Särsenbi, 23 Qazan 2019
Ädebiet 1750 2 pikir 25 Qazan, 2018 sağat 06:46

Aqsay qazaq ädebietiniñ iri ökilderi kimder?

Bügingi ädebiettik zertteu taqırıptarı söz bolğanda, arğı bet – Qıtaydağı qazaqtardıñ ädebieti jayında «Şınjañ qazaq ädebieti» degen jalpılama ataudı jii qoldanamız. Al Şınjañnan tısqarı jerde jatqan qazaqtar haqında, olardıñ ädebieti jöninde az aytamız.

Qıtaydıñ Gansu ölkesine qarastı Aqsay atalatın audan bar. Tolıq atauı – Aqsay qazaq avtonomiyalı audanı. 1930 jıldardağı zobalañ kesirinen tuğan jer, ösken ölkesinen bosıp, işki qıtayğa qaray, odan arı Türkiyağa deyin köşken qazaqtardıñ jol-jönekey şaşılıp qalğandarınan qwralğan bwl audanda qazir 10 mıñğa tarta  halıq twradı. 30 payızın qazaqtar qwraydı.

Aqsay qazaqtarınıñ ädebiet izderi söz bolğanda, eñ äueli jazuşı Qabılqaq Külmeshanwlınıñ esimi eske oraladı.

Qabılqaq Külmesqanwlı (1944-2005 jj.) – aqın, jazuşı. QR jazuşılar odağınıñ müşesi.

Alğaşında Qıtaydağı İle pedogokikalıq uçelişesin, keyinnen ŞWAR oqu-ağartu insitutın tamamdağan.  Tuğan auılı – Gansu ölkesindegi Aqsay Qazaq avtonomiyalı audanında mwğalim bolıp, ağartuşılıq qızmet atqarğan.

1993 jılı Jambıl oblısı Şu audanına köşip kelip, 1997 jılı Almatı oblısı Eñbekşiqazaq audanı Nwrlı auılına qonıs audaradı. 2005 jılı Almatıda qaytıs bolğan. Eki wl, üş qızı Almatı oblısı İle audanı Boralday auılında twradı.

«Twmandı dala», «Wrpaq», «Iende», «Kersağım», «Domalaq sel», «Şıtırman jıldar» povestteriniñ avtorı. Şığarmalarınıñ özegi – qıtaydağı qazaqtardıñ basınan ötken qiın-qıstau kezeñderdegi qazaq köşteriniñ ayanıştı tağdırın bayandaydı. Sonımen qatar, «Oylandırar oyıqtar», «Qolğa qarğa qonğanda», «Şektesu», «Adal eñbek – igilik qaynarı», «Bäseke», «On som», «Tamırdıñ tañbası», «Oquşıda bolatın Aybar», «Meniñ hanzu atam», «Qoyşınıñ tüni», «Qwbılmalı esim», «Jwmekeñ», «Aq qozı men kök qozı», «Tañau men tañqay» t.b äzil-sqaq äñgimeleri bar. «Dastarqan basında» attı äñgimesi Aqsay qazaqtarınıñ ömiri turalı jazılğan. Äñgimeleri negizinen Şınjañda şığatın «Altay ayası», «Şwğıla» junaldarında jariyalanıp twrğan. «Armanda ketken ömir», «Kün şuağında», «Bärimizde pendemiz» t.b öleñ, balladalar da jazğan.

Pedagogika jäne ädebiet salasında «Üyretuden estelik jinaq», «Oqu josparı 1991-1992 jj. Ekinşi mausım», «Tapsırma jaylı az söz», «Oqıtudı zertteu», «Sabaq minbesinde», «Qazirgi zaman ädebietimen swraq-jauaptar», «Ädebiet teoriyası turalı», «Şığarma qwralınıñ naqtı mazmwnı», t.b. zertteu maqalaların jazğan.

1993 jılı Qazaqstanğa köşip kelgennen keyin "Twmandı dala" povesti "Jwldız" jurnalınıñ 1996 jılğı 12-13 sandarında jariyalanğan.

Qabılqaqtıñ Aqsayda ötken kezeñinde auız ädebieti ülgilerin jinau nauqanı da keñinen etek alğan. Qıtay qazaqtarınıñ Gimalay asqan köşi jäne Elishan bastağan köşti taqırıp etken – Süleymen Däribaywlınıñ  «Kerzaman keşuleri»,  Seyithan Bortanqajıwlınıñ «Qaramoldanıñ qissası»,  Mwhametäli Qalitwlınıñ «Zarlı zaman», Näbi Twrsıbaywlınıñ «Äyembet turalı jır» attı dastandarı el işine keñinen tarağan. Tipti oqiğa keyipkerleriniñ de köbiniñ közi tiri bolatın.

Osı kezeñderden bastau alğan, köş jäne özge de taqırıptar ayasında qolına qalam alğan qalamgerler şoğırı köbeye bastadı.

Qwrmanbay Tölegenwlı, Qamit Bolathanwlı, Äpetay Mwqarapwlı, Änuar Nwrğazıwlı, Almas Äbutälipwlı, Marqa Mälikwlı, Kenjebek Zarqımwlı, t.b. qalamgerlerdiñ köptegen şığarmaları ömirge keldi.

Bastılarınan Ä. Mwqarapwlınıñ «Jan alqımda» povesi men «Kieli köş» derekti şejirelik kitabın atauğa boladı. Bwl şığarmalardıñ negizgi arqauı qazaqtardıñ qandı köşi haqındağı auır, ayanıştı oqiğalardı taqırıp etken.

Keyingi buın jastardan şıqqan ğalım, jazuşı Qalban Intıhanwlı atajwrtına oralıp, «Ürkek» attı roman, «Bosqın qazaq köşteri jäne derekti ädebiet» attı zertteu kitabın jazdı. Tarih ğılımdarınıñ magistri Qajımwrat Tölegenwlı QR «Bozoq» memlekettik tarihi-mädeni muzey-qorığınıñ» ğılımi böliminde abıroylı qızmetter atqarıp, maqalalar jariyalap jür.

Aqsaydağı qazaq ädebieti jäne köş taqırıbı töñireginde wjımdıq jinaqtardan – «Sarqırama», «Çiñhay-Şizañ üstirtinde», t.b. kitaptar jarıq körgen.

Aqsaydağı qazaq ädebietiniñ keybir ozıq ülgileriniñ qıtay tiline audarıluı men qıtay tilinde şığarmalar jazu ürdisi de qalıptasa bastağan. Qıtay jazuşısı Hı Çidiñ «Gansu qazaqtarı» kitabı men qazaq qalamgeri Änuar Nwrğazıwlınıñ «Baqıttıñ şın sırı» kitaptarınıñ qıtay tilinde jarıq körui sonıñ bir ğana mısalı.

Büginderi qıtaydıñ şalğay tükpirinde jatqan Aqsay audanınıñ qazaqtarı internettik baylanıs jüyesin paydalanıp, Qazaqstan qazaqtarımen de, Şınjañ qazaqtarımen de jii baylanısta bolıp otıradı. Äri ädebi ortamen de qarım-qatınasın üzgen joq.

Jädi Şäkenwlı

Abai.kz

2 pikir