Senbi, 20 Säuir 2019
«Soqır» Femida 1631 5 pikir 2 Qazan, 2018 sağat 09:16

"Bolaşaqtıqtar" qolaylı zañdar şığarıp, "revolyuciya" jasauı kerek

Color blindness is the dominant theory in courts, which says that for the law to be fair, it should be blind to race.

Ötkende, Qasım-Jomart Toqaev ükimettiñ jwmısın sınadı. Senat törağasınıñ aytuınşa, birqatar zañ işki qarama-qayşılıqqa tolı eken. Ol kisiniñ aytıp otırğanı jañalıq emes, zañ şığaruda orın alğan bwl jağdaylar uaqıtımen kelgen zañdı qwbılıs. Mwnday qwbılıstıñ bası soñau ötken ğasırdıñ toqsanınşı jıldarı bastalğan edi.

Elimiz täuelsizdigin alğan alğaşqı jıldarı memleketimizdiñ atqaruşı organdarı Joğarı Keñeske, keyinen Parlamentke maqwldauğa aparatın jaña zañ jobaların asığıs türde dayarlaytın. Sebebi, sol kezderi täuelsiz elge jaña zañdar şwğıl türde kerek boldı. Keñes zamanı twsında jazılıp-jasalğan eski zañdarğa äbden töselip alğan memlekettik qızmetkerlerimiz jaña zañdarğa qajetti baptı oylap tabuğa qauqarsız edi. Ol uaqıtta, el işinde zañ şığaru procesimen aynalasatın zañger mamandar bolmadı dep aytuğa boladı. Barlıq ministrlerimiz öz salasına qajetti jaña zañdardı jazuğa zañgerlerdi şetelderden aldıratın. Zañdar äueli tek orıs tilinde jazılıp, keyin memlekettik tilge audarıldı. Osı künge deyin ükimetimiz, şetelderdiñ barlıq bağıttağı zañdarın ülgi retinde alıp, paydalanıp kele jatır. Köşirip alğan bireudiñ zañı bireudiñ eline qızmet jasamaydı. Nätijesinde, pisip jetilmegen, uaqıtında asığıs qabıldanğan barlıq zañdarğa parlament deputtarı bügin tüzetu men tolıqtırular engizip älek boluda.

Qos palatalı Parlamentimizdiñ jwmıstarın köruge jurnalisterdi kirgizbeu dwrıs emes, zañdardıñ qaydan jäne qalay kelip jatqanıñ halıq bilip otıruı kerek. El üşin mañızdı keybir kürdeli zañdardı talqılauğa elimizdiñ qoğam belseñdilerin şaqırsa da artıq bolmaydı. Jahan tarihı körsetkendey, halıqpen birge jazılıp-jasalğan zañdar wzaq merzimdi jäne jemisti boladı, bastısı elimizde zañ şığaru dästürleri qalıptasadı. Qarap otırsañız, bügingi Parlament Mäjilisinde bilik partiyasınan basqa sayasi partiyalardan bir tüyir deputattar ğana bar. Jergilikti jerlerlerdegi maslihattarımız bir partiyalı bolıp otır. Elimizge bügin sayasi plyuralizmniñ auaday qajet ekeniñ uaqıt körsetip otır.

Qazirgi, elimizdiñ paydalanıp jürgen basım köpşilik zañdar Batıs elderi zañdarınan alınğan. Europadan kelgen barlıq zañdar men baptardıñ ğasırlarğa sozılğan özindik tarihı bar. Sondıqtan, elimizdiñ mektep oquşılarına tarih pänderin oqıtqanda, oqu bağdarlamasına «zañdar tarihın» kirgizip, jüyeli türde oqıtuğa mindettimiz. «Ne oqıtamız?» -degenderge pişim retinde tarihtan öte qısqa mısal keltireyin: «Ağılşın koroli Ioann men ağılşın barondarın demokratiyaşıl dep aytuğa eşkimniñ auızı barmaydı, biraq 1215 jılı Runimed dalasında olar qol qoyğan qwjat konstituciyalıq basqarudın eleuli körinisi boldı. Barondar korol'men qarım-qatınasta özderine äjeptäir avtonomiyalıq qwqıq beretin feodaldıq qwqıq dästürin patşa bwzıp otır dep oylap, narazılıq bildirip talaptarın küşeytti. Ioann patşa olardıñ talaptarın orındauğa bas tartqan kezde barondar jasaqtar köterip, köpşiligi jer ieleriniñ, aqsüyekterdiñ jäne şirkeudiñ müddesin qorğaytın qwqıqtardın twratın 63 bapta qamtitın «Erkindiktiñ Wlı Jarğısına» qol qoyuğa korol'di mäjbür etti. Bwl jarğınıñ birqatar qağidaları Angliyanıñ barlıq halıqına qoldanılsa, keybireuleri eldiñ qwqıq jüyesiniñ negizin qaladı. Mısalı, «Erkindik jarğısına» korol' mañızdı memlekettik mäselelerdi, sonıñ işinde salıq saludı kirgizu mäselesin şeşetin kezde barondarmen bätuağa kelip otıruı qajettigi aytıladı. Soñğı ğasırlarda halıqtıñ müddesin qorğaytın organ – parlamenttiñ kelisiminsiz birde-bir zañ qabıldanbauı, eşqanday salıq salınbauı üşin osı jarğınıñ baptarı qoldanıla bastadı. Amerikan revolyuciyası kezinde täuelsizdik añsağan kolonister bwl ideyanı quattap, «ökildiksiz eşbir salıq salınbasın» dep, halıqtı Angliyağa qarsı küreske şaqırdı.

