Düysenbi, 21 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107307. Jazılğandar — 101941. Qaytıs bolğandar — 1671
Qwyılsın köşiñ 2062 1 pikir 4 Qırküyek, 2018 sağat 02:56

Oñtüstikten köşken jwrt öñirlerdegi maman tapşılığı mäselesin şeşedi

Elimizdiñ soltüstiginde jwmısqa twrğısı keletin oñtüstik twrğındarınıñ sanı jıl sanap artıp keledi. 2018 jılı rekordtı körsetkişke jetui mümkin. Osığan oray 2015 jıldan beri qolğa alınğan Küngey jwrtın teriskeyge aldırtıp, sondağı tirşilik qazanın qaynatudı közdegen Oñtüstikten Soltüstikke qonıs audaru jobası elimizdiñ oñtüstigi men soltüstiginiñ halıq sanı tepe-teñdigin qalıptastıruğa mümkindik turdıratın biregey bağdarlama ekeni sözsiz.

Bwl jobanıñ bastı maqsatı oñtüstik öñirlerde halıq sanı tez ösip, eñbekke jaramdı adamdardıñ jwmıs tabuı qiınğa soğatın, al soltüstik öñirlerde jwmıs küşi jetispeytin jağdaydı jönge salu. Qazaqstannıñ soltüstik öñirlerinde kadr tapşılığı sezilu sebebi halıqtıñ özge jaqqa qonıs audaruı saldarınan bolsa kerek. Al özge jaqqa ketken sol mamandardıñ ornın oñtüstik twrğındarı basuı mümkin.
Qazaqstan statistikalıq komitetiniñ derekterine jüginsek, 90-şı jıldardıñ ortasınan 2000 jıldardıñ basına deyin elden köşip ketuşiler sanı sırttan kelgender sanınan äldeqayda köp bolatın. Jalpı, täuelsizdik alğannan keyingi on eki jıl işinde Qazaqstan halqınıñ sırtqa ağılu qarqını tolastamadı: 1991-2003 jıldar aralığında el aumağınan 2,7 million adam şetel asqan. Tek 2004 jıldan bastap qana immigraciya körsetkişi emigranttar sanınan astı. Mwnıñ özi jaqsılıqqa joruğa tatitın jañalıq edi. 2011 jılğa deyin jıl sayın Qazaqstanğa 110 mıñ adam qonıs audarğan. Tek soñğı bes-altı jılda sırtqa ketuşiler qatarı qaytadan arta tüsti. Äsirese, soñğı bir jılda orıs wltı ökilderiniñ köşip ketu körsetkişi kürt ösken körinedi.

1991-2004 jıldar aralığındağı halıq migraciyasınıñ özgeris dinamikasın qarasaq, emigraciyağa ketkenderdiñ 91 payızı körşiles memleketterge, 9 payızı alıs şetelge qonıs audarğan. Sonday-aq, osı aralıqta Qazaqstanğa köşip kelgenderdiñ basım böligi, yağni 70,9 payızı körşi elderdiñ azamattarı bolsa, 29,1 payızı alıs elderdiñ twrğındarı edi.

Jurnalist G.Omardıñ jazuınşa, bıltır jürgizilgen sociologiyalıq zertteuler el twrğındarı arasında, äsirese, jastar arasında migraciyalıq köñil-küydiñ qwbılıp twrğanınan habar beredi. YAğni, qazirgi jastar jaqsı qızmet, jaylı twrmıs tabu üşin auıl ne audannıñ aumağınan şığudan qaymıqpaydı, tipti şekara asıp, böten elge baruğa dayın. Eki qolğa bir kürek izdegen jas mamandar jaña qonıs izdep, orındarınan jeñil köteriletin boldı. El işi bılay twrsın, alıs şetelderge, onıñ işinde Oñtüstik Koreyağa, AQŞ-qa, tipti, alıs Avstraliyağa eñbek migrantı retinde buınıp-tüyinip, otbasımen saparlatqandardıñ qatarı köbeyip keledi.

