtqa  deyin Wlı  qağan  bilik  etken  wlan – baytaq  aumaqtan  birde – bir  monğol  taypasınıñ  izi  de,  deregi  de  tabılğan  joq. Iä, endi oyımızdı  tüyindesek «... bayırğı  jwrtı  Däşti – Qıpşaqqa  tüp  köterile  auğan  soñ  qañırap  qalğan  Wlı  Dalağa  birte – birte  jılji  köşip,  aqırı  Şıñğıshannıñ  tüpki  qonısına  ie  bolıp  qalğan  Halha jwrtı öziniñ   moñğol  ekenin  sovettik  orıstıñ  kömegimen  tek  1923 jılı  ğana  bilipti». (Ekinşi  kitap. Şıñğıshan  jurnalı. №4.(9) 2013.  73 - bet) Mine, tarihtıñ atı  tarih,   qanşa  bwrmalap,  özgertseñde  erte  ma,  keş  pe  - şındıq  bäribir  jeñedi...!.

Al,  äzirgi  monğoldar  Hİİİ – HVİ ğasırlardağı  jazılğan  tarihi  mälimetterdi  oqıp  ta,  tüsine de almaydı.  Demek,  Şıñğıs  han  tarihınıñ  qazirgi  Monğoliyamen  eşqanday – da  baylanısı  joq! Solay  bola  twrsa da, qorıta  aytqanda  «moñğol  Şıñğıshan» älemdik  deñgeydegi wzaq  jıldarğa  sozılğan,  kürmeui  qiın tarihi  daudıñ  negizgi  özegine  aynaldı.  Sonıñ  bir  körinisi mine  öziñiz  oqıp  otırğan  Türki  tekti  Moğol ruı  men  Şıñğıshannıñ,  odan  beri  kele  qazaq  wltınıñ  tarihına  jasalğan  keşirilmes qiyanattıñ  ayşıqtı ayğağınıñ bir  parası  osı – au  degen  oymen  şağın  maqalamızdı  ayaqtaymız.

Al, endi  oqırman  qauım ! Türki  tekti  Moğol men Monğoldıñ (Halha) ara - jigin  naqtılı  derektermen taldadıq,  keybir  küñgirt  twstarın  aşıp, jan – jaqtı tüsinikteme  de  berdik.  Ärine,  bwl taqırıptı  bwdan  da äri  anıqtau, zerdeleu, tolıqtıru  äli  de  qajet dünie  jäne  soñğı  nükteniñ  qoyıluı  tarihtı zertteuşilerdiñ enşisinde  ekendiginde dau joq...

Qali Ibrayımjanov,  tarihşı                                                          Qazaqstan  Jurnalister  Odağınıñ  müşesi

Paydalanılğan  ädebietter:

  1. I. Qabışwlı, «Twran älemi», Almatı «Sanat», 2007
  2. M. Swltaniyawlı, «Monğoldıñ qwpiya şejiresi», Almatı «Öner» 1998
  3. Ejelgi Qazaqstan enciklopediya, «Aruna» baspası, 2004
  4. Q. Daniyarov, «Qazaqstannıñ balama tarihı», Almatı «Jibek Jolı» baspa Üyi,  1997
  5. T.Ä. Tınıbayın, «Şıñğıshannıñ atamekeni men atategi jäne tili men  dini», Almatı «Şapağar – Nwr», 2014
  6. Ğ. Aydarov, «Orhon – Enisey jäne köne wyğır jazba eskertkişteriniñ tili», Almatı «Rauan», 1995
  7. S. Qondıbay, «Arğıqazaq mifologiyası», Almatı  «Arıs» 2008
  8. T. Jwmahanov, B. Jwmataev, «Qazaq handığı»  Almatı  «Aruna Ltd» JŞS,  2010
  9. M. Adji, «Polın' poloveckogo polya» Moskva, TOO «PIK - KONTEKS» 1994

Abai.kz

12 pikir