«Erkindiktiñ Wlı Jarğısınan» ädiletti sot tärtibin de, äleumettik märtebesine qaramay, barlıq adamdardan qazılar alqasın qwru turalı ideyanı da tabuğa boladı. «Erkindik jarğısında» körsetilgen feodaldıq qwqıqtardıñ qarapayım halıqtıñ konstituciyalıq qwqıqtarına aynaluına wzaq ğasır uaqıt ketti, öytkeni köptegen ağılşın korol'deri «jarğını»  türli qitwrqı amaldar tauıp elep-eskermey keldi. Tek 1688 jılı bolğan «Dañqtı revolyuciyanıñ» nätijesinde Angliya eldiñ bastı zañ şığaru organı bolğan parlament qwrıp, berik konstituciyalıq monarhiya ornatuğa qolı jetti. Parlamentti özertuge, onı teñ ökildikten twratın demokratiyalıq institutqa aynaldıruğa tağı da bir ğasırdan asa uaqıt ketti». Düniejüzi tarihınan osınday tarihi mälimetterdi egjey-tegjeyli bilgen oquşılarmız konstituciya, erkindik, parlament degen wğımdarınıñ elimizge qaydan jäne qalay kelgeniñ biledi. Osıdan barıp memleketimizdiñ är azamatı demokratiyalıq qwndılıqtardı bağalaydı, täuelsiz memleketimizdiñ qadirin tüsinedi, zayırlığımızdı qasterleydi.

Şetelderge barıp, demalıp jürgen azamattarımız ol jaqtın mädenieti turalı, azamattarınıñ eñbekqorlığı men twrmıs örkenietti turalı äleumettik jelide tamsanıp aytıp-jazıp jüredi. Tarihşı retinde, osı jerge tarihi mälimettiñ üzindisin qosqım kelip otır: «Europanı Napoleon äskerinen azat etkende odaqtastar äskeri qwramında Reseydiñ äskeri Parijge deyin baradı. Europanı kezip ötken Reseydiñ äskeri dvoryandarı jergilikti halıqtıñ ömir süru deñgeyin köredi. Özderiniñ elindegi halıqtıñ auır jağdayınıñ sebebin patşanıñ şeksiz biliginen köredi.  Osıdan barıp, 1825 jılı jeltoqsan ayında Reseydegi samoderjavie men basıbaylıqqa qarsı orıs dvoryan revolyucionerleri köterilis wyımdastıradı. «Dakabrister»  revolyuciyalarımen özderiniñ şarua halıqına säl de bolsa erkindik beruge tırısadı».

Mwnımen aytqım kelip otırğanı, memleket qarajatına şetelderdiñ oqu orındarında oqıp jürgen jäne oqıp kelgen bizdiñ maman jastarımız «Dakabristerge» wqsap nege elimizdiñ halqına qolaylı zañdar şığarıp «revolyuciya» jasamaydı? Äytpese olar şetelerde jürip, demokratiyalıq damığan elderinde saylaular ädil ötip, köp partiyalı parlamentterdiñ äserli jwmıstarın körmedi emes, kördi. Eñ bolmasa, barlıq jağınan damığan elderindegidey öz halqınıñ twrmıs-tirşiliginiñ jaqsartuına nege eñbek etpeydi? Alısta jürip, altın uaqıttarın sarp etip oqıp kelgen «mamandarımız» bar bolğanı, Batıs elderindegi jwrt bir vannağa su toltırıp kezek-kezek otbasımen suğa juınatındarın ğana körip, sonı bizge jañalıq qıladı.

Janat Asanqali, Jezqazğan qalası

Abai.kz

5 pikir