Mısalı, 2017 jılı Qazaqstannan 37 704 adam sırtqa ketken. Al elge köşip kelgender sanı – 16 081. Şetelge qonıs audarğandar arasında Qarağandı, Şığıs Qazaqstan, Qostanay oblıstarınıñ halqı köş bastap twr.  Negizgi bağıt – Resey. Älbette, emigraciyağa ketkender işinde soltüstik aymaqtardan tarihi otanına oraluğa şeşim qabıldağandar da, oquğa attanğandar da, näpaqa izdep, eñbek migrantı esebinde şekara asqandar da bar. Osı aralıqta işki migraciyanıñ körsetkişi – 74 780 adam. Bir ğajabı, el aumağın tastap ketuşiler arasında oñtüstik twrğındarı öte az eken.

İşki migraciyağa qatıstı statistikalıq derekter 1991 jılı 166 739 adamnıñ bir oblıstan ekinşi oblısqa qonıs audarğanın bayandaydı. Odan keyingi on jılda el işindegi migraciya qarqını kürt tömen tüsti. Bwl kezeñ el ekonomikasınıñ dağdarıstan teperiş körgen auır jıldar bolğanı belgili. Degenmen halıqtı oñtüstikten soltüstik aymaqtarğa qaray qonıstandırudı közdegen memlekettik bağdarlama qabıldanğalı işki migraciya qaytadan serpin aldı, oblısaralıq köşi-qon qarqını öse tüsti. Rasında, soñğı jıldarı el işinde äri-beri qozğalıs köp. Mamandar el işindegi işki migraciyanıñ qarqın aluın ekonomikanıñ damuı üşin igi nışanğa balaydı.

Key derekterge qarağanda, Qazaqstandağı işki migraciyanıñ qarqını 5 payız şamasında, al Batıs elderinde bwl körsetkiş 20 payızdan asadı. YAğni, el işindegi barıs-kelis köbeygen sayın wlttıq ekonomikanıñ boyına qan jügiredi degen söz.

Halıq ösimine aytarlıqtay üles qosıp twrğan eki oblıs pen bir qala: Türkistan oblısı, Almatı oblısı jäne Almatı qalası. Äytkenmen, Almatı men Astananıñ ösimi tek tabiği emes, oğan işki migraciyanıñ äseri bar ekenin eskeru kerek. Eldiñ eki bas qalası – arman quğan, bilim quğan, qızmet quğan jastardıñ jan-jaqtan ağılıp, jaña twraq eter mekeni.

Al Qarağandı, Qostanay, Pavlodar, Soltüstik Qazaqstan, Şığıs Qazaqstan oblıstarında demografiyalıq ösim joqtıñ qası. Onıñ üstine, bwl aymaqtarda auıldıq jerdegi halıq sanı kemip baradı. Jalpı, qazir halıqtıñ jartısına juığı, naqtıraq aytqanda, 47,6 payızı oñtüstiktegi bes oblısta ömir sürip jatır. Soñğı on şaqtı jıldan beri qalıptasqan jağday osı: 2000 jıldarı oñtüstiktegi halıq sanı respublika twrğındarınıñ 42,1 payızın qwraytın. Osı eki körsetkiştiñ özi eldegi demografiyalıq kartanıñ birkelki emestigin añğartadı.

Sondıqtan halıqtı qonıstandıru isin retteude oñtüstikten soltüstik aymaqtarğa köşudi ıntalandıruğa bağıttalğan memlekettik sayasattıñ mañızı zor. Qazaqstandağı twrğın halqı eñ köp qonıs audaratın bes oblıstıñ törteui – oñtüstikte. Eldegi demografiyalıq ahualdı odan äri jaqsartu üşin äri köşi-qondı retteu üşin Ükimet bıltır 2017-2021 jıldarğa arnalğan Migraciyalıq sayasat twjırımdamasın qabıldağan bolatın. Onıñ bastı maqsatı – eñ äueli işki migraciyağa köñil bölu. Bwdan bölek, jaña migraciyalıq twjırımdama qandastardıñ tuğan otanına oraluı men sapalı kadrlardıñ sırtqa ağılu mäseleleriniñ şeşimin tabudı közdeydi. Bwl qwjatta: «Qazaqstan Respublikası şeteldik jwmıs küşin tartu arqılı uaqıtşa migraciya, sonımen qatar Qazaqstan Respublikasına oralğan etnikalıq repatrianttarğa qatıstı wzaq merzimdi twraqtı migraciyalıq strategiya wstanadı» dep anıq jazılğan. Migraciya klassifikaciyasına säykes, erikti türde wzaq merzimge jasalatın sayasi jäne ekonomikalıq migraciya basqa elderden köşip keletin qandastar sanın arttırudı meñzeydi.

Eñ bastısı, memlekettik sayasat respublika halqınıñ jartısına juığın qwrap otırğan oñtüstiktegi bes oblıs pen demografiyalıq körsetkişi jıldan jılğa tömendep bara jatqan soltüstiktegi aymaqtar arasındağı teñsizdikti joyuğa bağıttalıp otır. Sebebi demografiyalıq ärkelkilik key aymaqtarda jwmıssızdıqtıñ beleñ alıp, al basqa jaqta, kerisinşe jwmıs küşiniñ jetispeuşiligin tudıradı. Osı orayda, bir ğana Qostanay oblısına bes jıl işinde oñtüstiktegi bes oblıstan 10 mıñ otbasın köşiruge şeşim qabıldanğan. Älbette, josparlı köşi-qon erikti türde, tek ıntalandıru arqılı jüzege asırıladı.  Jaña qonıs izdegenderge jergilikti äkimşilikter jer alıp, üy saluğa nemese satıp aluğa qarjılay kömek berip, bir rettik aqşalay järdemaqı tölep, jwmıs ornımen qamtamasız etedi.

Jalpı, oñtüstikten soltüstikke köşip barğan otbasılarğa respublikalıq byudjetten beriletin bir rettik järdemaqı kölemi jan basına – 84 175 teñge. Bwdan bölek, 12 ayğa deyin jalğa alınğan baspananıñ tölemaqısı men onıñ bir jıldıq kommunaldı şığındarınıñ qarjısı qosa beriledi. Baspanağa tölenetin qarjını tügel alıp, birden üy satıp aluğa da boladı. Jergilikti äkimşilik jañadan köşip kelgenderdi jwmıspen qamtuğa mindettelgen. Jwmıs demekşi, qazirgi kezde soltüstikke qonıs audarğandar işinde egin egip, mal şaruaşılığımen aynalısıp, şaruasın döñgeletip jatqandar jeterlik. Äytkenmen, mwnda bilikti mamandarğa degen swranıs köp, onıñ işinde mwğalim, däriger, meyirbike, elektr mamanı, agronom, mal därigeri, satuşı, kölik jürgizuşisi siyaqtı mamandıq ielerine jwmıs tabu qiın emes.

Bıltır oñtüstiktegi bes oblıstan Soltüstik Qazaqstan oblısına – 184, Şığıs Qazaqstan oblısına – 98, Pavlodar oblısına – 69, Qostanay oblısına – 30 otbası köşip barğan eken. Al biıl qonıs audaruşılarğa arnap Soltüstik Qazaqstan oblısına – 690, Şığıs Qazaqstan oblısına – 364, Pavlodar oblısına – 380, Qostanay oblısına – 272 kvota bölingen. Degenmen kvotadan tıs qonıs audaruşılar da jeterlik.

Jalpı, sauattı jürgizilgen memlekettik sayasat migraciyalıq tolqındı retke keltirip, eldiñ äleumettik-ekonomikalıq damuına oñ ıqpal ete aladı. Sebebi mamandardıñ aytuınşa, älemniñ eşbir elinde migranttar maqsatsız köşip-qonbaydı, olar qay jerde jwmıs küşine swranıs bolsa, sol aymaqqa şoğırlanadı eken. YAğni, memlekettik qoldaudıñ arqasında soltüstikke bağıttalğan köş dañğıl jolğa bir tüsse, keyin tabiği türde üzdiksiz jalğasuı äbden mümkin. Eñ bastısı, adamdar sanasında özgeris tudı. Twrmısın tüzep, jağdayın jaqsartqısı kelgen nemese ömirin jaña arnağa bwrıp, tıñ jetistikterge jetudi añsağan jastar soltüstik öñirdegi mol mümkindikti igeruge bel buatın boladı.

Erlan Äbikenwlı

Abai.kz

1 pikir